Okładka

Karta tytułowa

Dla Pepe, najwspanialszego prezentu,
jakim obdarowało mnie życie.

Dziękuję, że jesteś – w dobrym znaczeniu tego słowa –
dobrym człowiekiem.

Krwi jakobińskiej krople w arteriach moich płyną,

lecz ma poezja tryska ze źródła spokojnego;

i bardziej niż uczonym z tradycją i doktryną

mianem człowieka mógłbym określić się dobrego.

ANTONIO MACHADO, Portret ¹

Bałkany wytworzyły więcej historii, niż są w stanie wchłonąć.

WINSTON CHURCHILL

Przemoc jest strachem przed ideałami innych.

MAHATMA GANDHI

Kiedy uwierzyliśmy, że znamy wszystkie odpowiedzi,

zmienili nam wszystkie pytania.

MARIO BENEDETTI

Nawet kwiaty różnią się swoim losem.

Jedne upiększają życie, inne zdobią śmierć.

HÉCTOR GÓNGORA

Łabędzie należą do tej samej rodziny co kaczki, ale są łabędziami.

PRZYSŁOWIE TURECKIE

¹ Przekład Zuzanna Jakubowska. Wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza.

Kiedy dostrzegła ją przez okno samochodu, którym jechała do Villa de Alba, swego nowego miejsca zamieszkania w regionie Salamanki, pomyślała, że oto los puszcza do niej oko. Wydawało jej się, że rzeka tocząca spokojne, krystaliczne wody, o pozornie łagodnym, ale niezwykle zdradliwym nurcie, wita się z nią, nieświadoma ogromnego bagażu upokorzeń i cierpień nagromadzonych w pięknych, zielonych oczach dziewczyny. „Tak jak tamta w moim kraju, jak w domu”.

Toń rzeki Tormes wywołała w niej wspomnienie całkiem innej rzeki przepływającej przez jej rodzinne miasto Wiszegrad. Miasto, które kilka dni wcześniej musiała porzucić, ukryta w małej, drewnianej łodzi i kołysana przez znajome wody. Wtedy nurt Driny oznaczał dla niej ucieczkę od śmierci, od tortur, gwałtów i najhaniebniejszych czynów, jakich kiedykolwiek dopuścili się ludzie.

Zehera pochyliła się na siedzeniu samochodu i opuściła szybę okienka, chcąc usłyszeć szum rzeki. Pozwoliła się uwodzić melodii, która wydała jej się ożywcza i oczyszczająca. Uśmiechnęła się, uświadamiając sobie, że oto właśnie otrzymuje od życia dar jeszcze jednej szansy. Ale widma przeszłości zmówiły się, żeby zetrzeć z jej twarzy ten ledwo rodzący się, delikatny uśmiech.

Znów bała się swojego losu.

Kłębiło się w niej zbyt wiele złych wspomnień, zajadle walczących, żeby wydostać się na zewnątrz.

CZĘŚĆ PIERWSZA

W Sarajewie tej wiosny 1992 roku

wszystko jest możliwe:

na przykład stajesz w kolejce,

żeby kupić chleb,

a kończysz na pogotowiu

z amputowaną nogą.

I myślisz potem,

że miałeś dużo szczęścia.

Szczęście na sposób sarajewski, IZET SARAJLIĆ, poeta bośniacki

· 1 ·

– Masz szczęście, chociaż sama o tym nie wiesz. Jesteś prawdziwą szczęściarą.

Zehera stękała głośno, próbując zakryć brzuch kolanami. Ręce miała związane na plecach cienkim, zardzewiałym drutem. Wyglądało, jakby starała się zamknąć w swych wnętrznościach ból i wstyd usiłujące wydostać się na zewnątrz; zamknąć je po tym, jak odrażająca przemoc wtargnęła w dotychczas niewinne miejsce jej ciała – została kilkakrotnie brutalnie zgwałcona przez nowego wojennego władcę Wiszegradu Saszę Ludonovicia.

– Szczęściarą? – Nie potrafiła zrozumieć, na czym miałby polegać dobry los, o którym mówił głos skrywający się w cieniu. – Widziałaś to? Masz pojęcie, co tu się działo? Gdzie widzisz to szczęście?

– Dopiero się tu pojawiłaś i już cię wziął jak swoją. On. Stwórca całego tego piekła, nowy pan naszego życia i, przede wszystkim, naszej śmierci. Nawet nie rozumiesz swojego szczęścia. Jeszcze za wcześnie. Jeszcze nic nie wiesz.

Zehera z trudem dostrzegała zarys twarzy tajemniczej kobiety, która zwracała się do niej szeptem z głębi ciemnego pokoju. A mimo to coś w dobiegającym ją głosie świadczyło, że tamta się uśmiechnęła.

– Czy przywiązali cię może za ręce i nogi do ramy żelaznego łóżka, przykładali ci prąd do genitaliów, a potem cię gwałcili, aż straciłaś przytomność? Czy może ponad setka mężczyzn na zmianę torturowała cię i gwałciła przez całe dziesięć dni? Kazali ci patrzeć, jak gwałcą twoją sześcioletnią córkę aż do jej ostatniego tchu? Straszyli, że wyłupią ci oczy krucyfiksem, jeśli nie będziesz piła litrów alkoholu, który zamawiali, i jeśli nie przyjmiesz serbskiego imienia? Rozkładali ci nogi, żeby cię gwałcić kałasznikowami i drewnianymi kijami? Czy obcięli ci piersi w trakcie gwałtu, krzycząc: „O, muzułmanka się zepsuła!”? Powiedz, zrobili ci może coś takiego?

Nagle kobieta przestała mówić i opisywać ze szczegółami te straszliwości, które – sądząc po jej pewności siebie i po drobiazgowości relacji – musiała widzieć na własne oczy, a może nawet doświadczyć ich na własnej skórze. W pomieszczeniu zapadła przerażająca cisza.

Od początku wojny w Bośni i Hercegowinie Zehera nienawidziła takich chwil ciszy. Zapowiadały strach, były poczekalnią przerażenia, ognia, krzyków i błagań pozostawionych bez odpowiedzi. To nienormalne milczenie przynosiło zagładę rodzinom, przyjaciołom, nadziejom, śmiechowi, spotkaniom, planom na przyszłość, ludzkim opowieściom i ludzkiemu życiu. Cisza, której się nasłuchała w trakcie tej przeklętej wojny, szła w parze z odgłosami eksplozji, smakiem szrapneli, dźwiękiem syren i zapachem spalonej skóry oraz śmierci. Z dantejskim spektaklem dla zmysłów, który docenić potrafili tylko nieliczni.

Z narożnika pokoju znów dobiegł szept, wznowiony tak nagle, jak przedtem urwany.

– Biedactwo. Nic nie wiesz. Jesteś tu dopiero od paru godzin i nie rozumiesz, że w każdym pokoju tego hotelu strach przyjmuje ludzką postać. Wierz mi, dziecko, jesteś szczęściarą. – Tajemnicza kobieta obejrzała ją od góry do dołu. Także Zehera mogła w końcu zobaczyć rysy twarzy tamtej. Twarzy, która wydawała się zmięta, brutalnie pobita i śmiertelnie zraniona. – Ile masz lat, dziewczyno?

– Dzisiaj kończę osiemnaście – odpowiedziała Zehera. – I chcę umrzeć.

Był 10 czerwca 1992 roku. Zaledwie przed kilkoma godzinami Zehera została przyprowadzona do hotelu Vilina Vlas w Wiszegradzie. Już na samym początku wojny miejsce to zostało przekształcone w ośrodek zbiorowych gwałtów na kobietach, co Serbowie w trakcie wojennych zmagań uznali za świetne narzędzie przydatne przy prowadzeniu bezlitosnych czystek etnicznych i eksterminacji ludności bośniackiej. Przed wojną Zehera nigdy nie była w tym budynku – mieścił się w nim uzdrowiskowy hotel.

Była naga i zmarznięta. Nie mogła obejrzeć własnej twarzy, ale czuła, że jest opuchnięta od otrzymanych ciosów, powieki ciążyły jej, jakby były z ołowiu, a oczy przekazywały rozmazany i zdeformowany obraz otoczenia. Sądząc po gorzkim i metalicznym smaku krwi w ustach, miała rozbite wargi. Głęboki i nieznany jej dotychczas rodzaj bólu niczym ognista kula przeszywał ciało od żołądka aż do stóp. Próbowała odtworzyć w myśli wydarzenia dnia, w którym kalendarz szykował jej podarunek w postaci pełnoletniości i nowych marzeń o przyszłości, fortuna zaś postanowiła obdarować ją przymusową dojrzałością i niepewną teraźniejszością. Starała się znaleźć w przebiegu tego dnia jakąś zapowiedź przeznaczenia, które zapanowało nad jej obecną sytuacją. Przychodziło jej to z trudem.

· 2 ·

Pierwszy raz zadrżała, słysząc komentarz na temat swej szczęśliwej gwiazdy, kiedy kilka tygodni wcześniej wspomniała o tym jej siostra Suhra. Prawie półtora roku temu starsza siostra Zehery przeniosła się do Sarajewa razem z mężem i czteroletnim synem Arim. Chciała studiować malarstwo oraz inne sztuki plastyczne i wiedziała, że bogate życie kulturalne i artystyczne, którym kipiała stolica, da jej więcej możliwości poświęcenia się temu, co zawsze stanowiło jej prawdziwą pasję. Na dodatek jej mąż Nicolas, prawnik, znalazł w Sarajewie pracę. Oboje myśleli o lepszej przyszłości dla małego.

– Wiesz, że nazwa Sarajewo pochodzi od perskiego i otomańskiego słowa saraj, które oznaczało pałac, rezydencję? Siostro, będziesz zachwycona. Posłuchaj: w bibliotece, w której spędzam niezliczone godziny, wyszukując i czytając wspaniałe dzieła, znalazłam Księgę podróży Ewlii Czelebiego². Wymienia wiele miast w cesarstwie otomańskim, których nazwy zawierają słowo saraj, ale twierdzi, że Sarajewo jest o wiele piękniejsze od wszystkich pozostałych. I możesz mi wierzyć, że nadal tak jest. Nie masz pojęcia, jaka jest uroda tego miasta, wszystkich jego zakątków. Brakuje tylko ciebie, siostrzyczko.

Ale życie miało dla niej inne plany, podobnie jak dla większości ofiar wojny. Siostra ją ostrzegała – sama miała już wtedy uszkodzone bębenki w uszach. Kilka godzin wcześniej ogłuszył ją wystrzał, który przerwał życie studentki w jej wieku.

– Zehera, zbieraj się, wyjeżdżaj z tego kraju. Proszę cię, nie trać więcej czasu. Masz szczęście: Wiszegrad jeszcze nie zamienił się w takie piekło jak Sarajewo. Uciekaj szybko, ratuj życie, nie zastanawiaj się, bo może być za późno. Zmykaj, siostro, zmykaj, póki jeszcze możesz.

Był 6 kwietnia 1992 roku i wojna w Bośni i Hercegowinie oficjalnie się rozpoczęła. Poprzedniego dnia Suhra była świadkiem głupiego i nikczemnego morderstwa, którego ofiarą padła Suada Dilberović, dwudziestotrzyletnia studentka medycyny. Znajdowała się kilkadziesiąt centymetrów od Suhry, kiedy dosięgła ją kula wystrzelona ot tak przez snajpera.

– To było straszne, jeszcze się trzęsę – opowiadała Zeherze siostra łamiącym się głosem, przyciskając telefon do ucha, jakby chciała stłumić echo swoich słów z obawy, że ktoś mógłby je usłyszeć. – Dochodziła trzecia po południu, szliśmy w pokojowej manifestacji przez most Vrbanja. W większości młodzi ludzie, studenci, niektórzy nawet z małymi dziećmi. Ja na szczęście nie wzięłam Ariego, bo była piękna pogoda i woleliśmy, żeby się bawił...

Wspomnienie tamtych chwil pobudziło ją do płaczu. Musiała przerwać opowieść, ale po chwili się opanowała.

– Chcieliśmy usunąć barykady, które serbscy radykałowie ustawili w różnych punktach miasta. Chodziło nam o pokazanie, bez nienawiści i przemocy, że opowiadamy się za tym, za czym głosowaliśmy już 1 marca: żeby respektowano wyniki referendum w sprawie niepodległości Bośni. Krzyczeliśmy: „Demonstracja pokojowa! Demonstracja pokojowa!”. Śpiewaliśmy, rozdawaliśmy róże. Obok mnie ktoś przez megafon czytał fragment tekstu referendum: „Za suwerenną i niezależną Bośnią, w której wszyscy obywatele i narody państwa, muzułmanie, Serbowie, Chorwaci i członkowie innych społeczności będą równi wobec prawa”. Słuchaj, nie jestem w stanie tego zapomnieć, to się wżarło w moją pamięć niczym wypalone ogniem! – Suhra przełknęła ślinę z wysiłkiem, jakby grudka smoły utkwiła jej w gardle, i mówiła dalej. – Nagle dobiegł mnie jakiś syk, bardzo słabo słyszalny. Przysięgam ci, ledwo zdałam sobie z tego sprawę. Ale zaraz potem ludzie zaczęli się gromadzić wokół kobiety, która upadła na ziemię tuż obok mnie. Olga. Tak miała na imię. Olga Sučić. Rozmawiałam z nią chwilę wcześniej, byłyśmy tam razem, to się mogło zdarzyć mnie. Rozumiesz? To ja mogłabym teraz być martwa...! Ludzie się zbiegli, żeby jej pomóc, i właśnie wtedy usłyszałam, tym razem już wyraźnie, wystrzał, którego huk uszkodził mi bębenki. Zostałam całkiem odcięta od krzyków przerażenia wokół siebie. Trafili młodą dziewczynę, Suadę, która chciała pomóc Oldze. Kula dosięgła ją w okolice pachy, w każdym razie stamtąd płynęła struga krwi. Próbowałam zrobić opaskę uciskową ze swojej chustki, to było straszne! Starałam się powstrzymać krwotok, ale krew natychmiast przeciekała, nie starczało mi rąk, żeby ją zatrzymać. Udało nam się umieścić Suadę w taksówce. Rozmawiała z nami, była przytomna. Zwróciła się do mnie: „Powiedz mi, że to nie jest Sarajewo. To niemożliwe, niemożliwe”. A potem straciła przytomność. – Suhra zaczęła płakać. – I więcej nie otworzyła oczu. Nie powiedziała już nic. Bladła w oczach. Umarła w szpitalu. To było straszne, straszne. A będzie jeszcze dużo gorzej. To się czuje przez skórę. Można tego niemal dotknąć, czuje się zapach strachu, który cię dusi. Nie da się tego z niczym porównać...

– Suhra, to niemożliwe – próbowała ją uspokoić Zehera. – Unia Europejska właśnie dziś uznała niepodległość Bośni i Hercegowiny. Nie pozwolą, żeby się coś takiego działo. Widziałaś straszne rzeczy, ale to był incydent! Nie może tak dalej być, nie może być wojny. To niemożliwe! Po prostu niemożliwe. Wszystko się za parę dni skończy, może za parę godzin. Musi się skończyć. Może byś wróciła do nas, do Wiszegradu? Tu się nic nie dzieje, jest całkiem spokojnie.

– Zehera, czy ty nie słyszałaś, co ci powiedziałam? To miasto zostało zdobyte! A przecież wcześniej też tu było spokojnie. Przez cały dzień słychać wystrzały i nawet nie wiemy skąd, czy z gór, z mostu, z okien sąsiednich budynków... Nieważne zresztą skąd, jedno jest pewne: osiągają swój cel, czyli nas zabijają. Wielu ludzi mówi, że zacznie się wojna. Ale tak naprawdę już się zaczęła i potrwa lata. Siostro, ja też w to nie wierzyłam, nie chciałam, uciekałam od takich myśli. To samo mówiła Suada w taksówce. Ale po wczorajszym jestem już przekonana. To ty powinnaś wyjechać, byle daleko: do Niemiec, do Chorwacji albo na Węgry. Albo do Hiszpanii. Aleksandar nie ma tam rodziny? Zresztą wszystko jedno, dokąd pojedziesz, bylebyś to zrobiła dzisiaj. Nie czekaj do jutra. Uciekaj! Wyjedź stąd! Uciekaj z tego kraju!

– Ale tutaj się nic nie dzieje! W Wiszegradzie jest spokojnie, wszystko jest w porządku. Od czasu do czasu słychać przelatujący samolot albo widać na szosie ciężarówkę w barwach ochronnych, ogólnie jednak jest spokój.

– Wyjedź stąd i zabierz babcię, Dina i rodziców. – Suhra zaczęła mówić rozkazującym tonem. – Zrób to od razu, natychmiast, bo potem będzie za późno. Słyszysz mnie, Zehera? Wyjeżdżaj natychmiast!

Połączenie telefoniczne zostało przerwane. W ciągu kolejnych godzin Zehera usiłowała ponownie nawiązać kontakt z siostrą, ale wszystkie próby okazały się nieskuteczne.

Kilka godzin po tej dramatycznej rozmowie, która w obu siostrach zostawiła tyle samo rozpaczy, co poczucia bezsilności, Zehera była w swoim pokoju. Próbowała opanować zamęt i strach, które słowa Suhry zasiały w jej i tak zawsze niespokojnej głowie. Chodziła nerwowo z kąta w kąt, na wpół oszołomiona, gryząc zajadle paznokcie. Mogła to robić bezkarnie, korzystając z faktu, że babci Mirsy, którą ten zwyczaj okropnie irytował, nie było akurat w domu. Zehera przemierzała swój niewielki pokój ze wzrokiem utkwionym w oknie, jakby szukała tam podmuchu świeżego powietrza, które ochłodziłoby jej rozgorączkowane myśli. Nie wiedziała, co robić, i niepokój odbierał jej wszelką zdolność działania. Nie miała się z kim podzielić słowami Suhry; nie było nikogo, kto pomógłby jej dźwigać ciężar niepewności. Tęskniła za narzeczonym, Aleksandrem, który zawsze, kiedy ponosiły ją nerwy, potrafił tchnąć w nią spokój. „Gdzie ty jesteś, Alek? Powinieneś przyjść po mnie już kilka godzin temu. Czemu nie przychodzisz? Czemu nie zadzwoniłeś, skoro miałeś się spóźnić?”.

Suchy, przerażający ryk sprawił, że zatrzęsła się podłoga pod jej stopami, i Zehera przerwała swoje nerwowe rozmyślania. Podbiegła do okna. Spektakl, jaki rozgrywał się przed nią, sprawił, że jej zielone oczy rozszerzyły się, jakby miały wyskoczyć z orbit. O mało zresztą tego nie dokonały. Gęsty i wielki słup dymu zasnuł drzewa, domy, samochody i ulice Wiszegradu, spowijając wszystko potężną, duszącą chmurą pyłu oraz sadzy i pogrążając okolicę w nienaturalnej ciemności. Budynki, którym przyglądała się zaledwie kilka sekund wcześniej, zamieniły się w wielkie słupy ognia, grożącego pochłonięciem wszystkiego wkoło. Paliły się też samochody, a płomienie wydawały się rosnąć i rosnąć. Słychać było wycie alarmów, wyróżniające się wśród odgłosów katastrofy. Miasto pogrążyło się w kakofonii dźwięków, którą tworzył terkot serii karabinów maszynowych, wybuchy moździerzy, brzęk tłuczonego szkła i wycie syren. Z głębin ogromnej chmury pyłu wyłaniały się jak duchy rozmyte sylwetki ludzi, istot zrodzonych z chaosu i błąkających się bez celu w niewiadomych kierunkach, przysypanych warstwą popiołu, która w groteskowy sposób podkreślała ich widmowy wygląd. Były wśród nich osoby całkiem czarne, wyplute z wnętrza wielkiej kuli dymu i ognia, która ogarnęła znaczną część miasta. Niektóre trzymały w ramionach zakrwawione ciała, inne pełzały, usiłując złapać choć odrobinę czystego powietrza, haust tlenu wolnego od pyłu.

– Mój Boże... Co się dzieje? Co to wszystko znaczy?

Zehera zakryła usta dłonią, nie po to, żeby uchronić się przed dymem, który mógłby wtargnąć do jej płuc – czemu zresztą szybko zapobiegła, zamykając okno – ale przerażona widokiem, który miała przed oczami. Było to pierwsze w jej życiu bombardowanie oglądane na żywo, eksplozja, która uciszyła odgłosy miasta, rozerwała serca wielu jego mieszkańców i złamała ducha prawie wszystkich. To było jej przywitanie z wojną.

Suhra miała więc rację. Także tym razem. Jak zawsze.

Kiedy nie umiała już zapanować nad płaczem, a obrazy przed oczami się rozmyły – może na zasadzie maski ochronnej, bariery, która miała bronić jej przed obcowaniem z widokiem piekła – do uszu Zehery dobiegł znajomy dźwięk. Rozpoznała odgłos motoroweru Aleksandra: staroświeckiego pojazdu, hałaśliwego i rozklekotanego, do którego jej narzeczony żywił szczególną słabość, ponieważ był dawniej własnością jego dziadka Mitara. Dziewczyna nerwowo wypatrywała Aleka, aż wreszcie dostrzegła go w przydomowym ogródku. Zbiegła po schodach, nie zwracając uwagi, gdzie stawia stopy, i potykając się, niecierpliwie pragnąc dopaść drzwi i przytulić się do swojego chłopaka.

Kiedy miała go już przed sobą, zorientowała się, że wybuch, który na kilka dziwnych i pełnych zamętu minut kompletnie wyłączył ją z życia, miał konsekwencje gorsze, niż mogła się spodziewać. Na twarzy Aleka nie było miejsca na jakikolwiek ślad optymizmu. Podobnie jak w jego smutnej opowieści.

– Właśnie wychodziłem z Café Andrić, kiedy to się zaczęło. Najpierw usłyszeliśmy odgłos samolotu albo coś podobnego. Wydawało się, że dobiega z daleka, ledwie słyszalny, ale stopniowo stawał się coraz głośniejszy, aż w końcu pomyśleliśmy, że leci prosto na nas, więc wybiegliśmy, żeby zobaczyć i... i potem... Potem nie wiem... To było tak, jakby ziemia się rozstąpiła i zaczął się z niej wydobywać ogień, dym, pył, strzały... – Aleksandar był wzburzony, słowa nerwowo tańczyły na jego języku, odbijały się od podniebienia i w końcu ginęły gdzieś w głębi wysuszonego gardła. Oddech miał przyspieszony, nie był w stanie opanować przerażenia, które zawładnęło jego ciałem. – Nic nie było widać, dym nas oślepiał, nie dawał oddychać. Czułem go tutaj, w gardle, mogłem go prawie żuć. Chcieliśmy się ruszyć, ale to było niemożliwe, bo zniknęła podłoga, nie wiedzieliśmy, gdzie stawiać stopy. Kręciło mi się w głowie, miałem wrażenie, że pływam w jakiejś pustce, że spadam w przepaść i nie mogę się niczego złapać, tak jak czasem w snach, tylko jeszcze gorzej, bo wszyscy byliśmy przytomni.

Zehera mocno objęła narzeczonego. Nie była pewna, czy robi to bardziej po to, żeby podtrzymać go na duchu, dodać mu sił i pewności siebie, czy też chce z tego pocieszenia skorzystać sama. Objęci, niemal przyklejeni do siebie, ściskając się mocno, weszli razem do domu.

– Spokojnie. Oddychaj spokojnie – powiedziała dziewczyna, pomagając mu usiąść w największym fotelu w salonie i ocierając z jego twarzy, pokrytej wciąż warstwą szarawego pyłu, zimny pot. Mieszanina potu i cząstek pyłu nadawała mu wygląd sinawej, lodowej rzeźby, wyostrzając przy tym jeszcze jego klasyczny rzymski profil. – Przyniosę ci z kuchni szklankę wody, a ty wszystko mi opowiesz.

– W Wiszegradzie panuje chaos. Wszyscy biegają, krzyczą, płaczą, nawołują się, wykrzykując swoje imiona. A usłyszeć, jak ktoś w tej ciemności krzyczy twoje imię, to przeżycie jak z piekła. Wszyscy są całkowicie bezbronni. Ma się uczucie rozdzierającej samotności. Ale zrobiło się jeszcze gorzej, kiedy dym zaczął się rozchodzić, bo mogliśmy zobaczyć, co się chowało w tej szarej chmurze. Widziałem ciała bez głowy, z oderwanymi od tułowia rękami i nogami, z otwartymi brzuchami, z których wypływały jelita – opowiadał Aleksandar, trzymając Zeherę mocno za ramię i zmuszając ją, żeby usiadła obok niego, jakby wiedział, że szklanka wody, którą mu proponowała, nie wystarczy, by przepchnąć przez gardło wszystko, czego świadkiem był tego ranka. – Zehera, widziałem czołgi na ulicy. Żołnierzy z karabinami maszynowymi. Celowali i strzelali nawet do dzieci! Leko i ja uciekliśmy na wzgórze, żeby nas nie zobaczyli. – Aleksandar próbował się uśmiechnąć do narzeczonej, co pośród tej dramatycznej opowieści wydało się dość absurdalne. – Leko chyba bardziej przejmował się tym, czy jego kawiarnia dalej stoi, niż samym sobą. Ciągle się oglądał za siebie, żeby sprawdzić, czy się nie zawaliła. I wtedy zobaczyliśmy, że wyleciała w powietrze część elektrowni wodnej. Chyba ją zbombardowali. Prawdę mówiąc, nie umiem tego ocenić, ale nagle wszystkie światła pogasły i wytrysnęła woda, która po chwili utworzyła na ulicach wodospady. Porywała wszystko: samochody, ludzi, ławki, drzewa... wszystko. W życiu nie widziałem nic podobnego. I jeśli mam być szczery, nie wiem, jak sobie z tym wszystkim poradzić. Nie wiem.

W geście świadczącym o desperackiej potrzebie ochrony położył głowę na kolanach Zehery i trwał w tej pozycji przez dłuższą chwilę, poszukując utraconego wewnętrznego spokoju, który przestał istnieć podobnie jak spokój na ulicach miasta.

– Dzwoniła do mnie siostra. Mówi, że w Sarajewie wybuchła wojna. Też widziała umierających ludzi. Błagała, żebyśmy natychmiast wyjeżdżali z kraju, żeby nie czekać ani dnia, że będzie coraz gorzej – powiedziała Zehera.

– Boję się, że już jest na to za późno – wymamrotał Aleksandar, przytulając się jeszcze mocniej do ciała dziewczyny. – Za późno.

Po tygodniu bombardowań, ataków powietrznych i przymusowego trwania mieszkańców w domach, a także po paru przypadkach zbiorowych ucieczek ludności, sytuacja w Wiszegradzie uspokoiła się. Bomby przestały spadać, ucichły nieustanne odgłosy serii broni maszynowej, słupy dymu i ognia nie były już stałym elementem krajobrazu. Ale polepszenie się stanu chorego było tylko złudzeniem i wkrótce zaczęła go trawić wojenna gorączka. Zło szerzyło się jak śmiertelne przerzuty raka, a ludowa medycyna nie znała sposobu na zaprowadzenie trwałego pokoju.

² 1611–1683, turecki podróżnik, zawarł w Księdze ciekawe opisy poznanych krajów.

· 3 ·

Zehera i jej siostra Suhra należały do najbardziej znanych młodych osób w Wiszegradzie, małym mieście liczącym nieco ponad dwadzieścia tysięcy mieszkańców – Bośniaków, Serbów i Chorwatów – położonym we wschodniej części Bośni, bardzo blisko granicy z Serbią i zaledwie sto kilometrów na wschód od wielkiego Sarajewa. Zehera uwielbiała miasto, w którym się urodziła i którym się cieszyła, przebiegając z jednego jego krańca na drugi. Zatracała się w jego zielonych zakamarkach, którymi bujna miejscowa roślinność chętnie obdarowywała ludzi ciekawych świata i mających oko artysty, by zauważyć zadziwiającą urodę tego miasta. Godzinami podziwiała karnawał światła i kolorów, który przyroda dla własnego kaprysu urządzała na tutejszych żyznych ziemiach. Nie przypadkiem niezwykły, zielony płaszcz, który szczelnie otulał góry, doliny i pagórki oraz obrysowywał strumienie żywo spływające do głównego nurtu rzeki Driny, przyciągał młodą dziewczynę z taką siłą i rzucał na nią urok, od jakiego nie potrafiła się wyzwolić. Przynajmniej tak uważała jej babcia ze strony ojca, Mirsa, zawsze spiesząca z wyjaśnieniem hipnotycznego zachwytu wnuczki.

– Piękno jest w twoich oczach, dziecko. Przez te swoje szmaragdowe oczy masz dar widzenia wszystkiego na szmaragdowo. Z takimi oczami nic, co widzisz, nie może ci się wydać brzydkie. Piękno jest w tobie. Zapamiętaj sobie dobrze, co ci mówię.

Zehera śmiała się, słysząc dywagacje babci, i wtedy jej wargi – zawsze za namową siostry i na jej podobieństwo idealnie umalowane na czerwono – rozchylały się jak płatki róży w pierwszych dniach wiosny.

– Jesteśmy różami, siostro – szeptała do niej Suhra, siedząc przed lustrem i instruując, jak wyprofilować wargi za pomocą szkarłatnej szminki, tak jakby chodziło o niezwykle ważny rytuał. – A nie znam ani jednej osoby, której nie podobałyby się róże. W różach zawsze jest przekaz życia, marzeń, optymizmu, zawsze jest dobra nowina. Dlatego kiedy twoje wargi się rozchylają i otwierają, a inni to widzą, rozumieją, że w twoim wnętrzu dzieje się coś dobrego. I to jest chwila, żeby świętować, możesz być tego pewna.

Słowa starszej siostry dźwięczały zawsze tak, jakby wypowiadała je troskliwa matka. Pobrzmiewała w nich gotowość do opieki, mądra i bezinteresowna rada, delikatna ochrona, czułe oddanie. Suhra była tylko o siedem lat starsza od Zehery, ale od kiedy młodsza sięgała pamięcią, zawsze widziała starszą siostrę przy sobie, u swego boku. Opiekowała się nią w chorobie, chroniła przed nocnymi koszmarami, które przerażały ją, gdy miała zaledwie sześć lat, odprowadzała do szkoły, szykowała jedzenie, pomagała odrabiać lekcje, była przewodniczką przy pierwszych egzystencjalnych wątpliwościach dotyczących miłości, życia, przyjaźni i śmierci. Zajmowała się wszystkim, co zwykło się kojarzyć z postacią matki.

Dziewczęta rzadko widywały swoich rodziców, Edina i Selmę. Kiedy starzy wpadali do domu, atmosfera stawała się napięta, choć nikt za dobrze nie wiedział dlaczego. Nie było żadnego realnego powodu, żadnej zakotwiczonej w przeszłości pretensji, która miałaby dostateczny ciężar gatunkowy, żeby uzasadniać tę sytuację – tak jawnie sprzeczną z naturą. Po prostu postaci rodziców nie należały do codziennego życia rodziny, wszyscy wydawali się z tym faktem pogodzeni i nieszczególnie nim przejęci. Babcia Mirsa starała się tuszować przed dziewczynkami brak zainteresowania i troski ze strony rodziców, opowiadając o nadmiarze pracy, który miał dokuczać jej synowi i synowej, o obowiązku częstego wyjeżdżania w podróże, o konieczności spędzania czasu z innymi ludźmi, otwierania nowych horyzontów dla lukratywnego i dobrze prosperującego biznesu tekstylnego. Ale cała ta wymuszona słowna gimnastyka, którą próbowała uprawiać babcia, nie na wiele się zdawała. Tym, do których były adresowane wszystkie niezliczone wyjaśnienia, wydawały się one śmieszne i pozbawione znaczenia. Siostry nie zwracały na nie uwagi. Nieobecność rodziców ukształtowała osobowość obu dziewcząt. Żadna z nich nie potrafiła nawiązać z nimi prawdziwych więzów rodzinnych, ale za to bardzo silny był związek między nimi dwiema. Kiedy pojawił się mały Dino, młodszy o dziewięć lat od Zehery, historia powtórzyła się, jakby odtwarzano ją zgodnie ze szczegółowym scenariuszem. Wydawało się jednak, że wspólnota i wzajemne oddanie łączące Zeherę i Suhrę wykraczają poza więzy krwi i genetykę. Podczas długich wycieczek po górach, w trakcie spacerów nad rzeką albo wypraw rowerowych, kiedy rywalizowały, która potrafi szybciej pedałować – a była to jedna z ich ulubionych rozrywek i poświęcały jej znaczną część wolnego czasu – siostry często żartowały na temat błędów popełnianych przez naturę:

– Ty i ja powinnyśmy się urodzić jednocześnie. Mam wrażenie, że siedziałyśmy w tym samym worku owodniowym – mówiła, śmiejąc się, Suhra. – Ale ty już wtedy się strasznie leniłaś, więc musiałam się uniezależnić i wyjść pierwsza. Nie mogłam na ciebie czekać. Życie mnie wołało. Powinnyśmy być bliźniaczkami, może nawet jednojajowymi. Jesteśmy do siebie zbyt podobne, żeby być tylko siostrami.

Tę opinię podzielali wszyscy w Wiszegradzie. Obie młode kobiety były wysokie i szczupłe, miały czarne, lśniące włosy obcięte na chłopczycę, delikatną skórę, jasną, niemal bez jednej plamki, wolną od niedoskonałości – dziedzictwo po babci ze strony ojca. Poruszały się żwawo, krokiem niewolnym od kokieterii. Zawsze odważnie wyprostowane, skandalicznie śmiałe, zadziorne, radosne; na ich twarzach niezmiennie malował się uśmiech, w który układały się usta pociągnięte szminką w żywym kolorze wiśni.

– Jesteśmy dwiema różami, siostrzyczko. Dwiema pięknymi różami.

Jedynym, czego siostry nie dzieliły po równo, była niezwykła fascynacja Zehery ogromną konstrukcją z regularnych bloków jasnego kamienia, która spinała dwa brzegi rzeki w ich rodzinnym mieście – długa na sto osiemdziesiąt metrów, elegancko osadzona na jedenastu dostojnych łukach z piętnastometrowymi prześwitami. Wzniósł ją nadworny architekt Mimar Koca Sinan w 1571 roku, za panowania wielkiego wezyra Mehmeda Sokolovicia. Niewątpliwie był to ulubiony obiekt Zehery w Wiszegradzie: most z białych, ogromnych, kamiennych bloków, wznoszący się pysznie, śmiało, niemal dumnie ponad zielonymi i przejrzystymi wodami rzeki Driny. Regularnie przemierzała ten ogromny i dostojny pomnik: chodziła po nim z takim spokojem, jakby był to obiekt święty, godny uwielbienia. Ręce Zehery muskały majestatyczne i precyzyjnie ociosane białe kamienie, jakby dotykała najszlachetniejszego jedwabiu świata. Obejmowała je, przykładała do nich swą delikatną twarz, czekając, aż odsłonią przed nią jakąś tajemnicę.

– Suhra, jeśli przytulisz się mocno do tych kamieni, jeśli do nich przylgniesz, tak jak przylgnęłabyś do ostatniego człowieka, który został na świecie, pozwolą ci dotrzeć do historii, która w nich jest zawarta. Nie zauważyłaś energii, którą przekazują? Nie czujesz jej?

Kilka minut później starsza siostra niezgrabnie naśladowała jej ruchy, próbując uświadomić młodszej rosnące zaniepokojenie tym, że w jej głowie lęgną się coraz to nowe ptaszki. Ale Zehera daleka była od obrażania się na siostrę. Śmieszyła ją, a nawet rozczulała, troska Suhry.

To upodobanie do perły szesnastowiecznej inżynierii otomańskiej było niemal chorobliwe. Zeherę pociągały również niezliczone legendy i historie związane z mostem, opowiadane przez starych ludzi z Wiszegradu, między innymi przez jej babcię. Mirsa wplatała w swoje opowiadania tyle ozdobników i przepysznych szczegółów, że młodsza wnuczka słuchała jej z otwartymi ustami jak zahipnotyzowana. W opowieściach babci występowały złe czarownice, które przeszkadzały twórcy mostu wznieść to wspaniałe dzieło. Pojawiały się krwawe historie o okrutnych zemstach, jakich przyczyny sięgały najdawniejszej przeszłości. Były tam nawet potwory, które pod postacią przerażających straszydeł zamienionych w czarnego Araba mieszkały od niepamiętnych czasów w jednym z przęseł niezwykłego mostu, pozbawiając życia wszystkich, którzy na nie choćby spojrzeli. Opowieść wprawiająca Zeherę w największą ekstazę, do tego stopnia, że za jej sprawą nie była potem w stanie zasnąć przez wiele nocy, dotyczyła jąkającej się kobiety, która urodziła braci bliźniaków.

– Budowę tego mostu, który teraz tak bardzo ci przypadł do serca, ukończono z pięcioletnim opóźnieniem, bo wszystko, co budowniczowie wznieśli w ciągu dnia, coś albo ktoś niszczył potem w nocy – snuła babcia słodkim i kojącym głosem, godnym najlepszego opowiadacza bajek na świecie. – Mieszkańcy miasteczka zapewniali, że odpowiedzialny za te wszystkie zniszczenia, które rozwścieczały tureckich władców, był pewien czarownik. Powiedział on zarządcy robót o imieniu Abidaga, że jeśli chce, żeby most powstał, musi zamurować w jego przęsłach bliźnięta, chłopca i dziewczynkę noszących imiona Stoia i Ostoia. Wszyscy wiedzieli, że to sami robotnicy, wycieńczeni ogromnym wysiłkiem związanym z budową mostu i przerażeni dużą liczbą ofiar, które te prace za sobą pociągały, niszczyli to, co budowali. Szczególnie aktywny był przy tym pewien człowiek o imieniu Radislav, który namawiał usilnie pozostałych pracowników, żeby się zbuntowali. Przekonywał, że Turcy w gruncie rzeczy chcą ich zniszczyć, a nie zbudować most. Ale legenda o złym czarowniku stawała się coraz bardziej popularna i w końcu dotarła do uszu jąkającej się i szalonej kobiety, zatrudnionej w domu u pewnych cudzoziemców. Kobieta zaszła tam w ciążę i urodziła martwe bliźnięta, chłopców. Na przekór wyjaśnieniom, z jakimi spieszyli różni ludzie, kobieta wierzyła, że bliźniacy, których zażądał czarownik i których kazał zamurować w filarze mostu, to jej synowie. Wszyscy wiedzieli, że kobieta jest szalona. Dawano jej jałmużnę, żeby tylko zniknęła z okolicy. Teraz jednak znalazła sens życia. I to jej zawdzięczamy legendę, według której dwoje tureckich dzieci zostało zamurowanych w moście wiodącym przez Drinę. Nawet dzisiaj jeszcze możesz spotkać ludzi, którzy w to wierzą. Ale to tylko bajki, legendy i przesądy, żeby wzbogacić historię miasteczka. Nie zwracaj na nie uwagi, dziecko.

Były też baśnie, w których główne role odgrywali odważni bohaterowie, zbawcy tej ziemi. One jednakże – nie bardzo wiadomo dlaczego – nie budziły w mieszkańcach Wiszegradu (i w Zeherze) takiego zainteresowania i żądzy wiedzy.

„Kiedy będę starsza, muszę objechać cały świat, żeby poznać wszystkie mosty i wszystkie straszne historie, które są w nich zamknięte” – marzyła Zehera. „I opowiem je wszystkim, którzy zechcą je poznać. Będę wielkim przewodnikiem. Albo jeszcze lepiej: zostanę historyczką, a studenci będą siedzieli z otwartymi ustami na moich wykładach”.

Być może w tych myślach pobrzmiewało echo zamętu, który był dziełem lęgnących się w jej głowie ptaszków – tych samych, które tak niepokoiły Suhrę. Tak czy owak Zeherę cieszyło opowiadanie o planach na przyszłość, o najważniejszych marzeniach.

Nie potrafiła temu zaradzić. Uwielbiała ten most i wszystko, co sobą przedstawiał. Z tego powodu na piętnaste urodziny siostra podarowała jej wielką, ciężką księgę, którą napisał Ivo Andrić, laureat Nagrody Nobla z 1961 roku: Most na Drinie. Jako namiętna czytelniczka Zehera już wkrótce potrafiła recytować z pamięci wiele fragmentów książki, którą przeczytała chyba z tysiąc razy. „W każdym razie jedno jest pewne: istnieje głęboka więź pomiędzy tym mostem a życiem mieszkańców kasaby³ – twierdził Andrić. – Losy ich tak się splatają, że oddzielnie nie sposób ich sobie ani wyobrazić, ani opisać”⁴. Nie wyobrażała sobie, jak makabryczna i bolesna rzeczywistość zawarta była w tych słowach.

Sielskie obrazy mostu, jakie Zehera tkała w swoich porannych marzeniach jeszcze nie tak dawno temu, straciły blask w pierwszych tygodniach wiosny 1992 roku, na samym początku maja, niewiele po pierwszej eksplozji, która wstrząsnęła Wiszegradem.

Zadzwonił do niej wtedy jeden z przyjaciół, Mehmed, ze Slapu nad Žepą – niedalekiej miejscowości leżącej nad rzeczką będącą dopływem Driny – i spytał, co takiego dzieje się u diabła z rzeką powyżej ich miasteczka, że nie przestają nią spływać martwe ciała. Zehera zrozumiała wtedy, że jej wyidealizowany most z porowatych białych kamieni zamienił się w scenę dziwacznego teatru, w którym nieustannie wystawiane są spektakle o śmierci i krwi. Opowieść niemogącego otrząsnąć się z szoku przyjaciela potwierdziła tylko prawdziwość koszmaru, który dziewczyna obserwowała od wielu dni szeroko otwartymi oczami.

– Ale powiedz, co tam się dzieje? Pięć dni temu zobaczyliśmy, jak rzeką spływał pierwszy trup. W życiu nie widziałem nic podobnego. Ciało było sinoczarne i nosiło na sobie ślady przemocy, tak jakby tego człowieka torturowano... przede wszystkim głowa... Miał głębokie cięcie na szyi, brakowało mu uszu i nosa. Wyglądało, że ktoś mu je obciął, ale to jest... – Logika Mehmeda nie pozwalała mu kontynuować tego rozumowania, bardziej z poczucia przyzwoitości niż z braku zrozumienia sytuacji. – Zanieśliśmy go na cmentarz i pogrzebaliśmy, jak umieliśmy, ale niewiele dało się zrobić, bo nie miał przy sobie żadnych dokumentów, dzięki którym moglibyśmy się zorientować, kto to jest. Od tego czasu nie przestajemy wydobywać z rzeki trupów. Przypływają bez przerwy i wszystkie są w okropnym stanie: zdeformowane ciała dzieci, kobiet, starców, wiele jest okaleczonych. Musieliśmy zorganizować grupę ochotników, którzy ich wyciągają z wody i chowają. Boimy się. Nie wiemy, co robić. Ale najgorsza była ostatnia noc. – Mehmed zamilkł na chwilę, przełknął ślinę i ciągnął dalej dramatyczną opowieść. – Kiedy nasz kochany Nezir przyszedł nam pomóc przy wyciąganiu trupów, rozpoznał ciało swojej matki przyniesione przez prąd rzeki. Otworzyli jej brzuch nożem i wyciągnęli dziecko, którego się spodziewała. Zehera, to straszne, przerażające. Co się tam dzieje w górze rzeki? Jakie demony tam szaleją? Kto stoi za tym barbarzyństwem?

– Mehmed, oni nas mordują. – Ledwo zdołała wydusić z siebie odpowiedź, zasłaniając jednocześnie słuchawkę telefonu, żeby nikt inny nie usłyszał jej słów, podobnie jak robiła to kilka tygodni wcześniej Suhra dzwoniąca z Sarajewa. – Nie wiem, dlaczego nas tak nienawidzą ani co im zrobiliśmy, ale likwidują nas. Każdego dnia robi się coraz gorzej. Dziś przychodzą po twoich rodziców, po twoje dzieci, po twoich przyjaciół, po sąsiadów... a jutro mogą przyjść po ciebie. To jakaś makabryczna loteria. Nic z tego nie rozumiemy, nie wiemy, co robić ani dokąd uciekać. Jesteśmy przerażeni. A najgorsze jest, że nikt nie chce dostrzec tego, co z nami robią. Czy nikt nam nie pomoże?

W tym momencie desperacji zaskoczyło ją wyobrażenie siostry. Ale inaczej niż przy innych okazjach, tym razem wcale jej nie uspokoiło. „Powinnam była posłuchać Suhry. Dlaczego tego nie zrobiłam? Dlaczego nie posłuchałam jej rady? Dlaczego nie uciekłam, kiedy mi radziła? Zawsze jej słuchałam, dlaczego nie tym razem?”

Dlaczego?

Trudno było nadać jakikolwiek sens temu, co od wielu dni działo się na ulicach Wiszegradu. Pewnego ranka całe miasto – w większości zamieszkane przez bośniackich muzułmanów – obudziło się zaalarmowane echem słów emitowanych przez megafon:

– Bracia Serbowie: nadeszła pora, żeby skończyć z muzułmanami.

Wypowiedział je Sasza Ludonović, zbliżając do megafonu wąskie usta o nieregularnym kształcie, żeby wypełnić strachem całe miasto. Był to dwudziestoczteroletni młodzieniec, którego znało wielu mieszkańców Wiszegradu.

Człowiek, który w tak zuchwały sposób przemierzał ulice, ubrany był w wojskowy mundur i z dumą demonstrował pas z przytroczonymi granatami oraz kałasznikowa, a także symbole najbardziej skrajnej frakcji odrodzonego niedawno ruchu serbskich nacjonalistów. Urodził się w Rujišcie, mniej więcej piętnaście kilometrów na północ od miasta, któremu teraz tak bezlitośnie groził. Wielu ludzi, którzy znali go wcześniej, uważało Saszę za normalnego sąsiada, młodzieńca na pierwszy rzut oka nieróżniącego się od innych, sympatycznego i dobrze wychowanego, z którym nie było problemów i który nigdy nie głosił – przynajmniej publicznie – poglądów nacjonalistycznych, a już na pewno nie w wersji skrajnej. Często widywano go w towarzystwie muzułmańskich przyjaciół, którym towarzyszył nawet wtedy, gdy szli się modlić do miejscowego meczetu. Wesoły, rozmowny, żywy – normalny chłopak, którego głównym zajęciem były spotkania z kolegami i zadawanie się z jak największą liczbą dziewczyn.

Wszystko się zmieniło, kiedy postanowił wrócić do Wiszegradu po pobycie w Niemczech, Szwajcarii i Serbii, gdzie, jak mówiono, prowadził kawiarnię. Po powrocie, który zbiegł się w czasie z wybuchem wojny, zaczął się zachowywać całkiem inaczej. Wyglądem zewnętrznym starał się w dość śmieszny sposób upodobnić do okrutnego i krwawego wojownika, zaczął też dobierać sobie zupełnie innych towarzyszy niż w latach dzieciństwa. Zgromadził wokół siebie grupę piętnastu mężczyzn: wszyscy chodzili w panterkach i nazwali się Beli Orlovi – Białe Orły. Była to serbska grupa paramilitarna, która przyjęła jako własne insygnia odznaki osławionych czetników – formacji militarnej serbskich nacjonalistów, która podczas drugiej wojny światowej działała w opozycji do partyzantki komunistycznej późniejszego przywódcy jugosłowiańskiego Josipa Broz-Tity i współpracowała z hitlerowcami. Po wojnie formacja ta została zdelegalizowana przez reżim marszałka Tity, lecz prawie pięćdziesiąt lat później Sasza Ludonović wraz ze swymi Białymi Orłami postanowił wydobyć ją z zapomnienia. Grupa zaczęła demonstracyjnie ubierać się w charakterystyczne wysokie czapki z czarnej skóry, prezentować czarne flagi z białą czaszką na środku, nosić karabiny na ramieniu, pasy z granatami zakładane obok normalnych pasów albo przerzucone przez pierś, a także noże z wielkimi, ostrymi klingami, które albo lśniły, albo nosiły ślady krwi na znak triumfu nad zdobyczą – bośniackimi kobietami, dziećmi i mężczyznami.

Pierwszym czynem dokonanym przez piekielnego syna marnotrawnego było wymordowanie bośniackich sąsiadów i podłożenie ognia pod dwa meczety; jeden z nich to była ta sama świątynia, do której zdarzało mu się chodzić z niegdysiejszymi muzułmańskimi przyjaciółmi. Ludonović nie miał żadnych skrupułów, gdy chodziło o stosowanie bezwzględnych form przemocy – także wobec osób, które kiedyś należały do jego przyjaciół czy do znajomych rodziny, ludzi, którym jeszcze kilka lat wcześniej wyświadczał rozmaite przysługi. Można było wręcz powiedzieć, że przemoc go cieszyła, sądząc po rechocie wydobywającym się z jego gardła za każdym razem, kiedy kogoś własnoręcznie mordował.

– Jestem mścicielem i przybyłem, żeby w końcu zaprowadzić sprawiedliwość – krzyczał do całego świata, niezależnie od tego, czy ktoś chciał go słuchać, czy nie. – Przygotujcie swoje domy i swoje rodziny, przeklęci Turcy, bo już niedługo zobaczycie, do czego jestem zdolny. Jestem mścicielem!

Nie trzeba było długo czekać, żeby te groźby się spełniły.

Od chwili przybycia Ludonovicia do Wiszegradu często można było zobaczyć, jak Białe Orły wkraczają do domów bośniackich sąsiadów i żądają od mieszkańców wydania pieniędzy, kosztowności, dokumentów i posiadanej broni. Po załatwieniu tej sprawy dawano mieszkańcom domu kilka minut na ucieczkę z miasta. Wcześniej jeszcze upokarzano ich, zmuszając do podpisania deklaracji, w której stwierdzali, że odchodzą dobrowolnie.

– Te domy mają służyć serbskim rodzinom, a nie tureckim śmieciom – mówiono pogardliwie bośniackim muzułmanom, sterroryzowanym i niezdolnym do stawienia najmniejszego oporu. Bośniacy pochylali głowy, przełykali wszystkie obelgi i porzucali swoje miasto, dom, dobytek, pieniądze i – co gorsza – nierzadko też członków rodziny. Nawet wtedy nie było pewne, czy uda im się uciec: większości nakazywano wsiadać do rozklekotanych autobusów, które odjeżdżały z Wiszegradu w kierunku Fočy, Preleva, Dragomilja albo innych miejsc na Bałkanach lub poza nimi, w zależności od rozwoju sytuacji na froncie. Finał był zawsze taki sam: uwięzienie, tortury, śmierć.

W połowie drogi kazano im wysiadać z autobusów i rozdzielano kobiety i mężczyzn. Te pierwsze odprowadzano do położonych najbliżej szkół, sal gimnastycznych, na komisariaty, do hoteli albo do ośrodków sportowych przekształconych przez armię serbską w obozy gwałtu i niewolnictwa. Mężczyźni zaś stawali się uczestnikami nieprzewidywalnej – choć zawsze kończącej się tragicznie – rosyjskiej ruletki: niektórzy stawali się ofiarami egzekucji przeprowadzanych na miejscu, na oczach żon, córek, matek i przyjaciółek. Inni, którym wydawało się, że mają więcej szczęścia, kończyli w którymś z obozów koncentracyjnych – w Omarskiej, Trnopolju czy w Keratermie – gdzie niejeden zaczynał zazdrościć losu tym, którzy zginęli od razu.

W takich miejscach zaczynało się umieranie. Dzień po dniu serbscy strażnicy poddawali ich upokorzeniom i torturom, korzystając z narzędzi, jakie mieli pod ręką. Mogły to być łańcuchy, kije, karabiny, pistolety, pałki, żelazne pręty, kable elektryczne, pejcze zakończone stalowymi kulkami czy kamienie, którymi więźniów bito w głowy, w nerki, w plecy, a przede wszystkim w narządy płciowe. Wielu z nich okrutnie okaleczano, amputując im palce, uszy, języki, stopy, ramiona, wybijając zęby lub wyłupując oczy. Tortury trwały długie godziny, a jedynym celem strażników było zintensyfikowanie męki i przedłużenie agonii. W końcu ofiary zostawiano, żeby się wykrwawiły i wreszcie umarły. Jedna z technik zadawania bólu, która szczególnie bawiła oprawców z obozów koncentracyjnych, polegała na jednoczesnym torturowaniu członków tej samej rodziny, szczególnie kiedy dotyczyło to ojców i synów. Zamykano ich w ciemnych, cuchnących pomieszczeniach i zmuszano do stosunków seksualnych; kazano im się bić ze sobą, a serbscy strażnicy urządzali w tym czasie zakłady, obstawiając, kto zwycięży. Zmuszano ich do wzajemnego zabijania się nożami, kijami czy kamieniami. Albo też poddawano transfuzji krwi, która kończyła się śmiercią obu mężczyzn. Inną makabryczną zabawą było zmuszanie więźniów do patrzenia godzinami w słońce, aż całkiem ślepli. Kazano im rzucać się głową naprzód na sterty betonowego gruzu lub jeść żywe zwierzęta, przede wszystkim szczury. Nie pozwalano im spać przez wiele dni pod groźbą pobicia...

Wielu więźniom, szczególnie młodym i silnym, proponowano oszukańczą możliwość ratunku poprzez zaciągnięcie się do serbskich oddziałów. Ale nieliczni, którzy się na to godzili, kończyli na froncie jako żywa broń: ich ciała obkładano materiałami wybuchowymi, przywiązywano im bomby do nóg albo do pasa, na plecach umieszczano miny i wysadzano ich w powietrze, kiedy znaleźli się na pierwszej linii walk. Innym kazano kopać okopy blisko linii ognia albo biegać nago – wyłącznie dla rozrywki prześladowców – przed oddziałami armii bośniackiej. Zwykle Bośniacy orientowali się, że mają do czynienia z rodakami, dopiero po otwarciu do nich ognia.

Całe to barbarzyństwo powtarzało się z większym lub mniejszym nasileniem w ponad dwustu obozach koncentracyjnych utworzonych przez Serbów w Bośni i Hercegowinie, a także w Serbii, Czarnogórze i Chorwacji. Wszyscy, których bliscy trafili do któregoś z tych miejsc, dobrze wiedzieli, co się tam dzieje. Do rodzin ofiar zawsze docierały szczegółowe informacje dzięki niegodziwej uczynności któregoś z serbskich urzędników albo kogoś, kto przechwalał się dobrymi stosunkami w ich kręgach. Nikt nie mógł liczyć na to, że któregoś dnia taki sam los nie spotka jego albo kogoś z bliskich. I Zehera nie była wyjątkiem.

³ Z tureckiego – miasto, miasteczko.

⁴ Tłum. Halina Kalita (Czytelnik, Warszawa 1956).

· 4 ·

Życie w tym małym mieście we wschodniej Bośni zamieniło się w znaczony krwią bieg z przeszkodami, w nierówną i niesprawiedliwą walkę o przeżycie. W ciągu kilku dni bośniaccy sąsiedzi – których według spisu ludności było dwukrotnie więcej niż Serbów – zrozumieli, że ich życie jest zagrożone, a przyszłość mają w swoich rękach grupy uzbrojonych po zęby partyzantów pałających żądzą zemsty z powodów, które dla większości ludzi były kompletnie niezrozumiałe. Serbowie i Bośniacy, którzy do tej pory bez żadnych problemów mieszkali obok siebie i spotykali się na ulicach Wiszegradu, nie pojmowali, co się dzieje, i nie potrafili zrozumieć tej nagłej, konfrontacyjnej obsesji nowo przybyłych, pragnących poróżnić obie grupy ludności i zmienić je w zagorzałych wrogów.

– Zawsze wspólnie tu żyliśmy, nie obchodziło nas, kto skąd przyjechał ani jaką religię wyznaje. Dlaczego mamy teraz ze sobą walczyć, dlaczego mamy uciekać?

Jedni drugim próbowali dodawać sił i podtrzymywać na duchu słowami, w których zawierały się logiczne, jak się wydawało, argumenty.

– Poza wszystkim nas jest więcej niż ich. To tylko banda dzieciaków, które zobaczyły w wojnie okazję, żeby dać upust najniższym instynktom. Jeśli się im przeciwstawimy, jeśli stawimy im czoło, poradzimy sobie z nimi.

Najpopularniejszą kawiarnią w centrum miasta była Café Andrić, należąca do Leka – Serba, którego jedyną obsesją od wielu lat było uprzyjemnianie klientom czasu spędzanego w jego lokalu. Café Andrić szybko stała się ulubionym miejscem spotkań, tak jak wcześniej most na Drinie. Zbierali się w niej stali klienci i ludzie poszukujący wiarygodnych informacji o tym, co dzieje się w mieście i poza jego murami. Podobnie jak wielu innych mieszkańców Wiszegradu, Zehera i Aleksandar też stali się bywalcami lokalu. I to pomimo strachu, jaki w babci Mirsie budził fakt, że jej wnuczka chodzi na niemal konspiracyjne spotkania, podczas których wszyscy, nawet najbardziej egzaltowani, pamiętali, żeby mówić ściszonym głosem i nie dać się ponieść wściekłości i poczuciu bezsilności, jakich doświadczali goście Café Andrić.

– Dlaczego miałabyś opuszczać dom, Aido? – pytał Petar, jeden z najbardziej wziętych piekarzy w mieście. – Przecież znamy się od czasu, kiedy byliśmy mali. I nigdy nie było między nami swarów, chociaż ty jesteś Bośniaczką i muzułmanką, a ja Serbem i chrześcijaninem. No powiedz sama. Czy nie sprzedawałem ci chleba? Nie przychodziłaś do mnie go kupować? Na Boga świętego, Aido, kto jak nie ty zajmował się moim sklepem, kiedy poszedłem do szpitala?

Piekarz kręcił głową, tak jakby sam miał kłopoty ze zrozumieniem własnych słów.

– A jeśli jutro ci każą, żebyś mi już nie sprzedawał chleba, nie rozmawiał ze mną, żebyś im powiedział, gdzie mieszkam i ile osób jest u mnie w domu? Jeśli ci każą, żebyś mnie zabił, bo tylko tak uratujesz własne życie albo jeszcze gorzej: życie twoich bliskich? – W głosie Aidy można było wyczuć ten sam ogień, który dało się dostrzec w jej oczach. Oczach, które zmęczone własną, ograniczoną mocą, szukały przed sobą nowych horyzontów. – Będziesz w stanie narazić na śmierć swoją małą, żeby mi podarować kromkę chleba? Naprawdę to zrobisz? Nie widziałeś, co się dzieje, jak bez zastanowienia mordują niewinnych ludzi, dzieci, kobiety, starców? Kto nam zagwarantuje, że to się nie zdarzy nam samym za kilka dni?

– Ja – wtrącił się energicznie Leko, właściciel Café Andrić, jednocześnie stawiając gwałtownie na ladzie szklankę, którą chwilę wcześniej starannie wycierał sfatygowaną ścierką w biało-niebieską kratkę. – Ja ci to zagwarantuję. Ja też jestem Serbem, jak te bestie. Poprzebierali się za pajaców i bawią się w wojenkę, malując sobie czarne kreski na policzkach, nosząc wojskowe buty i przyczepiając granaty do pasków. Ja jestem Serbem lepszym niż oni i nie mam głowy wypełnionej propagandą i nacjonalistycznymi kłamstwami. Zawsze żyliśmy w pokoju. Zawsze sobie pomagaliśmy. I nie możemy teraz zachować się inaczej, tylko dlatego że banda idiotów coś ogłasza przez megafony.

– A co będzie, jeśli ci Serbowie przyjdą cię zabić? Ciebie, który, jak mówisz, jesteś lepszym Serbem niż oni? Bo chyba wiesz, że przez „przeklętych Turków” staniesz się jednym z nas. Co wtedy zrobisz? – Aida rozejrzała się po pozostałych serbskich sąsiadach i przyjaciołach, którzy słuchali i przyglądali się jej z mniejszym niedowierzaniem niż jeszcze kilka minut wcześniej, podczas gdy obecni w kawiarni bośniaccy muzułmanie kiwali głowami, okazując zrozumienie dla jej słów. – Co zrobicie? Powiem wam: to samo co inni Serbowie z naszego miasta. Na przykład Risto, który był nauczycielem w szkole, a teraz został szefem policji w Wiszegradzie. Gwałci i torturuje byłych sąsiadów. Albo Nenad, taksówkarz, który jeszcze nie zdążył przekazać informacji o nas wszystkich, włącznie z tymi, którzy spotykają się w tej kawiarni. Albo Momir, stolarz, który chodzi przebrany w śmieszny mundur polowy i grozi ludziom. Tym, którzy przez dwadzieścia lat utrzymywali go swoimi zamówieniami. Otwórz w końcu oczy! Ci, którzy nam grożą i nas zabijają, to nie tylko grupa wściekłych Serbów z oddziałów paramilitarnych. To nasi sąsiedzi, którzy jeszcze kilka miesięcy temu jedli i pili przy tych samych stołach co my, którzy się z nami wychowywali i wiedzą wszystko o naszych rodzinach.

– Aida ma rację – wtrącił się Aleksandar, czym zadziwił swoją narzeczoną. – Nie wiecie, co się dzieje, co ta banda oszalałych Serbów wyrabia z naszym miastem! Od czasu kiedy przeklęta Jugosłowiańska Armia Ludowa zajęła Wiszegrad, urządzili tu stan oblężenia. I teraz my wszyscy, którzy nie myślimy tak jak oni, także Serbowie jak ja, jesteśmy zagrożeni śmiercią. Być muzułmaninem albo mieć muzułmańską żonę czy męża, albo stanąć w obronie muzułmanina oznacza pewny wyrok śmierci. Od czasu kiedy postawili stopę w naszym mieście i postanowili utworzyć komitet kryzysowy złożony wyłącznie z serbskich mieszkańców, zaczęło się oddzielanie i wypędzanie Bośniaków. Szczególnie ci, którzy zajmowali w naszym mieście ważne stanowiska, zaczęli znikać. Nie pamiętacie, co zrobili z doktorem Safetem? Jak go wyciągnęli siłą z gabinetu i wpakowali mu trzy kule w głowę? Już zapomnieliście o losie Himzo, dyrektora Szkoły Średniej imienia Hamida Besirovicia? Serbowie go odnaleźli w szkole, a potem nikt już go nie widział. Powiedzcie, Petar i Leko, kto pomógł dyrektorowi Tufo ze Szkoły Podstawowej imienia Hasana Veletovacia, kiedy wezwali go bojowcy Saszy? Czy ktoś wie, czy on żyje, czy umarł? A co się stało z inżynierem Salko albo z doktor Mirą i jej rodziną? Tamci rabują albo palą sklepy i zakłady muzułmanów, ich domy i samochody, a ich serbscy sąsiedzi przyglądają się bezczynnie.

Stopniowo Aleksandar rozgrzewał się i również jego wypowiedź nabierała coraz większego impetu. Zehera popatrywała niespokojnie przez szyby Café Andrić, sprawdzając, czy ktoś z umundurowanych mężczyzn wałęsających się po okolicy nie znalazł się dostatecznie blisko, żeby usłyszeć jej narzeczonego.

– Wiadomo, że Bośniacy stanowią w Wiszegradzie większość, i wiadomo, że porządnych ludzi jest więcej niż tamtych – ciągnął Aleksandar. – Ale gdzie są oni, a gdzie jesteśmy my? Przyjrzyjcie się uważnie: siedzimy tu w ukryciu i rozmawiamy ściszonym głosem, a tamci chodzą po ulicach, sieją panikę i zabijają nas. Gdzie są nasi demokratycznie wybrani przedstawiciele? Wszystkich powyrzucali z pracy: policjantów, sędziów, prokuratorów, przywódców religijnych, polityków, nauczycieli, intelektualistów... wszystkich aresztowali, torturowali, a niektórych pozabijali. Teraz to oni mają kontrolę nad miastem, a my jesteśmy ich poddanymi!

 – Będziemy się bronić! – wtrącił piekarz. – Jeśli oni mogą nas terroryzować, nie ma żadnego powodu, żebyśmy nie odpłacili im tą samą monetą i...

– Ale jak się chcesz bronić? – To pytanie Aleksandra usadziło w jednej chwili Petra. Słowa chłopaka obudziły i rozpaliły twarze większości obecnych. Sporo osób wokół niego potakująco kiwało głowami, potwierdzając w ten sposób to, co tłumaczył im młodzieniec. – Czego byś chciał? Mamy wyjść na ulice z nożami, karabinami i granatami i wszystkich podziurawić albo podrzynać im gardła, tak jak oni robią? A tak z ciekawości: jaką bronią chciałbyś się posłużyć? Przypominam ci, zresztą wszystkim przypominam, że nam ją zabrali. Rozbrojono nasz rząd, nasz kraj i naszą armię. Kilka miesięcy temu, 25 września zeszłego roku, Rada Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych przyjęła Rezolucję CSNU 713, która nakłada embargo na dostawy broni do całej dawnej Jugosławii. – Zehera miała wrażenie, że jej narzeczony mówi w jakimś obcym języku, i gdyby nie powaga sytuacji, w jakiej wszyscy się znajdowali, wytknęłaby mu nadmiar pedanterii. – Ale władcy Europy i całego świata nie wzięli pod uwagę, że ta absurdalna i niefortunna blokada dotyka tylko armię bośniacką, bo Serbowie mają w ręku większość arsenałów dawnej Ludowej Armii Jugosłowiańskiej.

Cisza, która zapadła w kawiarni po tych słowach, stanowiła dowód, że tyrada Aleksandra wywarła na zebranych wrażenie. Nie wiedzieli, czy po uzyskaniu tej informacji – której większość z nich wcześniej nie znała i której znaczenia nie zdążyli jeszcze przetrawić – powinni się czuć bardziej czy mniej pewnie.

– Jedno co wiem, to to, że nas zabijają. – Upierał się tym razem Dragan, mąż Aidy. – I nie tylko w Wiszegradzie. Moja kuzynka była sędziną w Prijedorze, dwadzieścia kilometrów od granicy z Chorwacją. Zatrzymali ją Serbowie. Jej syn mi opowiadał, że trafiła po kolei do dwóch obozów koncentracyjnych, czyli obozów dla zatrzymanych, jak oni to nazywają: w Omarskiej i w Trnopolju. A dziś nie wiemy, czy żyje, czy jest martwa.

– Panują już nad całym terytorium Bośni – włączył się znów Aleksandar. – Banja Luka, Jajce, Vlasenica, Zvornik, Rogatica, Donji Vakuf... Kilka dni temu zniszczyli trzy z pięciu meczetów w Janji. W pierwszym tygodniu kwietnia w Bijeljinie serbskie oddziały paramilitarne zamordowały ponad czterdzieści osób, muzułmanów i Albańczyków. W Prelevie na początku maja widziano, jak Sasza Ludonović i jego ludzie kazali wysiąść muzułmanom z autobusu, który wyjechał z naszego miasta. Zmusili ich, żeby się położyli twarzami do ziemi, i wszystkich zastrzelili. To samo zrobili w Dragomilju z ciężarówką pełną muzułmanów, Bośniaków, którzy przerażeni uciekali przed Serbami ze swojej ziemi.

W trakcie tej przemowy Aleksandar widział, jak twarze przerzedzonego już audytorium ulegają głębokiej metamorfozie. W szczególności obserwował – nie bez pewnej próżności – rosnące napięcie na pięknej twarzy narzeczonej. Zehera z trudem powstrzymywała się od słuchania go z otwartymi ustami. – W Fočy zapędzili siłą muzułmańskie kobiety i dziewczynki do domu numer 16 przy ulicy Osmana Dikicia, gdzie zostały kilkakrotnie zgwałcone, a te, które przeżyły, sprzedali po dwieście pięćdziesiąt dolarów. Kupić mógł każdy, kto chciał je wykorzystywać. W piecu w kopalni Tomašica pod Prijedorem spalono już żywcem tysiące muzułmanów. W...

– Ale dlaczego? – spytała Zehera, która była już na tyle wstrząśnięta, że nie chciała dłużej słuchać szczegółowej relacji. – Czemu służy to całe zniszczenie, wszystkie te morderstwa? Czego oni chcą? Co zyskują, zabijając nas, szarych ludzi? Jesteśmy zwykłymi obywatelami. Dlaczego nas tak nienawidzą?

– Chcą Wielkiej Serbii zamieszkanej wyłącznie przez Serbów. Tego samego chciał w swoich chorych marzeniach Hitler dla Niemiec – wyjaśniał Aleksandar. – Bośniacy, muzułmanie, Turcy, jak na was mówią z pogardą, są zbędni. I ci z nas, którzy „zgrzeszyli”, zawierając mieszane małżeństwa, związki albo nawiązując przyjaźnie, też im nie pasują, przeszkadzają, nie są godni. Właściwie przynosimy wstyd ich rasie. Nie jesteśmy tacy jak oni. Jesteśmy bezwartościowi. – Obserwował przez kilka sekund zasłuchane audytorium. – Nie czytacie gazet? Nikt z was nie widział, jak to się zaczynało? Serbska prasa od miesięcy... Co tam od miesięcy, od lat już demonizuje Bośniaków i Chorwatów i generalnie wszystkich, którzy nie są Serbami. Jeśli chodzi o Chorwatów – mówił, wskazując na małżeństwo siedzące przy stoliku na samym środku Café Andrić, poruszone wyjaśnieniami Aleksandra – oskarżają was, że chcieliście wywołać następną wojnę światową. Wciąż powtarzają, że chcecie powtórzyć na Serbach ludobójstwo z Jasenovaca z czasów drugiej wojny światowej. I wmawiają wam, że trzeba uważać na Bośniaków, bo was odrzucają i nie spoczną, póki nie założą w Bośni państwa islamskiego. Zaraz, jak to się nazywa...? Dżamahirija. I że potem was pozabijają, zmasakrują i wyrzucą do biednych Serbów, tak jak to się według nich od wieków powtarza. No co? Co się z wami dzieje? Nie słyszeliście w radiu, jak sprzyjający im dziennikarze dolewają oliwy do ognia i opowiadają, że Bośniacy mogą być niebezpieczni, jeśli pozwolić im żyć w spokoju, z ich wymarzoną niezależnością?

Płomienne słowa Aleksandra sprawiły, że ludzie w lokalu zamilkli. Nikt się nie ruszał – choćby po to, żeby dopić kawę czy alkohol czekający na stole. Wszyscy chcieli dalej słuchać wyjaśnień tego chłopaka, który najwyraźniej dobrze orientował się w materii, jaką omawiał.

– Leko, wiem, że wciąż trzymasz gazetę sprzed trzech lat. Wiesz, o czym mówię, czytaliśmy ją razem tysiąc razy. Proszę cię, wyciągnij ją. Chciałbym, żeby wszyscy to usłyszeli.

– Nie wiem, Alek, czy to najlepszy moment. Może już powinniśmy wszyscy rozejść się do domów, jest zbyt niebezpiecznie...

– Proszę, cię, Leko, chciałbym tylko, żeby ludzie to zrozumieli.

Kiedy mimo protestów właściciela Café Andrić Aleksandar miał już w rękach pożółkły papier gazety, zwrócił się znów do sąsiadów, jakby był symbolicznym przywódcą całej grupy.

– Trzy lata temu, 28 czerwca 1989, przy okazji sześćsetnej rocznicy bitwy na Kosowym Polu, serbski prezydent Slobodan Milošević w obecności miliona Serbów, którzy przyszli go posłuchać, obiecał... Cytuję dosłownie – zapowiedział Aleksandar, przybliżając nieco gazetę do oczu. – „Serbowie już nigdy nie będą zwyciężani i upokarzani. Nasze kolejne klęski na przestrzeni wieków wynikały z braku wewnętrznego porozumienia. Ten brak oraz biorące się z niego zdrady były przekleństwem całej naszej historii. Sześć wieków później znów musimy przystąpić do walki. Bitwy, które teraz musimy toczyć, nie będą polegały wyłącznie na konfrontacji armii, chociaż tego nie da się wykluczyć”. I ten milion ludzi zakrzyknął na to Samo sloga Srbina spasava, „Tylko jedność ocali Serbów”. Wiecie, o jaką jedność im chodziło? O żądzę zemsty tłumioną przez ponad sześć wieków. I o to tu chodzi. Nie powiecie, że nas nie uprzedzali, i to sam serbski przywódca! „Odrodzenie Wielkiej Serbii”.

– Aleksandar, nic z tego nie rozumiem. O czym ty mówisz? Jaka zemsta? Kiedy tego słuchamy, boimy się jeszcze bardziej niż przedtem – przerwała mu wzburzona Zehera.

– No dobrze, posłuchajcie. Spróbuję wam wytłumaczyć, chociaż myślę, że niektórzy już to wiedzą. Sześćset lat temu, 28 czerwca 1389 roku, armia księcia Lazara Herbeljanowicia została pokonana na Kosowym Polu przez wojska tureckie, którymi dowodził sam sułtan Murat. Dwadzieścia pięć tysięcy żołnierzy księcia Lazara poniosło klęskę i od tego zaczęło się panowanie imperium otomańskiego na Bałkanach, a także serbska żądza zemsty. Legenda mówi, że na chwilę przed rozpoczęciem walki księcia Lazara nawiedził prorok Eliasz pod postacią sokoła. Dał mu do wyboru: albo zwycięstwo w bitwie, która właśnie miała się zacząć, i osiągnięcie tym sposobem królestwa na ziemi, albo klęska z rąk tureckiego wroga, po której naród serbski miał się stać narodem wybranym i uzyskać miejsce w królestwie Bożym. Książę nie wahał się: wolał poświęcić życie swoje i swoich wojsk w zamian za ocalenie narodu serbskiego z niewoli ziemskiego życia. Wolał dostać się do królestwa niebieskiego, przedkładając je nad królestwo ziemskie. Dlatego przed rozpoczęciem zmagań książę i jego rycerze poszli na mszę, żeby przyjąć komunię, bo wiedzieli, że umrą, i chcieli dotrzeć do królestwa Boga bez skazy. Lazar został uznany za męczennika i jego imię zaczęto zapisywać w kościelnym kalendarzu czerwonym kolorem, po to żeby modlitwy wiernych oraz śpiewy i poświęcone księciu nabożeństwa trwały przez wieki. 28 czerwca Serbowie obchodzą Vidovdan, wielkie święto, Dzień Świętego Wita. Przegrali bitwę, ale dotarli do królestwa niebieskiego. Bóg ich wybrał, ponieważ książę opowiedział się za życiem wiecznym, sprawiedliwością i prawdą. Tak się zaczęła serbska mitologia. „Każdy serbski żołnierz-wieśniak wie, o co walczy, ponieważ kiedy był dzieckiem, matka mówiła mu: «Witaj, przyszły mścicielu Kosowa!»”. To słowa Brytyjczyka Johna Reeda z 1917 roku, ale to samo można by napisać choćby i dziś rano. Ten epizod, który wielu z was może wydawać się banalny, który możecie nawet brać za żart, wciąż stanowi źródło rojeń grup nacjonalistycznych. Stworzono poematy, książki, pieśni, obrazy, które odwołują się do tamtej bitwy i podtrzymują marzenie o odrodzeniu Wielkiej Serbii. A wojna może odbudować honor, który przez wieki doznawał uszczerbku za sprawą Turków. Aha, i jeszcze ciekawostka, może wcale nieprzypadkowa: miliona ludzi, którzy przybyli 28 czerwca 1989 roku z całej Jugosławii, żeby słuchać przemowy Miloševicia, pilnowało dwadzieścia pięć tysięcy żołnierzy wojsk federalnych. Tylu, ilu liczyła armia księcia Lazara.

– Zabijają nas z powodu czegoś, co się zdarzyło ponad sześćset lat temu? To nam chcesz powiedzieć? – spytała Aida, która zareagowała jako pierwsza, podczas gdy reszta słuchaczy milczała w zdumieniu. – To niemożliwe. Przepraszam cię, Alek, ale to śmieszne. Wszyscy zwariowaliśmy, czy co? Jaką my ponosimy winę za tamte wydarzenia? Jaką winę ponosi moja trzyletnia córka za to, co sześćset lat temu sułtan zrobił z księciem?

– Żadnej, ale dla nich to nie ma jakiegokolwiek znaczenia – odpowiedział jej Aleksandar. – To jest szaleństwo. Ale ta absurdalna schizofrenia doprowadziła nas wszystkich do nieodpowiedzialnej i groteskowej wojny.

– Przeklęci Serbowie. – Ten okrzyk wydobył się z gardła starszego mężczyzny, który przez całe popołudnie przesiedział w milczeniu przy stoliku w głębi kawiarni, skoncentrowany na swojej rakii⁵. Ivo miał osiemdziesiąt lat i był emerytowanym nauczycielem, znanym i szanowanym w mieście, w którym większość mieszkańców stanowili jego dawni uczniowie. Z tego powodu jego słowa zostały przyjęte w milczeniu i z pełną szacunku uwagą. – To samo przez całe życie. Synowie złej matki. Tak, nie patrzcie tak na mnie! Cały świat o tym wie. Kto ponosi odpowiedzialność za wybuch pierwszej wojny światowej? Przeklęty Serb, popieprzony szaleniec, terrorysta, skarlały i rachityczny osobnik, którego nawet własna rodzina nie kochała. Gawriło Princip, który w Sarajewie, na moście Łacińskim zamordował arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, następcę tronu cesarstwa austro-węgierskiego, oraz jego żonę. I to też się wydarzyło 28 czerwca. Bydlak próbował popełnić samobójstwo, ale mu się nie udało. Zatrzymano go i stwierdzono, że nie można go skazać na karę śmierci, bo nie był jeszcze pełnoletni. Przeklęty Gawriło Princip, przeklęty... Przez niego cesarstwu austro-węgierskiemu zabrakło czasu, żeby przygotować ofensywę przeciwko Serbii i przy okazji przeciwko całym Bałkanom. Ten zamach stanowił iskrę, która rozpaliła ogień wojny, a potem wszystkich nas ten ogień pochłonął. A wiecie, co zrobiono, zamiast potraktować Gawriłę Principa jak szaleńca? W Sarajewie zbudowali jego muzeum, na pamiątkę, tak jakby bez tego dało się zapomnieć taki kolosalny nonsens. Jakbyśmy potrzebowali pomocy, żeby zachować w pamięci piekło przeszłości. Na jednej ze ścian w tym muzeum wisi złota tabliczka, na której można przeczytać: W DOWÓD WIECZNEJ PAMIĘCI O MŁODYM BOJOWNIKU O WOLNOŚĆ I NIEPODLEGŁOŚĆ NARODÓW BAŁKAŃSKICH. Ale to jeszcze nie wszystko. To była jeszcze niewystarczająca gloryfikacja tego łotra. Wyrzeźbili jego posąg i obok umieścili maksymy Principa: KOCHAŁEM MÓJ NARÓD i NAJLEPIEJ ZROZUMIAŁY JĘZYK ŚWIATA TO WOLNOŚĆ. Bezczelność! Co oni wiedzą o wolności i o językach! – Ivo utkwił wzrok w szklaneczce pełnej śliwkowej rakii, którą tak lubił i którą pił na tyle wolno, że jedna szklaneczka towarzyszyła mu przez całe popołudnie, spędzane w kawiarni na rozmowach i słuchaniu innych. – Zawsze traktują szaleńców jak bohaterów, wynoszą ich do rangi idoli, nadludzi, stawiają ich na piedestałach, z których wysyłają nas wszystkich na śmierć. Włącznie z tymi, którzy zdzierają sobie gardła, wrzeszcząc na ich cześć i najbardziej ich oklaskują, z najgłupszymi. Serbowie! Nigdy nie przestają wtrącać się w nie swoje sprawy. Odcisnęli śmiertelne piętno na dwudziestym wieku. Zaczęli od zamachu w Sarajewie, a skończą tą przeklętą wojną, niepotrzebną i śmieszną. Nigdy nie mają dość. Przenigdy.

Na pełnych smutku twarzach wszystkich obecnych – szczególnie Bośniaków – teraz dostrzec można było także niepewność. Ivo uchodził za człowieka mądrego, cieszącego się szacunkiem i sympatią całego Wiszegradu. Wielu ludzi zwracało się do niego z pytaniem o informacje różnego rodzaju albo z prośbą o pomoc w trakcie studiów. Dla wszystkich miał właściwą odpowiedź lub przydatną radę. Zawsze był grzeczny, miły i cierpliwy, zachowywał dobre maniery, gotów do służenia pomocą. Nigdy nie podniósł głosu ani nie rzucił grubym słowem, niezależnie od tego, jakie barbarzyństwa docierały do jego uszu. Z jego ust nigdy nie wyszło choćby jedno złe słowo pod adresem kogokolwiek z sąsiadów. Może dlatego właśnie takie zdumienie budził twardy ton, którym wypowiedział teraz te zdania, i może dlatego wszyscy słuchali ich z uwagą należną kazaniu duchownego.

– Przeklęci Serbowie. Chorzy umysłowo – powtórzyła słowa Iva Aida. – Wybaczcie, Leko, Aleksandar, Petar, to nie dotyczy was, bo jesteście tak samo zagrożeni jak my, tylko dlatego że się z nami przyjaźnicie i rozmawiacie. Ale niech będą przeklęci. A ten Sasza Ludonović, ten szatan, skąd on się wziął? Znacie go? Przecież to jeszcze prawie dziecko!

– Jest w moim wieku – wtrącił Aleksandar. – Musi mieć dwadzieścia cztery lata, lada chwila skończy dwadzieścia pięć. Urodził się na początku września sześćdziesiątego siódmego roku. Wiem, bo jest ode mnie o miesiąc młodszy, a ja jestem z sierpnia. Trzymaliśmy się razem jako dzieciaki, razem się bawiliśmy, pływaliśmy w rzece, chodziliśmy do kawiarni, umawialiśmy się z dziewczynami... Ale potem wyjechał z Wiszegradu, nie pamiętam dokąd, i nigdy więcej go nie widziałem, aż pojawił się kilka tygodni temu. Szedł ulicą ze swoimi Białymi Orłami, z bratem Igorem, kuzynem Markiem i jakimś przyjacielem z Belgradu. Spuściłem wzrok, bo chciałem uniknąć problemów. Jak rozumiecie, szczególnie wiele się o nim nie dowiedziałem.

Dalsza część rozdziału dostępna w pełnej wersji

⁵ Rodzaj brandy popularnej na całych Bałkanach.

· 5 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 6 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 7 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 8 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 9 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 10 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 11 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 12 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 13 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 14 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 15 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

CZĘŚĆ DRUGA

Nie znam pana, wierzyłam jednak zawsze

w dobroć nieznajomych.

BLANCHE DUBOIS w Tramwaju zwanym pożądaniem

Tennessee Williamsa⁹

⁹ Przekład Jacka Poniedziałka.

· 16 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 17 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 18 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 19 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 20 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 21 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 22 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 23 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

CZĘŚĆ TRZECIA

Nie sądźcie, że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. Nie przyszedłem przynieść pokoju, ale miecz. Bo przyszedłem poróżnić syna z jego ojcem, córkę z matką, synową z teściową; i będą nieprzyjaciółmi człowieka jego domownicy.

Ewangelia według św. Mateusza, 10, 34–36¹⁶

¹⁶ Przekład: Biblia Tysiąclecia, Wydawnictwo Pallottinum 2003, za portalem Deon.pl.

· 24 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 25 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 26 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 27 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 28 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 29 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 30 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 31 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 32 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 33 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 34 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 35 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

CZĘŚĆ CZWARTA

Zabarwmy jej kolce

krwią. Niech nas rani.

Zgniećmy ukrytą różę,

tkwiącą wolno w czyimś sercu.

Milczenie.

To bóg milczenia.

Róża jest milczeniem,

zawsze będzie jedyną różą.

Tą samą, która

zawsze będzie ogniem

w pamięci.

Kto jest

strażnikiem róży?

Legenda, CECILIA BUSTAMANTE

(Premio Nacional de Poesía, Peru, 1965)

· 36 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 37 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 38 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 39 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

· 40 ·

Rozdział dostępny w pełnej wersji

EPILOG

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Tytuł oryginału

La rosa escondida

© Reyes Monforte, 2009

© Ediciones Planeta Madrid, S.A., 2009

© Wydawnictwo WAM, 2016

Opieka redakcyjna: Dorota Trzcinka

Redakcja: Zofia Palowska

Korekta: Dariusz Godoś, Katarzyna Onderka

Opracowanie okładki i przygotowanie do druku

Izabella Marcinowska

na podstawie projektu Magdy Kuc

Zdjęcie na okładce: © Elisabeth Ansley/Arcangel Images

Skład: Edycja

ISBN 978-83-277-0568-6

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

www.wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260, 12 62 93 446-447

faks 12 62 93 261

e.wydawnictwowam.pl

www.wydawnictwowam.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com