Marta Miłuńska

W SERCU ZAUFANIA

Jak budować wewnętrzną pewność siebie i zdrowe relacje

Wydawnictwo WAM

Odmawiam pogodzenia się z ideą, że to, jacy jesteśmy w naszej obecnej naturze, czyni nas moralnie niezdolnymi do zdobycia się na przekroczenie samych siebie, do czego jesteśmy nieustannie wzywani.

Martin Luther King*

Cytat za: G.G. May, Uzależnienie i łaska: miłość, duchowość, uwolnienie, tłum. E. Woydyłło, Media Rodzina, Poznań 1988. [przemówienie Martina Luthera Kinga Jr. wygłoszone z okazji wręczenia Pokojowej Nagrody Nobla w 1964 roku]

Wprowadzenie

Zaufanie to jedna z najintymniejszych części naszego JA. W niej spotykają się nasze lęki, nadzieje, najgłębsze przekonania, a także zakorzeniona w nas potrzeba więzi. To fundament, na którym budujemy poczucie bezpieczeństwa w relacjach z innymi ludźmi i ze sobą samym. Z perspektywy terapeutycznej o zaufaniu można powiedzieć, że jest niczym system korzenny drzewa pozwalający czerpać z relacji z innymi ludźmi oraz własnej głębi to, co naprawdę istotne, piękne i życiodajne.

Zaufania nie zdobywa się raz na zawsze. Jego istnienie wymaga trwania w ciągłym procesie – regularnej troski, refleksji nad sobą i własnym życiem, a także nieustannej gotowości do zmiany. To ono otwiera nas na drugiego człowieka. Sprawia, że możemy poczuć się prawdziwie sobą – autentycznie, bez masek, bez udawania.

Gdy jednak zostaje zawiedzione, świat rozpada się na wiele drobnych kawałków. Dlatego doświadczenie utraty zaufania może rodzić poczucie straty ważnej części siebie. Relacje – rodzinne, przyjacielskie, wspólnotowe – które miały być oparciem, wypełniają się niepewnością i lękiem, między którymi pojawia się pytanie: „Czy mogę zaufać jeszcze raz?”.

Możliwe, że i ty doświadczasz podobnego rozdarcia – między pragnieniem budowania głębokich więzi a cierpieniem wynikającym z zawiedzionego zaufania. Być może ktoś, komu uwierzyłeś, zawiódł twoje oczekiwania lub przekroczył granice waszej relacji. Może grupa, w której szukałeś bliskości – rodzinnej czy wspólnotowej – okazała się mniej bezpieczna, niż myślałeś.

Jeśli czujesz, że nosisz w sobie ból po takich lub podobnych doświadczeniach, ta książka jest dla ciebie. Warto ją przeczytać, gdy:

jesteś rozczarowany sobą, bliską osobą lub na przykład sytuacją w Kościele i to rozczarowanie odbija się echem w twojej codzienności;

zaczynasz zastanawiać się, jakie mechanizmy i schematy psychologiczne stoją za twoim zachowaniem i determinują twoje myśli;

jesteś w procesie wychodzenia z bólu – na nowo uczysz się przeżywać emocje, odmrażasz je i, dzięki coraz głębszej komunikacji z samym sobą zaczynasz szukać mapy możliwości, zamiast uciekać od rzeczywistości;

pragniesz, by twoje zaufanie – nawet jeśli kiedyś zawiedzione – mogło być odbudowane na fundamencie własnej świadomości i dojrzałości.

Na co dzień pracuję jako terapeuta. W gabinecie wielokrotnie przekonałam się, jak poważne są skutki braku zaufania – jak jego utrata może prowadzić do głębokiego rozczarowania relacjami, wycofania się z życia i poczucia wewnętrznej pustki. Sama również doświadczyłam, jak wielki ból niesie zawiedzione zaufanie. Zapraszam cię więc do wspólnej podróży po ścieżkach zaufania – nie jako ktoś, kto uważa, że wszystko to ma już za sobą, lecz jako ktoś, kto wierzy, że mimo licznych zranień można odnaleźć drogę do autentycznego zaufania.

Ponadto zapraszam cię nie tylko do lektury, ale też do wewnętrznej pracy – inspirowanej tym, o czym będę opowiadać, oraz proponowanymi przeze mnie ćwiczeniami. W tekście znajdziesz wiele fragmentów, przy których warto się zatrzymać, by przeanalizować własną sytuację i czasem przyznać: „Tak, zostałem zraniony” lub: „Tak, chcę ufać jeszcze raz”. W samym sercu zaufania nie leży bowiem ból jego utraty, lecz nadzieja na odbudowanie – na życie w pełniejszych, szczerych i prawdziwych relacjach, czego z głębi serca ci życzę.

CZĘŚĆ 1

POZNAĆ

Rozdział 1
Czym jest zaufanie?

Pierwsze kroki ku zaufaniu

Zaufanie jest częścią podróży, w którą wyruszamy – ty i ja – już w chwili poczęcia. W jej trakcie doświadczamy świata, budujemy relacje, podejmujemy niezliczone małe decyzje, a kalibrując kierunek życia, dokonujemy coraz bardziej świadomych wyborów. Zbudowanie zaufania to pierwszy i zarazem fundamentalny krok, który trzeba postawić w tej wędrówce. Przyglądanie się własnemu sercu, by poznać i zrozumieć historię budowania zaufania, przypomina uważne studiowanie mapy. Warto wsłuchać się w serce i podążać za jego intuicjami – niekoniecznie w sposób chronologiczny i uporządkowany, ale tak, jak prowadzą nas wewnętrzne szlaki.

Wszystko zaczyna się od pierwszego oddechu – dosłownie, od pierwszego. Przestrzeń, w której przychodzisz na świat – z jej temperaturą, światłem, zapachami, znajomymi lub obcymi dźwiękami – ma ogromne znaczenie. To wtedy zaczynasz budować zręby przekonania, że wokół ciebie jest bezpiecznie. Dlatego tak istotne jest, jakie było to doświadczenie: czy raziło cię oślepiające światło lamp, czy otulała cię spokojna ciemność, czy po urodzeniu mogłeś dłużej poleżeć przy mamie, uspokajając się jej oddechem i biciem serca, a tym samym zaczynając budować więź ze światem zewnętrznym od bezpiecznego przytulenia, czy może zostałeś od niej oddzielony. W pierwszych miesiącach życia, kiedy to, czego doświadczasz, jest jeszcze zamazane i mgliste, nieświadomie stajesz przed pytaniem: „Czy mogę zaufać temu światu?”. Odpowiadają ci nie słowa – tych jeszcze nie rozumiesz – ale ciepły, czuły dotyk, kontakt wzrokowy, łagodne, przewidywalne dźwięki, realne doświadczenie czyjejś obecności. Jeżeli takich doświadczeń jest więcej niż tych bolesnych i trudnych, uczysz się, że świat jest uporządkowany i posiada swój rytm – tak jak regularne kąpanie czy przyciemnianie świateł wieczorem. Jeżeli takich doświadczeń jest mniej, zapamiętujesz, że świat jest chaotyczny, nieprzewidywalny i niebezpieczny.

W dorosłym życiu wielokrotnie – czasem zupełnie niespodziewanie – doświadczamy „przeźroczy” z niemowlęcego etapu życia. Na przykład pojawia się lęk przed bliskością z drugim człowiekiem, bo nie jesteśmy pewni jego dobrych intencji. Albo doświadczamy zawodu miłosnego i nie potrafimy na nowo zaufać, że świat jest bezpieczny, a ból nie zawsze prowadzi do chaosu. Czasem pojawia się pytanie, czy w ogóle zasługujemy na miłość, wsparcie czy uwagę. Doświadczenia te mogą być dwojakie. Gdy w naszym dzieciństwie przeważały trudne chwile, dynamika dziecięcych wspomnień, zamiast koić, zaczyna ranić – staje się pęknięciem, przez które powracają samotność, krzywda i ból niezaspokojonych potrzeb. Gdy natomiast dzieciństwo obfitowało w dobre doświadczenia, to właśnie w takich chwilach odzywa się w nas spokój i poczucie porządku – jak zapach olejku z łóżeczka, z którego cichy, spokojny głos w naszej teraźniejszości mówi: „Zaufaj sobie”.

Zaufanie ma swoją wewnętrzną dynamikę – ono istnieje tylko w dwóch odsłonach: albo się buduje, albo jest odbudowywane. Co ważne, na zaufanie nie tyle zasługujemy, ile je zdobywamy. Wielu z nas cierpi na nieufność, nawet o tym nie wiedząc. Brak zaufania do siebie samego można zaobserwować chociażby wtedy, gdy zbyt obsesyjnie myślę o czekających na mnie zadaniach i czuję lęk, gdy odkładam decyzje na później lub gdy waham się, dokonując małych, codziennych wyborów. W takich sytuacjach ujawnia się, że nie ufam własnym siłom i możliwościom – że brakuje mi odwagi, aby zaryzykować i ruszyć do przodu.

Przyczyn wewnętrznego paraliżu może być wiele. Z perspektywy terapeutycznej takie stany są wywoływane najczęściej doświadczeniami z dzieciństwa. Naszą pierwszą rodzinną lekcję zaufania odbieramy bowiem od rodziców oraz opiekunów. W tak bliskiej więzi szczególnie mocno można doświadczyć, czym jest utrata zaufania do siebie – między innymi przez podważenie własnego osądu sytuacji czy uznanie swojej perspektywy za nieważną. W rodzinie dysfunkcyjnej, na przykład z problemem alkoholowym, dziecko bywa głęboko wprowadzane w błąd: widzi rzeczywistość taką, jaka jest – na przykład osobę pijaną, chorą, niezdolną do kontrolowania nałogu – a jednocześnie słyszy, że to nic takiego, że to tylko jednorazowa sytuacja, że tak naprawdę nic się nie stało, bo „tak wygląda życie”. Osoba, która w domu rodzinnym doświadczyła przemocy, silnej krytyki czy braku wsparcia, często ma zaburzony kontakt z poczuciem własnej wartości¹.

Zaufanie we własne siły jest możliwe, gdy możemy się przeglądać w akceptującym spojrzeniu choć jednego z rodziców – takiego, który potrafi nam zaufać. W jaki sposób dojrzałość rodzica wpływa na to, czy umiemy ufać samym sobie? Proces ten składa się z kilku elementów, o których za chwilę opowiem. Zachęcam cię, abyś przyglądając się im, spróbował nazwać, w jaki sposób uczyłeś się zaufania oraz jakie są twoje własne doświadczenia.

Najważniejszą sprawą jest posiadanie wzorca. Dziecko naturalnie czerpie go od swoich najbliższych opiekunów – najczęściej są to rodzice, ale mogą to być też dziadkowie, wychowawcy i inni ważni dorośli, którzy w pierwszych latach życia głęboko zapisują się w jego historii. Dziecko obserwuje ich i potrafi precyzyjnie (choć nieświadomie) dostrzegać to, czy jego opiekun ufa własnym decyzjom, czy bierze odpowiedzialność za swoje wybory, czy akceptuje swoje wątpliwości i czy jest to jego naturalny sposób bycia. Aby dziecko nie wątpiło w siebie, musi widzieć, że rodzic ufa samemu sobie. Niestety, jako rodzice najczęściej zawodzimy właśnie w tym obszarze. Trudno nam zrozumieć, że dziecko w znacznie mniejszym stopniu czerpie z tego, co do niego mówimy, a o wiele głębiej przyswaja to, jak żyjemy i kim jesteśmy w prostych, życiowych sytuacjach.

Jako przykład weźmy sytuację, gdy dziecko widzi swojego rodzica w kontakcie z wychowawcą w przedszkolu. Co wtedy dostrzega? Czy widzi, że rodzic, odprowadzając je do sali, wita się z nauczycielem, spokojnie na niego patrzy i uśmiecha się? A może zauważa zachowania defensywne – zamknięcie się na drugą osobę i nieufność względem niej?

Jeżeli mówimy dziecku, że ludzie są przyjaźni i warto im ufać, a jednocześnie podczas codziennych sytuacji – na przykład płacąc za zakupy w supermarkecie – nie patrzymy sprzedawcy w oczy, w urzędzie nie witamy się serdecznie i z otwartością z jego pracownikiem, przekazujemy dziecku pozawerbalny komunikat. Pokazujemy mu, że przeżywamy te sytuacje jako zagrażające czy niekomfortowe oraz że nie mamy zasobów, aby nad nimi zapanować. W ten sposób może ukształtować się w nim przekonanie, że sposobem radzenia sobie ze stresem, wstydem czy innymi trudnymi emocjami jest zamykanie się w sobie. To właśnie wtedy tworzą się podwaliny naszych dorosłych mechanizmów reagowania – takich, w których w obliczu trudności odsuwamy się od ludzi i ukrywamy we własnym wnętrzu, zamiast z odwagą i zaufaniem szukać wsparcia.

Modelowanie zaufania odbywa się nie tylko w domu. Obraz świata jako bezpiecznego i godnego zaufania kształtuje się w dziecku, gdy obserwuje ono reakcje rodzica na otoczenie oraz jego relacje społeczne. W ten sposób poznaje, czy rodzic ufa sobie, bliskim, otoczeniu, a także Bogu. I choć zaufanie do Boga wydaje się najbardziej nieuchwytne, to jednak dziecko rozpoznaje je w prostych, codziennych sytuacjach, na przykład, kiedy rodzice martwią się o sprawy finansowe, nie wiedzą, jak zakończy się trudna sytuacja związana z opłaceniem podatków czy rachunków. Dziecko patrzy, nasłuchuje i uczy się, choć nie robi tego intencjonalnie, i w ten sposób buduje skorelowany z reakcjami rodziców obraz Boga. To zaskakujące, jak głęboko można modelować dziecięce zaufanie do Boga w trudnej sytuacji, gdy rodzic w prostocie serca powie: „Bóg się o nas zatroszczy. Zrobimy wszystko, co w naszej mocy, ale też ufamy, że i On w pełni się zaangażuje”. Postawy, emocje i pozornie nic nieznaczące słowa stają się wzorem, na którym tworzy się dziecięcy obraz Boga.

Innym sposobem uczenia się zaufania do samego sobie jest tworzenie zdrowej przestrzeni bliskości. Współcześnie rozwija się ważny i potrzebny nurt związany z „rodzicielstwem bliskości”, który promuje tego typu postawy. Zdrowe budowanie zaufania do siebie samego na początku wyraża się w przyzwoleniu na to, by dziecko mogło eksplorować swój wewnętrzny świat. Jako dzieci potrzebujemy, aby rodzice przyjmowali nas z całym wachlarzem naszych emocji. Oczywiście przyjęcie uczuć nie jest tym samym, co akceptacja wszystkich sposobów ich wyrażania. Chcę podkreślić: to, że pozwalam dziecku przeżywać daną emocję i przyjmuję je wraz z nią, nie oznacza, że nie stawiam mu granic. Odpowiedzialnością rodzica jest nauczenie dziecka podstaw regulacji trudnych uczuć. Kiedy rodzice potrafią reagować z empatią, dostrajając się do emocji dziecka, tworzą bezpieczną i przyjazną atmosferę, w której maluch uczy się podstaw zaufania – zarówno ludziom, jak i do otaczającego go świata. W ten sposób dziecko odkrywa, że jego potrzeby i uczucia są ważne oraz że może je wyrażać bez lęku przed unieważnieniem. Nie chodzi jednak o zachętę do nieuregulowanej i pozbawionej granic ekspresji emocji – taka postawa nie służy ani otoczeniu, ani samemu dziecku. Przeżywanie emocji w sposób rozregulowany niestety niesie ze sobą wysoką cenę.

Uczenie się zaufania do siebie staje się możliwe wtedy, gdy rodzice stworzą dziecku środowisko, w którym emocje nie są ignorowane, tłumione ani dewaluowane. Jeśli bowiem dziecko głębiej i lepiej rozumie samo siebie, uczy się także sobie ufać. Zaufanie rozwija się na fundamencie kontaktu z własnym wnętrzem oraz świadomości tego, czego mogę się po sobie spodziewać. Jego najgłębszym wymiarem jest wewnętrzna wiedza o własnych możliwościach. Na przykład, jeśli wiem, że jestem w stanie podnieść dwadzieścia kilogramów, to – ufając sobie – idę do sklepu, kupuję baniaki z wodą i przynoszę je do domu. Podobnie jest z emocjami. Jeżeli wiem, jak przeżywam różne sytuacje i jak na nie reaguję, mogę – bazując na tym zaufaniu – zadzwonić do przyjaciela przeżywającego żałobę i być dla niego wsparciem. Ufam temu, kim jestem, i znam swoje emocje, więc wiem, że wystarczy mi sił, by towarzyszyć drugiemu człowiekowi w trudnym doświadczeniu.

Tworzenie bezpiecznej przestrzeni do rozwoju nie oznacza budowania iluzorycznego świata, w którym nie ma konfliktów ani bólu. W bezpiecznej przestrzeni możemy realnie doświadczać świata; choć przeżywamy jako rodzina różne trudności, to jesteśmy w stanie im sprostać.

Pewnym niebezpieczeństwem jest zatem kształtowanie wokół dziecka „idealnego” świata, w którym dzieją się wyłącznie rzeczy dobre i przyjemne. Dlaczego niektórzy rodzice tak robią? Często wynika to z ich własnych lęków, a także z chęci uchronienia dziecka przed cierpieniem. W takich domach ukrywa się na przykład informacje o śmierci, odchodzeniu bliskich, chorobie czy wojnie. Jak łatwo się domyślić, takie odrealnione wychowanie wcale nie buduje poczucia bezpieczeństwa. Rodzi się ono raczej wtedy, gdy mam możliwość wypróbować siebie samego w trudnych sytuacjach – na przykład gdy sam przejadę na rowerze pewien odcinek drogi, gdy poradzę sobie z chwilą samotności, a potem potrafię o tym opowiedzieć. Zaufanie rozwija się także poprzez budowanie przekonania, które opisała Tove Jansson w Komecie nad Doliną Muminków²; osobiście jest mi ono bardzo bliskie. W tej opowieści Mama Muminka nie udaje, że niebezpieczeństwo nie nadciąga. Nie okłamuje dzieci, że woda nie wysycha, a rośliny nie umierają. W najbardziej dramatycznym momencie, gdy kometa ma uderzyć w Dolinę Muminków, cała rodzina zbiera się w grocie, a Mama Muminka nakrywa wszystkich kocem; wspólnie czekają na to, co ma nastąpić. Kometa naprawdę miała uderzyć w Dolinę Muminków, więc niebezpieczeństwo było realne, ale – co ważne – było przeżywane autentycznie i we wzajemnej bliskości. Niebezpieczne jest zatem tworzenie rodzinnych tematów tabu i ukrywanie przed dziećmi bólu tego świata. Bezpieczna przestrzeń to nie taka, w której nie ma przeszkód ani trudności. To przestrzeń uporządkowana i przewidywalna, w której dziecko może rozpoznać panujące w niej zasady i mechanizmy oraz zrozumieć konsekwencje swoich działań.

Kolejnym kluczowym elementem procesu uczenia się zaufania do siebie, który wspiera rozwój samodzielności i odpowiedzialności u dziecka, jest przekazywanie mu odpowiedzialności. Oczywiście może to zrobić tylko ten rodzic, który wcześniej nauczył się ufać samemu sobie. Zaufanie do siebie samego kształtuje się w dziecku wtedy, gdy umożliwia mu się podejmowanie własnych decyzji, pozwala doświadczać ich konsekwencji i uczyć się na własnych błędach. Rodzice, którzy ufają swoim emocjom oraz potrzebom, są w stanie zaufać również własnej sile. Dziecko potrzebuje wiedzieć – w sposób intuicyjny – że ma prawo do działania (adekwatnego do swojego wieku) i że dysponuje realną siłą, by to działanie podjąć i doprowadzić do końca.

Sposób uczenia się zaufania powinien być dostosowany do etapu rozwojowego dziecka. Dwulatek nie jest jeszcze gotowy do podejmowania decyzji dotyczących zdrowia czy leczenia, może natomiast wybierać spośród kilku przygotowanych przez rodzica propozycji spędzenia wspólnego czasu. Z kolei nastolatek powinien mieć przestrzeń do popełniania błędów i próbowania swoich granic, ponieważ stanowi to naturalny element procesu dojrzewania. To jemu pozwalamy czasem pójść nieprzygotowanym na klasówkę, wrócić do domu bez kurtki mimo deszczu czy samodzielnie nawiązywać relacje z rówieśnikami i umawiać się z nimi na spotkania, nawet jeśli nie znamy wszystkich jego znajomych. Zaufanie buduje się na fundamencie więzi, a nie na teorii. Aby zatem mogło ono wyznaczać dynamikę funkcjonowania rodziny, konieczne jest istnienie autentycznych relacji między jej członkami. Ufamy temu, co wspólnie przeżyliśmy. Ufamy drugiej osobie, ponieważ ją znamy i mamy z nią dobrą relację. Z czasem ta więź pogłębia się na tyle, że gdy dzieci dorastają, potrafimy – w akcie głębokiego zaufania – pozwolić im odejść, aby okres nastoletniości mógł się przerodzić w czas samodzielności.

Podsumowaniem tej części niech będą słowa: głębokie zaufanie w rodzinie buduje się dzięki SPÓJNOŚCI WEWNĘTRZNEJ rodziców. W najbardziej pierwotnym doświadczeniu dziecka oznacza ona zgodność między tym, co dorosły mówi, a tym, co robi. Zaufanie dodatkowo wzmacnia sytuacja, w której wartości i przekonania wyrażane przez rodziców znajdują odzwierciedlenie w ich codziennym zachowaniu. Dzieci – jak wiadomo – mają naturalną zdolność wyczuwania takich rozbieżności. Gdy więc tracą zaufanie do rodziców, w głębszym wymiarze tracą także zaufanie do samych siebie. Dobrym przykładem są często powtarzane słowa zachęty: „Nie martw się, następnym razem ci się uda”. Same w sobie nie mają one takiego znaczenia – to są tylko słowa – jak sposób, w jaki reagujemy na własne porażki: czy potrafimy je przyjąć, wyciągać wnioski i się nie zniechęcać. Taka postawa jest prostą metodą nauczenia dziecka, że porażka nie określa wartości człowieka, a budowanie wiary w siebie nie zależy od pojedynczych nieudanych doświadczeń.

Refleksja: Nauka zaufania w mojej rodzinie

Wyruszając w podróż ku zaufaniu, najpierw zbliż się do własnego serca. Znajdź zatem ciche, spokojne miejsce. Zamknij na chwilę oczy, pozwól, żeby oddech się wyrównał. Spróbuj przez chwilę nie myśleć o niczym. Skup się na oddechu.

Posłuchaj swojego ciała. Jak się zachowuje? Czy kryje w sobie jakieś napięcie? Jeżeli tak, powoli rozluźnij to miejsce, napinając je przez chwilę mocno, a następnie puszczając napięcie.

Otwórz oczy i przeczytaj poniższe pytania. Pozwól, żeby myśli swobodnie przepływały przez twoją głowę. Spróbuj myśleć świadomie, zauważać każdą myśl. Wsłuchaj się w emocje, które towarzyszą tym myślom.

Jakie jest moje doświadczenie relacji z rodzicami, a także innymi ważnymi osobami, które opiekowały się mną przez pierwsze dwa lata życia? Czy czule odpowiadali na moje uczucia i potrzeby? Czy byli stali, obecni i przewidywalni?

Jak reaguje moje ciało i jakie emocje się we mnie budzą, gdy przypominam sobie te pierwsze doświadczenia? Jak reaguję, gdy wyobrażam sobie siebie bezbronnego i zależnego od innych? Czy rozczula mnie ten obraz, a może niepokoi, zawstydza lub budzi jeszcze inne emocje? A może czuję coś innego?

Spróbuj zapisać te doświadczenia. Będziemy jeszcze do nich wracać.

Współczesna psychologia o zaufaniu

W naszej podróży ku zaufaniu warto mieć świadomość, że ma ono wiele wymiarów. Z jednej strony zapraszam cię do przeżywania treści tej książki w odniesieniu do własnej historii, z drugiej – do refleksji nad aktualnym stanem swojego serca, do świadomego rozumienia tego, co przeżywasz, oraz stworzenia języka opisu swoich doświadczeń. Stąd w tej części rozdziału, skupiającego się na definiowaniu zaufania, chcę zaproponować ci zapoznanie się z dwoma najważniejszymi teoriami rozwojowymi w psychologii – koncepcją Erika Eriksona oraz teorią przywiązania Johna Bowlby’ego. Tych dwóch wybitnych psychologów zajęło się badaniem tego, w jaki sposób zaufanie staje się fundamentem rozwoju osobowości człowieka. Ich ujęcia mogą nam pomóc dostrzec, na czym opiera się odbudowywanie zaufania.

Zanim jednak przejdziemy do omówienia wspomnianych teorii, musimy sobie uświadomić, że zaufanie w swojej istocie dotyczy przede wszystkim przeżywania, a nie myślenia. Można więc powiedzieć, że jest ono stanem serca, które głęboko pragnie bezpieczeństwa i dlatego otwiera się na drugą osobę, zakładając, że otrzyma od niej to, czego potrzebuje. Wpływ emocji na poziom zaufania analizowali amerykańcy badacze Jennifer Dunn i Maurice Schweitzer³.

Pięć eksperymentów, które przeprowadzili, wykazało, że emocje pozytywne – takie jak szczęście, zadowolenie czy radość – sprzyjają wzrostowi zaufania. Z kolei emocje negatywne – takie jak strach, złość, czy smutek, związane z doświadczeniem dyskomfortu lub sygnalizujące zagrożenie – prowadzą do jego obniżenia. W praktyce oznacza to, że choć możemy intelektualnie powiedzieć: „Myślę, że mogę ci zaufać”, nie doświadczymy pełni zaufania, jeżeli nie jesteśmy w stanie dodać: „Czuję, że mogę ci ufać”. Emocje są bowiem nieodłącznym elementem zaufania. Wystarczy proste ćwiczenie wyobraźni. Spróbuj powiedzieć drugiej osobie: „Myślę, że mogę ci zaufać”. Czy zauważyłeś, że trzeba poczuć zaufanie, żeby móc autentycznie je wyrazić?

Jestem, więc ufam – teoria E. Eriksona

U podstaw teorii Erika Eriksona leży przekonanie, że rozwój każdego człowieka można podzielić na pewne etapy, z których pierwszy, najbardziej kluczowy, dotyczy zaufania. Według tego badacza każdy z nas, aby mógł harmonijnie się rozwijać, mieć nadzieję, ufać sobie, potrzebuje przeżycia kilkunastu pierwszych miesięcy życia w bezpiecznej relacji z opiekunem. Co to znaczy? Jako malutkie dziecko każdy z nas potrzebuje dostępnego, przewidywalnego i odpowiadającego na nasze potrzeby dorosłego. Na początku jest on całym naszym światem, bo to od niego zależy, czy będziemy nakarmieni, ogrzani, przytuleni, czy będziemy mieli konieczny komfort. To doświadczenie zależności jest pierwszym głębokim spotkaniem z drugim człowiekiem. Jeśli jego podstawą będzie bezpieczna więź z opiekunem, to wyjdziemy z niego pełni zaufania do siebie samego i do świata⁴.

Spróbuj teraz przez chwilę popatrzeć na świat z perspektywy, którą zarysował Erikson. Wyobraź sobie, że jesteś dzieckiem, które ma zaledwie kilka miesięcy. Świat jest dla ciebie zagadką. Nie rozumiesz, jak działa, uczysz się go całym sobą. Sprawdzasz, jak znajomo pachnąca mama i nowo poznawany tata reagują, gdy płaczesz. Czy przychodzą, gdy jest ci zimno i mokro lub gdy się boisz? Czy biorą cię na ręce i tulą? Czy śpiewają, uspokajając cię przyjaznymi, głębokimi dźwiękami? Te gesty mówią więcej niż słowa. Czy zasypiasz ze zmęczenia płaczem? Czy może śpisz obok spokojnie oddychającej mamy, której rytm serca znasz tak dobrze? Każdy dźwięk, smak, zapach, dotyk o czymś opowiadają, czegoś uczą. Jesteś małym podróżnikiem, który uczy się wszystkiego od nowa i mocno wszystkiego doświadcza, jednocześnie wyciągając pierwotne, potem trudne do negocjacji wnioski. Jestem kochany i ważny. Jestem wart tego, żeby do mnie przyjść. Jestem darem, a świat jest przyjazny, bo panuje w nim rytm i porządek.

Ten pierwszy etap życia człowieka Erikson nazwie etapem „zaufanie versus nieufność”. Jego teoria jest jedną z najważniejszych koncepcji dotyczących psychologii rozwojowej, a jej siłę stanowi połączenie wewnętrznych procesów rozwojowych z doświadczeniem społecznym. Człowiek – a w nim poczucie tożsamości, osobowość, zdolność do ufania – nie rozwija się jedynie wewnętrznie, lecz w relacji i dialogu z otoczeniem, ze światem, którego doświadcza. Erikson, obserwując i analizując zaufanie w kontekście całego rozwoju człowieka, ustawił je na kontinuum rozwojowym i ukazał jako głęboko zakorzenioną cnotę, którą trzeba ukształtować, aby w dorosłości móc doświadczać świata w sposób adekwatny i zdrowy. Według niego osobowość człowieka rozwija się w ośmiu następujących po sobie etapach: od dzieciństwa po późną starość. Na każdym z tych etapów pojawia się określony konflikt, którego pomyślne przejście prowadzi do rozwoju kluczowej wartości ego. Nieprawidłowe rozwiązanie konfliktu powoduje natomiast utknięcie w kryzysie, który w sposób oczywisty utrudnia życie i dalszy rozwój osoby.

W swojej pracy terapeutycznej zauważam, że owo pojawiające się w człowieku napięcie związane z poczuciem „utknięcia” często staje się motywacją do rozpoczęcia pracy w tym obszarze. Świadomość etapów rozwojowych daje pewną klarowność w sytuacji, gdy na przykład tkwimy w błędnych kołach konfliktów i trudności w nawiązywaniu bliskich relacji lub żyjemy w niepokoju, że gubimy samych siebie. Dzięki dostrzeżeniu, że nasze życie nie rozpoczęło się teraz, ale już w samym jego zalążku, możemy patrzeć na nie z perspektywy procesu⁵. Co prawda, każda komórka naszego ciała, która dziś nas tworzy, rozrosła się i rozmnożyła, ale biologicznie wciąż stanowimy jedność od chwili poczęcia. Ta świadomość pozwala popatrzeć na życie jak na długą linę – supełkiem zaznaczono na niej początek naszego istnienia i dalej rozwija się ono wraz z naszymi doświadczeniami. Znajomość tych procesów pozwala nie tylko lepiej zrozumieć siebie, ale także stawiać świadome, odważne kroki, gdy odkrywamy w sobie jakąś trudność związaną z nieprawidłowo przebytym konfliktem dziecięcym. Na przykład, jeśli zmagasz się z problemem budowania trwałych i intymnych relacji, może to być sygnał, że wymaga przepracowania coś związanego z etapem rozwojowym „zaufanie versus nieufność”. Taka trudność stanowi zaproszenie do własnej, świadomej pracy wewnętrznej, która polega na przyjrzeniu się swoim wcześniejszym doświadczeniom, ich zrozumieniu i nazwaniu, by w końcu uwolnić się na przykład od lęku, który determinuje nasze relacje i sposób bycia.

Cztery kluczowe założenia teorii Eriksona pomagają zrozumieć, czym jest zaufanie i jak się ono w nas kształtuje.

Pierwszym z nich jest rozróżnienie ośmiu etapów rozwoju psychospołecznego oraz świadomość, że rozwój wynika z kryzysu wywołanego przez napięcie między dwoma przeciwnymi siłami. Mówiąc obrazowo, kryzys pojawia się wtedy, gdy „wyrastamy” z pewnego „rozmiaru” naszego istnienia. Na przykład jako dzieci bezgranicznie ufamy rodzicom, ale jednocześnie musimy zmierzyć się z tym, co wywołuje w nas głęboką nieufność. Jeżeli doświadczymy proporcjonalnie więcej pozytywnych sytuacji przekonujących nas o tym, że otaczający świat jest godzien zaufania, przejdziemy przez kryzys prawidłowo. Jeżeli jednak dziecięce doświadczenie ukształtuje w nas przekonanie, że świat wypełnia nieprzewidywalny chaos, przejdziemy przez kryzys negatywnie. Przejść przez kryzys rozwojowy negatywnie oznacza nie poradzić sobie z ważnym wyzwaniem danego etapu życia, nie przeżyć go w sposób, który nas wzmacnia. W takiej sytuacji pozostają w nas trudne emocje, niepewność siebie i funkcjonowanie zgodnie ze schematami, które mogą utrudniać kolejne kroki w rozwoju oraz budowanie relacji.

Drugie założenie mówi o tym, że każdy kryzys wnosi w ego określoną wartość – cnotę. Może to być – w zależności od rodzaju kryzysu – na przykład nadzieja, wola czy kompetencja. Zyskana cnota pozwala na dalszy rozwój, ponieważ staje się budulcem osobowości oraz punktem odniesienia w kolejnych sytuacjach trudu i zmagania.

Trzeci aksjomat mówi o tym, że wewnętrzny rozwój osoby nie przebiega w izolacji. Otaczająca kultura, normy społeczne i tradycje oraz rozmaite osobiste doświadczenia wychowawcze – wszystkie one mają decydujące znaczenie dla tego, jak przejdziemy przez kryzys. Dla prawidłowego przeżycia tego trudnego czasu musi pojawić się spójność między tym, co każdy z nas przeżywa wewnątrz siebie, a tym, co dzieje się na zewnątrz.

W czwartym punkcie Erikson wskazuje na pewien porządek, w którym ułożone są poszczególne etapy rozwoju. Nie oznacza on jednak linearności, w której przejście jednego konfliktu jest równoznaczne z tym, że on nigdy już do nas nie wraca. Choć każdy kryzys – przebyty prawidłowo lub nieprawidłowo – stanowi fundament dla kolejnych etapów rozwojowych, to jednak nie sprawia, że trudności z poprzednich etapów skazują nas na porażkę i uniemożliwiają zdrowy rozwój. Przeciwnie, możliwa jest naprawa każdego nieprawidłowo przebytego kryzysu – to założenie kryje w sobie wiele nadziei na zmianę i nadaje sens pracy nad sobą.

Zaufanie nie jest doświadczeniem losowym, uwarunkowanym genetycznie lub niezależnym od nas. Kształtuje się w relacjach, które dziecko nawiązuje na pierwszym etapie życia. Gdy dorasta w atmosferze stabilności i przewidywalności, tworzy się w nim fundament, który pozwala mu przechodzić przez kolejne etapy z większą rezyliencją, czyli odpornością psychiczną. Dzięki temu dziecko może rozwijać swoją autonomię, przejawiać inicjatywę, pogłębiać poczucie własnej wartości i budować spójną tożsamość, opierając się na doświadczeniu cnoty, jaką jest nadzieja.

Od chwili narodzin aż do mniej więcej osiemnastego miesiąca życie dziecka przepełnia pytanie: „Czy mogę zaufać temu światu?”. Niemowlę nie rozumie złożoności relacji. Ono doświadcza świata przez ciało, oddech, dotyk i kontakt z opiekunem. Jeśli opiekun reaguje, gdy dziecko płacze, jeśli zapewnia mu pokarm, ciepło i dotyk, wtedy w maluchu rodzi się przekonanie, że świat jest bezpiecznym miejscem, a jego potrzeby są ważne. Jeśli opiekun jest dostępny, czuły i konsekwentny, niemowlę stopniowo zaczyna wierzyć, że jest CZĘŚCIĄ społeczności – nie istnieje samo, więc nie musi zależeć tylko od siebie. Jest czyjeś i ktoś jest jego.

Niestety, podobnie jak ja, pewnie i ty doskonale wiesz, że życie czasem nie daje nam szansy na zbudowanie zaufania w dzieciństwie. Jeśli opiekun zawodzi – jest nieobecny lub reaguje nieadekwatnie, a dziecko doświadcza chłodu, ciszy i długotrwałej pustki – wtedy zamiast zaufania rodzi się w nim nieufność. Nieufność, która nie musi być permanentna, ale staje się cieniem i w przyszłości będzie realnie wpływać na budowanie relacji międzyludzkich.

Na szczęście brak zbudowanego w okresie niemowlęcym zaufania nie musi być wyrokiem. Proces uzdrowienia jest możliwy. Jako terapeuta wielokrotnie przekonałam się, jak reparatywna terapia pomaga w zbudowaniu pozytywnej relacji – takiej, w której dzięki bezpiecznemu, uważnemu kontaktowi możemy stopniowo doświadczać tego, czego wcześniej zabrakło: zrozumienia, akceptacji i emocjonalnego bezpieczeństwa. Proces odbudowywania zawiedzionego zaufania wymaga jednak świadomego dostrzegania siebie samego i swoich reakcji na drugą osobę, pielęgnowania i integrowania przekazu: „Myślę, że ci ufam” oraz „Czuję, że ci ufam”.

Z całego serca pragnę, żebyś pamiętał, że nie jesteś zdeterminowany swoją przeszłością!

Refleksja: Reakcje na zależność

Zastanów się, jakie są twoje reakcje, gdy stajesz się od kogoś zależny – mam na myśli zarówno zależność częściową, jak i całkowitą.

Jak się czujesz, gdy chorujesz, masz wysoką gorączkę i nie jesteś w stanie ugotować sobie jedzenia czy wstać z łóżka do toalety? Jak reagujesz, gdy nie możesz samodzielnie załatwić czegoś w pracy, bo jesteś zależny od czyjejś dobrej woli? Czy jesteś dla siebie wystarczająco ważny, żeby troszczyć się o siebie… tak za darmo? Czy w takich chwilach czujesz się komfortowo i bezpiecznie? A może przeżywasz niepokój i napięcie?

A gdy zaczynasz budować z kimś bliską relację – czy spodziewasz się, że ta osoba zauważy twoje potrzeby? Kiedy zbliżasz się do kogoś emocjonalnie i zaczyna ci zależeć na tej relacji, czy czujesz się komfortowo i bezpiecznie, czy też przeżywasz niepokój i napięcie? Czy kiedy przeżywasz coś bolesnego, idziesz do ludzi czy się od nich odcinasz?

Warto, by każdy z nas odpowiedział na te pytania w sposób adekwatny do tego, jaki ma wgląd w siebie samego, czyli zgodnie z tym, jak rozumiemy to, kim jesteśmy, i jak działa nasze serce. Niezależnie jednak od udzielonych odpowiedzi, możemy być pewni – podążając za myślą Erika Eriksona – że nawet po doświadczeniu głębokiej i pierwotnej rany, jaką z pewnością jest zerwanie zaufania, możliwe są zarówno uleczenie, jak i zmiana.

Jestem bezpieczny, więc ufam – teoria J. Bowlby’ego i M. Ainsworth

Zaufanie kształtuje się jedynie dzięki bliskości z drugą osobą. Myślę o tym często, szczególnie w kontekście bycia mamą. Prawdziwości tych słów doświadczam również, słuchając wielu dramatycznych historii opowiadanych przez moich pacjentów. I przekonuję się zarówno o tym, jak wielka odpowiedzialność leży w rękach rodziców, jak też o tym, jak pozornie niewiele trzeba, żeby ukształtował się w nas zdrowy, bezpieczny obraz świata i relacji.

Autorem kolejnej teorii, która rzuca światło na rozumienie, czym jest zaufanie i jak się w nas kształtuje, jest John Bowlby. Badacz ten położył fundament pod współczesne rozumienie rozwoju emocjonalnego człowieka. Według niego przywiązanie to głęboko zakorzeniona więź emocjonalna między dzieckiem a jego głównym opiekunem. Możliwość zbudowania tej intymnej więzi pełni kluczową rolę w okresie wczesnodziecięcym, dlatego najistotniejszym etapem rozwoju zdrowego przywiązania są pierwsze dwa lata życia dziecka. W tym czasie buduje się w nim poczucie bezpieczeństwa i stabilność emocjonalna oraz przekonanie o istnieniu porządku świata, który jest przychylny i przewidywalny.

Teoria przywiązania Johna Bowlby’ego pozwala zrozumieć, jakie mechanizmy kształtują nasze dorosłe relacje interpersonalne. Z jednej strony przywiązanie jest naszą biologicznie zaprogramowaną potrzebą, z drugiej zaś – gdy nie uda nam się w dzieciństwie przywiązać bezpiecznie do swoich opiekunów – głęboko nosimy niezaspokojoną potrzebę, aby przywiązać się do kogoś, połączoną z niezdolnością i nieumiejętnością zrobienia tego. Co więcej, choć style przywiązania formują się w dzieciństwie, to odbijają się echem przez całe nasze życie. Wszystko – czyli to, jak byliśmy przytulani, kim byli nasi opiekunowie i w jakim otoczeniu dorastaliśmy – zapisuje w nas trwałe emocjonalne ślady. Dzieci, którym okazywano czułość, które rozwijały się w poczuciu bezpieczeństwa i którym towarzyszyła uważność ze strony opiekunów, często wyrastają na osoby z silnym poczuciem własnej wartości. Potrafią budować bliskie relacje, ufać innym, radzić sobie z trudnościami, są bardziej odporne psychicznie. Jednak jeżeli w dzieciństwie zabrakło stabilności i emocjonalnego wsparcia, w człowieku rozwijają się niepewne style przywiązania. Dorośli z takimi doświadczeniami mogą przeżywać lęk, mieć poczucie bycia niewystarczającym lub zmagać się z trudnościami w zaufaniu. Mogą mierzyć się z samotnością nawet wtedy, gdy są w obiektywnie trwałym związku.

Najczęstszym modelem przywiązania jest styl ogólny; na różne relacje reagujemy w określony sposób. W zależności od tego, z kim budujemy daną więź, ten model jest różny. Badania wskazują, że style przywiązania są elastyczne. To, jak reagujemy na daną osobę, w dużej mierze zależy od tego, jakie sygnały od niej otrzymamy i jak bardzo relacja z tą osobą przypomina nam relację z którymś z ważnych opiekunów z naszego dzieciństwa. Ważne, by mieć tego świadomość, bo na przykład mogę być w bardzo bezpiecznej więzi z moim najlepszym przyjacielem, a jednocześnie mieć unikający styl przywiązania w relacji z moim romantycznym partnerem. Im większa waga danej relacji i im więcej spodziewamy się doświadczyć w tej więzi, tym głębiej może się ujawniać trauma relacyjna.

Warto pamiętać, że chociaż style przywiązania zawiązują się we wczesnych latach życia, nie muszą determinować naszej przyszłości. Styl przywiązania można zmienić – można nauczyć się przywiązywać w sposób inny niż ten, który znamy, choć jest to trudna praca. Wymaga odwagi i wewnętrznej siły, by rozpocząć podróż ku głębszemu zrozumieniu siebie samego. Można jednak zaufać tej drodze i mieć nadzieję, że doprowadzi nas do zmiany – pozwoli rozwijać większą otwartość i ciekawość wobec drugiego człowieka, a także budować więzi, które dają poczucie bycia kochanym, ważnym i rozumianym. Punktem wyjścia jest głębokie zrozumienie własnego stylu przywiązania – to niezbędny krok, aby móc ruszyć dalej.

Bowlby wyodrębnił trzy style przywiązania, które szczegółowo opisała jego współpracowniczka Mary Ainsworth⁶. W ciągu prac nad tą teorią Mary Main i Judith Solomon uzupełniły ją o czwarty styl przywiązania. Istnieje wiele szczegółowych opracowań dotyczących tego, jak każdy z nich realizuje się w dzieciństwie. Jednak stosunkowo mało prac porusza temat realizowania się poszczególnych stylów przywiązania w życiu dorosłym. Tymczasem jako dorośli reagujemy inaczej niż dzieci; więcej jest w nas maskowania uczuć, więcej tłumienia pierwotnej reakcji.

Osoba ze zdrowym, bezpiecznym stylem przywiązania dobrze czuje się z bliskością, dobrze radzi sobie także z przeżywaniem emocji i wyrażaniem swoich potrzeb. Bliskość nie kojarzy się jej jednoznacznie z zależnością od innych, lecz dopuszcza, że może do kogoś należeć, tak jak ktoś może należeć do niej. Osoba, która przywiązuje się w bezpieczny sposób, ufa sobie i ufa innym adekwatnie do sytuacji, bez idealizacji. Jak można to zilustrować? Na przykład, jeśli w związku partnerka albo partner sygnalizuje, że potrzebuje czasu tylko dla siebie, to osoba bezpiecznie przywiązana potrafi to zrozumieć i uszanować. Nie interpretuje tej prośby jako odrzucenia. Podobnie w sytuacji konfliktowej – taka osoba będzie szukać rozwiązania sporu, poświęci swoją energię i czas, by spróbować zrozumieć drugą osobę i dąży do kompromisu, ponieważ dla niej rozumienie nie oznacza zlania się z drugą osobą. Osoba z bezpiecznym stylem przywiązania nie odczuwa potrzeby eskalowania konfliktu ani przeżywania skrajnych emocji w relacji. Nie czuje się zagrożona, kiedy ktoś wyraża, jak czuje się w relacji z nią. Potrafi powiedzieć, że potrzebuje rozmowy o tym, czego oboje potrzebują, i zaprasza do bliskości.

Osoby o bezpiecznym stylu przywiązania nie będą przeżywały paniki, gdy doświadczą rozłąki z bliską osobą. Ufają, że partner wróci. Nie muszą cały czas jej widzieć, żeby wiedzieć, że są bezpieczne w tej relacji. Nie tracą wewnętrznego obrazu partnera, jeśli brakuje go obok. Nie potrzebują nieustannego podtrzymywania kontaktu poprzez wiadomości SMS-owe czy telefoniczne. Można więc stwierdzić, że osoby o bezpiecznym stylu przywiązania stworzyły w swoim wnętrzu realny, bezpieczny obraz drugiej osoby. Dzięki czemu – co najważniejsze – są gotowe widzieć drugą osobę taką, jaka ona jest. Potrafią głęboko z nią empatyzować i otworzyć się na jej potrzeby.

Inaczej będzie w przypadku osób o lękowo-ambiwalentnym stylu przywiązania. W ich sposobie przeżywania więzi dominują dwie skrajności: głębokie pragnienie intymności i tęsknota za bliskością oraz intensywna obawa przed byciem odrzuconym. Kształtuje się on u dzieci, które wytworzyły specyficzny sposób reakcji na nieprzewidywalność rodzica. Koniecznie trzeba zaznaczyć, że owa nieprzewidywalność mimo wszystko była dla dziecka zrozumiała. Intuicyjnie odczytywało ono, że rodzic może znajdować się w różnym stanie emocjonalnym. Opiekuna nie cechowała więc chaotyczność emocjonalna, ale zmienność zachowań i sposobów ekspresji emocjonalnej.

W tym kontekście przypomina mi się wiele historii z życia moich pacjentów, które mogłyby być ilustracją tego typu zmienności. Oto jedna z nich⁷: „Kiedy moja matka piła, była bardzo drażliwa. Czasem zasypiała na kanapie, a wtedy chodziliśmy po domu na palcach, bo baliśmy się ją obudzić, żeby nie było krzyku. Kiedy mama nie piła, w domu było bardzo miło. Mama dużo gotowała, śpiewała do muzyki puszczanej w radio, bawiła się z nami, chodziliśmy razem do wesołego miasteczka, potrafiła się śmiać. Najtrudniejszy był wstyd, gdy mama szła pod wpływem alkoholu na wywiadówkę. Nigdy nie wiedziałam, w jakim stanie wróci, więc staraliśmy się pod jej nieobecność posprzątać cały dom i odrobić lekcje. Najgorsze do wytrzymania było to zawstydzenie, że widzą ją w tym stanie inni rodzice i nasza wychowawczyni. Następnego dnia w szkole zawsze uważnie przyglądałam się naszej pani, starając się odczytać, co o mnie myśli”.

To jedna z wielu przejmujących dziecięcych historii moich pacjentów, która pokazuje, że styl przywiązania dotyczył nie tylko rodzica. Z relacji z nim przenosił się również na relację z nauczycielem. Wymuszał na dziecku nieustanne obserwowanie dorosłego, aby swoim zachowaniem móc odpowiadać w sposób właściwy do jego stanu.

W lękowo-ambiwalentnym stylu przywiązania dziecko ze względu na pragnienie bliskości z opiekunem tworzy specyficzną reakcję na każde z rodzicielskich zachowań. Jeśli rodzic będzie wracał poirytowany i podminowany, dziecko wytworzy adaptacyjną reakcję na ten stan, na przykład unikanie. Jeśli innym razem opiekun reagował w sposób ciepły, otwarty, przyjazny, dziecko nauczyło się odpowiadać i na ten stan. Lękowo-ambiwalentny styl przywiązania wyraźnie pokazuje, z jakim opiekunem i jakim sposobem traktowania mierzyło się dziecko.

W życiu dorosłym osoby z lękowo-ambiwalentnym stylem przywiązania boją się rozłąki. Na przykład, gdy pojawia się perspektywa wyjazdu bliskiej osoby lub dłuższego okresu bez spotkań, emocjonalnie „uzbrajają się”. To psychiczne przygotowywanie się wykształciło się w dzieciństwie jako mechanizm obronny, pozwalający przetrwać w świecie pozbawionym poczucia bezpieczeństwa, jednak odbywa się kosztem autentyczności, swobody i zaufania. Gdy ktoś bliski wraca, osoba z tym stylem przywiązania może reagować całą gamą pozornie niespójnych emocji i zachowań – od odrzucenia wobec powracającej osoby, przez złość i nadmierny płacz, po utratę zaufania. Potrzebuje wielu zapewnień o bezpieczeństwie i trudno jej uwierzyć, że można ją kochać „bezwarunkowo”, za nic. Nieustannie poszukuje potwierdzenia miłości i dowodów przywiązania partnera. Często pyta: „Czy mnie kochasz? Czy na pewno przy mnie będziesz?” i jednocześnie wykazuje wzmożoną czujność wobec najmniejszych, często niezawinionych sygnałów braku zainteresowania.

Pamiętam pewną pacjentkę, która żyła w ogromnym lęku przed opuszczeniem. Radziła sobie z nim, dbając o atrakcyjność fizyczną. W ten sposób budowała psychiczne „koła ratunkowe”, zaklinając rzeczywistość przekonaniem: „Jeżeli będę o siebie dbała, on mnie nie opuści”. Jednocześnie lęk, który ją trawił od środka, budował między nią a partnerami dystans, przez to była odbierana jako osoba chłodna i niedostępna emocjonalnie. Gdy w jej wnętrzu kołatało przerażone, wrażliwe serce, na zewnątrz była niczym zamrożona, piękna księżniczka.

Dominujące w tym stylu przywiązania lękowe przekonanie, że partner może odejść, wiąże się z pojawianiem się nadmiernych reakcji emocjonalnych, które z czasem kształtują wewnętrzne przekonanie o tym, że więź jest czymś bardzo męczącym, wymagającym przeżywania nieustannego napięcia i podejmowania ciągłej troski. To zaś może doprowadzić nawet do refleksji, że nie ma się siły na budowanie więzi, a bliskość jest zbyt trudna do osiągnięcia. Konsekwencją pojawienia się takiego przekonania może być doświadczenie wypalenia w związku, które pociąga za sobą to, że pomimo głębokiej potrzeby bliskości osoba podejmuje decyzję o życiu w samotności.

Inne zagrożenie wynikające z tego stylu przywiązania łączy się ze zbyt silnym zaangażowaniem w relację. Osoba przywiązana lękowo-ambiwalentnie będzie utrzymywać z kimś bliskość, nawet jeśli ta relacja nie jest zdrowa, ponieważ rozłąka wydaje się jej jeszcze większym dyskomfortem. Trwając w takim związku, stopniowo będzie tracić samą siebie, lekceważąc swoje emocje i potrzeby. Mówiąc krótko, osoba przywiązana w stylu lękowo-ambiwalentnym będzie się starała utrzymać bliskość za wszelką cenę.

Zgoła inne reakcje i zachowania będą przejawiały osoby cechujące się lękowo-unikającym stylem przywiązania. Utrzymywanie dystansu to ich najbardziej widoczny sposób trwania w relacji z drugim człowiekiem. Taka osoba unika bliskości – nie wykazuje lęku podczas rozłąki, ale i nie szuka bliskości, gdy ponownie się z kimś spotyka. Mary Ainsworth twierdziła, że taka postawa wynika z dziecięcego, głęboko zapisanego doświadczenia bycia ignorowanym i niedostrzeganym przez rodziców. To poczucie odrzucenia spowodowało, że dziecko nauczyło się, że samo w sobie nie jest wystarczająco ciekawe ani ważne, żeby ktoś chciał być blisko niego, w dorosłym życiu zaowocowało zaś surowym i dojmującym przekonaniem: „Jestem sam”. Owa samotność jest jednak głęboka, pierwotna, nieprzenikniona i pełna chłodu.

Kiedy w pracy terapeutycznej spotykam osoby o lękowo-unikającym stylu przywiązania, z jednej strony odczuwam wręcz bijącą od tej osoby potrzebę bliskości i obecności – wprawne oko i ucho są w stanie dostrzec owo chłodne zabarwienie samotności – zaś z drugiej wyczuwam silny komunikat: „Nie potrzebuję cię”, „Jestem samowystarczalny”, „Nie lituj się nade mną”. Ta sprzeczność jest jednak tylko pozorna. Gdy przypomnimy sobie teorię Johna Bowlby’ego, to wydaje mi się całkowicie czytelna. Jak łatwo się domyślić, niezwykle trudno jest nawiązać bliską relację z osobą o lękowo-unikającym stylu przywiązania, ponieważ mimo że odczuwa ona dotkliwą samotność, buduje nieprzekraczalny dystans.

Osoby o tym stylu przywiązania nie tylko zachowują dystans w relacjach, ale też unikają poruszania w rozmowie głębokich, emocjonalnych tematów. Wolą intelektualizować czy racjonalizować: rozmawiać o poglądach, przekonaniach, polityce czy pogodzie, byleby nie dotykać obszaru więzi, byleby się nie odsłonić przed drugim człowiekiem. Gdy relacja staje się coraz bardziej intymna, mówią o granicach, przekraczaniu przestrzeni osobistej. Gdy proponowana jest im bliska i stała więź, proszą o więcej czasu. Osoby sygnalizujące niezależność, samowystarczalność i unikające więzi emocjonalnej w swoim dialogu wewnętrznym często traktują grupę jako przestrzeń, w której tracą autonomię – tak ważną dla ich poczucia bezpieczeństwa. Często ignorują własne emocje, które pojawiają się w związku z budowaniem więzi, a w zamian stosują mechanizmy obronne, takie jak tłumienie czy wypieranie.

Niezwykle przejmujące jest obserwowanie świata wewnętrznego osoby z lękowo-unikającym stylem przywiązania. Może to truizm, ale jeśli wiele razy powtarzamy jakieś nieprawdziwe stwierdzenie, to jesteśmy w stanie w nie uwierzyć jak w najświętszą prawdę. Podobnie dzieje się u osób z lękowo-unikającym stylem przywiązania. Jeśli zaufają myśli, że nikogo nie potrzebują i same sobie wystarczają, to w pewnym momencie są w stanie stłumić swoje prawdziwe potrzeby i uwierzyć, że tak jest dobrze. Stąd naturalne wydaje się im, że doświadczając stresu, nie kierują się ku innym ludziom, by w relacji z nimi szukać pocieszenia, lecz oddalają się od nich, skupiając się na rzeczach, hobby, aktywnościach, wszystkim, co nie pociąga za sobą tak wysokich kosztów emocjonalnych.

Wspomniany konflikt wewnętrzny, który nieustannie przeżywa osoba o lękowo-unikającym stylu przywiązania, prowadzi ją do ciągłego udowadniania, jak wspaniale sobie radzi, jak nikogo nie potrzebuje i jak dobrze czuje się w samotności. Owa wewnętrzna, chorująca „dzielność” skutkuje tym, że ludzie z otoczenia takiej osoby są przekonani, iż wszystko jest w porządku, a co za tym idzie, że taka osoba jest w stanie udźwignąć wiele różnych obowiązków, których nie wahają się na nią zrzucać. Niestety, próby udowodnienia całemu światu swej niezależności i siły doprowadzają osobę o lękowo-unikającym stylu przywiązania do wypalenia i ogromnego zmęczenia. Naturalnie więc taka osoba ma ogromny problem z ufaniem innym ludziom. Rodzi się w niej podejrzenie o szczerość intencji innych osób, a ponadto obawia się, że jeśli za bardzo otworzy się na drugą osobę, ponownie zostanie zraniona.

Ostatnim modelem opisanym przez badaczy myśli Johna Bowlby’ego jest zdezorganizowany styl przywiązania. Jeśli dziecko doświadcza relacyjnego chaosu, jeśli ma rodziców, których zachowań nie da się przewidzieć, jeśli rozwija się w środowisku, w którym trudno dostrzec uporządkowane zasady czy jakąkolwiek inną stabilność, wtedy zwyczajnie zaczyna się gubić jak w labiryncie. Staje oko w oko z sytuacją, w której nie jest w stanie wytworzyć adekwatnego sposobu reagowania na bliską osobę, ponieważ ta osoba jest niezwykle zdezorganizowana i chaotyczna. Jeżeli opiekun dziecka najpierw je bije, a potem głaska, jeśli podejrzewa wszystkich wokół o złe intencje i traktuje jak wrogów, a potem chaotycznie angażuje się w działania charytatywne, żeby poprawić swoje samopoczucie, wtedy dziecko rozwija się w świecie, który nie jest na tyle uporządkowany, by mogło się do niego stabilnie przywiązać.

W dziecku o zdezorganizowanym stylu przywiązania bliskość budzi napięcie, a obecność drugiego człowieka – czujność. W jego dorosłym życiu może pojawić się wiele zaburzeń psychosomatycznych, ponieważ to w ciele przechowywana jest pamięć o doświadczonej traumie czy zaniedbaniu. Przebywanie w grupie lub bycie blisko z drugim człowiekiem będzie powodowało zamrożenie, zablokowanie oraz unikanie kontaktu wzrokowego. To ogromny koszt, jaki ponosi osoba o takim stylu przywiązania. Mimo że pragnie bliskości, jednocześnie przeżywa ogromny lęk, kiedy jej doświadcza. Gdy partner zbliża się do niej emocjonalnie, zaczyna się odsuwać, a gdy się od niej oddala, ona – wręcz przeciwnie – szuka bliskości. Osobie o zdezorganizowanym stylu przywiązania trudno regulować emocje, gdy wokół są inni. Dlatego wśród ludzi może czuć się przytłoczona ich obecnością, a także reagować bardzo impulsywnie, gniewnie czy lękowo.

W mojej terapeutycznej pracy z grupami, w których brały udział osoby o zdezorganizowanym stylu przywiązania, spotkałam się z sytuacjami, gdy potrafiły one nagle wyjść z sali, ponieważ nie były w stanie wytrzymać rodzącej się w grupie bliskości. W czasie rozmowy na forum lub dzielenia się podczas „rundki terapeutycznej” często nie zabierały głosu lub, zakładając na twarz maskę obojętności, mówiły, że wszystko u nich w porządku. Osoby o zdezorganizowanym stylu przywiązania bardzo trudno przeniknąć i opisać. Dzieje się tak dlatego, ponieważ niosą w sobie ogromne cierpienie.

Wielu ludzi pragnie, wręcz oczekuje od partnera, że ich niewłaściwie zbudowany styl przywiązania będzie zdrowo realizowany w nowym związku. Tymczasem – zgodnie z przywołaną teorią J. Bowlby’ego – wiadomo, że bezpieczny styl przywiązania buduje się w dzieciństwie i staje się on trwałą rzeczywistością psychiczną, choć nie absolutną, niezmienną. Z całą pewnością na to, jaki styl przywiązania ukształtuje się w nas w dzieciństwie, mają wpływ ważne lub traumatyczne wydarzenia życiowe. Rozpoczęcie nowego związku, każda strata lub śmierć, przeprowadzka, utrata przyjaciela, doświadczenie konfliktu w rodzinie czy inne doświadczenia głęboko ingerujące w więź mogą wpływać na styl przywiązania. Ta zmiana może być jednak tymczasowa, jeśli dana osoba podejmuje pracę nad własnym stylem przywiązania, a także posiada wsparcie w trwałym, stabilnym związku. Suma tych czynników daje szansę na to, że krok po kroku będzie w stanie odbudować zaufanie – o czym więcej w kolejnej części książki.

Refleksja: Mój styl przywiązania

Budujemy więzi, nosząc w sobie bagaż doświadczeń niewidoczny dla innych. Mieści on w sobie nasze wspomnienia, emocje, reakcje i wszystkie te niewidoczne nici, z których utkane jest nasze wewnętrzne poczucie bezpieczeństwa. Zanim jednak zaczniemy się przyglądać, jak budujemy relacje, zapraszam cię, by zatrzymać się na chwilę. Chodzi o poznanie siebie, a nie ocenę – o łagodne i uważne spotkanie z samym sobą.

Poniżej znajdziesz listę pytań, które warto odnieść do konkretnych ludzi z twojego dzieciństwa. Spróbuj nazwać, z którym z rodziców lub opiekunów zbudowałeś taki typ relacji. Być może zauważysz, że różne style przywiązania dotyczą w twoim życiu różnych osób – to naturalne. Każda więź jest inna, tak jak inny był sposób, w jaki dana osoba była przy tobie: obecna lub nieobecna, czuła lub chłodna, przewidywalna lub chaotyczna. Nie mamy relacji z abstrakcyjnym pojęciem „rodziców”, ale mamy relacje z konkretnymi osobami: ich głosem, spojrzeniem, gestem, ciszą. I właśnie te doświadczenia zapisują się głęboko w naszym ciele i naszej pamięci emocjonalnej.

Usiądź w jakimś cichym miejscu. Oddychaj spokojnie. Pozwól, by wspomnienia i skojarzenia przepływały przez twoją głowę bez oceniania ich. Kiedy poczujesz się gotowy, wybierz dwie ważne relacje ze swojego życia: jedną szczęśliwą, w której czułeś się bezpiecznie, drugą – trudną, w której doświadczałeś napięcia lub smutku i rozczarowania.

Nie chodzi o to, żebyś wybrał najważniejsze relacje. Proszę, otwórz się na spontaniczne myśli. Poszukaj wewnątrz siebie odpowiedzi na pytania:

Czy łatwo mi zaufać? Komu ufam spontanicznie? Co musi się wydarzyć, żebym stracił zaufanie?

Jak reaguję, gdy doświadczam bliskości w relacji z drugą osobą? Kto obecnie jest przy mnie blisko? Czy to ja podejmuję inicjatywę, żeby się zbliżyć, czy czekam, aż ktoś zbliży się do mnie?

Jak reaguję, gdy doświadczam opuszczenia? Kto mnie opuścił? Jakie przekonania zbudowałem na skutek tego opuszczenia, na przykład: „Nigdy nie zbliżę się już do nikogo”, „Kobietom/mężczyznom nie można ufać” itp.?

Po każdym przeczytanym pytaniu pozwól sobie na chwilę przerwy. Zamknij oczy, posłuchaj swoich myśli, postaraj się je uchwycić. Mogą przychodzić w postaci konkretnych wspomnień, obrazów czy słów. Spróbuj je zapisać, ale zrób to spontanicznie – nie zastanawiaj się długo nad tym, co piszesz. Posłuchaj swojego ciała. Czy miarowo oddychasz? Czy jesteś rozluźniony czy napięty? Czy czujesz chłód czy ciepło? Nie oceniaj. Zauważ samego siebie.

Zaufanie społeczne

Z perspektywy terapeutycznej, psychologicznej zaufanie i nieufność są doświadczeniami indywidualnymi. To procesy intrapsychiczne, czyli przeżywane przez każdego wewnętrznie. Aby jednak ich obraz był pełny, trzeba dodać jeszcze jedną perspektywę i spojrzeć na zaufanie również w kontekście społecznym.

Według polskiego socjologa Piotra Sztompki zaufanie stanowi niezbędny element życia społecznego. Co to w praktyce oznacza? To czy żyjemy w społeczeństwie, w którym panuje atmosfera zaufania czy nieufności, wpływa na nasze doświadczanie świata. Zaufanie jest „przekonaniem o wiarygodności drugiego człowieka”, dlatego zaufać znaczy „uwierzyć w czyjeś intencje, kompetencje i uczciwość”⁸. Jak widać, życie w społeczeństwie to wielkie wyzwanie, szczególnie jeśli nie doświadczyliśmy w dzieciństwie stabilności. Co więcej, destabilizacji na poziomie zaufania mogą doświadczać także całe społeczeństwa.

Z perspektywy psychologicznej zaufać to głęboko uwierzyć w drugiego człowieka, w to, że jest samoistną, samosterowną jednostką. Według Piotra Sztompki istnienie zaufania w społeczeństwie jest wynikiem procesu, który trwa od momentu zawiązania społeczeństwa, a także ściśle łączy się z jego historią – z doświadczeniem grupowych traum i zwycięstw – oraz przenika sposoby jej interpretacji. Nasze zaufanie ma wiele wymiarów, na przykład interpersonalny, który dotyczy relacji między mną a drugą osobą. Cechą tego pierwszego z wymiarów – które w dalszej części książki będę nazywała kierunkami – jest relacyjność, co oznacza, że opiera się on na realnej zdolności człowieka do tworzenia więzi z innymi ludźmi. Drugi wymiar zaufania ma charakter instytucjonalny – możemy ufać organizacjom, strukturom społecznym lub podchodzić do nich paranoicznie i lękowo. Kolejnym wymiarem jest zaufanie uogólnione – odnoszące się nie tyle do osób, z którymi jesteśmy w najbliższych relacjach, czy instytucji, ile do otaczających nas innych ludzi, tych spotykanych w codzienności: w klasie, na studiach, w pracy czy na ulicy. Jeżeli nie potrafimy zaufać, czyli uwierzyć w drugiego człowieka, bardzo trudno będzie nam funkcjonować w społeczeństwie⁹.

Jeśli połączymy teorię Piotra Sztompki z badaniami psychologicznymi Johna Bowlby’ego, dostrzeżemy, że zaufanie to coś znacznie szerszego niż przeżycie indywidualne. Wychodząc od doświadczenia jednostkowego, staje się ono dynamicznym procesem społecznym, który kształtuje się w relacjach międzyludzkich i tworzy przestrzeń do rozwoju dla całego społeczeństwa. Zaufanie to zatem bezcenny zasób społeczeństwa, które dzięki niemu może reagować z otwartością na zmiany (lokalne i globalne), na rozwój.

Jak my, Polacy, radzimy sobie ze wzajemnym zaufaniem? Wystarczy zapoznać się z badaniami CBOS-u o zaufaniu społecznym¹⁰, by przekonać się, że nie idzie nam to dobrze, wręcz fatalnie. Jak się łatwo domyślić, źródeł takiego stanu należy szukać w naszej historii. Zaufanie jest bowiem zależne od doświadczeń danego społeczeństwa. Grupy, które cechuje silne zaufanie społeczne, będą się rozwijać, dynamicznie reagować na wymagania stawiane przez bieżące wydarzenia. Nieufność z kolei utrudnia rozwój, zamyka ludzi na zmiany i usztywnia reakcje społeczne.

Każdy z nas potrzebuje ufnej postawy serca, żeby móc korzystać z pomocy innych. Potrzebujemy jej – i to nie tylko wobec najbliższych, znanych nam, o których wiemy, że są godni zaufania. Przypomnij sobie sytuację, w której musiałeś zetknąć się z jakąś instytucją społeczną lub organizacją państwową. Co czułeś? Policja, straż pożarna, szpitale, szkoły, urzędy – każdą z tych społecznych instytucji obdarzamy ufnością lub nieufnością. Ta postawa determinuje zaś nasze samopoczucie, zachowania, sposób przeżywania rzeczywistości. Według badań Piotra Sztompki, jeśli ufamy pracownikom opieki zdrowotnej, pozwala nam to obniżyć poziom stresu i lęku w trakcie leczenia, a także zwiększyć poczucie bezpieczeństwa, gdy jesteśmy w sytuacji, w której potrzebujemy pomocy medycznej¹¹. Podobnie jest z korzystaniem z pomocy psychiatrycznej czy terapeutycznej. Jeśli w społeczeństwie jest zaufanie do takiego sposobu leczenia czy pracy nad sobą, więcej osób bez wstydu i poczucia winy otwiera się na korzystanie z pomocy psychologicznej. W Polsce od wielu pokoleń ogromnym zaufaniem społecznym cieszył się również Kościół, mimo że obecnie jesteśmy świadkami upadku zaufania do tej instytucji¹².

Zaufanie jest więc pomostem między doświadczeniem indywidualnym a społecznym. Atmosfera zaufania panująca w społeczeństwie sprzyja otwieraniu się na innych, nawet jeśli moje osobiste, a nawet traumatyczne doświadczenia mnie do tego nie zachęcają. Jeśli bowiem w społeczeństwie doświadczam otwartości, staje się ona zaproszeniem do tego, by moje indywidualne przekonania i postawy nie determinowały mojego życia. Jeśli dostrzegam zaufanie u innych, mogę zacząć odczuwać tęsknotę i pragnienie, żeby wyruszyć w podróż do uzdrowienia tego, co choruje w moim sercu¹³. Jesteśmy niczym połączone naczynia – zespoleni w atmosferze subtelnie obecnej w relacjach na przystanku autobusowym, mijając się w korkach, spotykając w sklepie – a więc wpływamy na siebie nawzajem. Zaufanie jest zatem naszą wspólną wartością. Utrzymuje nas RAZEM.

Duchowa głębia zaufania

Kontynuując teoretyczne rozważania o zaufaniu, warto zatrzymać się nad tym, czym ono jest w relacji do Boga. Oczywiście zdaję sobie sprawę z tego, że czytając tę książkę, możesz mieć w głowie wiele znaczeń słowa „Bóg”, które ściśle łączą się z twoim życiowym doświadczeniem. Dlaczego tak się dzieje? Bo życie w świadomości istnienia Boga to proces. Relacja do Niego w ciągu naszego życia bardzo się zmienia – jest wypadkową doświadczeń i osobistej pracy.

Warto pamiętać, że więź z Bogiem jest relacją z Osobą. W praktyce oznacza to zaś, że podlega mechanizmom psychologicznym, które rządzą wszystkimi innymi relacjami. Stąd czasem jesteśmy Bogiem zawiedzeni, tracimy do Niego zaufanie, czy też jesteśmy w Nim zakochani i nie widzimy świata poza Nim. Ta więź w wielu obszarach jednak różni się od pozostałych. Przede wszystkim jesteśmy przez Boga uzdolnieni do tego, żeby Go poznać takiego, jaki jest. On inicjuje relację z każdym z nas. On pierwszy głęboko nas pokochał, zanim byliśmy gotowi Go pokochać – żaden rodzic nie potrafi tego zrobić w relacji ze swoim dzieckiem. W Bogu więc jesteśmy uzdolnieni do budowania więzi opartej na zaufaniu i akceptacji.

Każdy z nas został stworzony jako całość. Poszczególne obszary naszego istnienia wpływają na siebie i pozostają ze sobą w relacji ciało, psychika i duch. Gdy któryś z tych elementów zaczyna chorować, chorują również pozostałe. Gdy zaś rozwijamy jakąś część siebie, pociąga to za sobą rozwój nas CAŁYCH. Również relacje budujemy nie tylko za pośrednictwem ciała i psychiki, ale też w sferze ducha.

Relacja duchowa to głęboka więź między osobami, która wykracza poza fizyczne oraz emocjonalne aspekty i dotyka istoty człowieka. Opiera się na wierze w możliwość nawiązania kontaktu z Bogiem, który JEST OSOBĄ. Niekiedy trudno zachować naturalność i otwartość w relacji z Bogiem. Wydaje się, że jeżeli coś jest „duchowe”, musi być inne, mistyczne albo natchnione. Nie potrafimy jednak połączyć się z Bogiem inaczej, jak poprzez religijne obrzędy, praktyki, napisane i stworzone przez innych formuły, które czasem dzięki naszej relacji z Nim potrafimy tak przeformułować lub ożywić, że stają się wyrazem naszej osobistej rozmowy¹⁴.

Doświadczenia duchowe rozwijamy także poprzez uczenie się Boga w rodzinie. Na początku poszerzamy zakres słów, szukając ich znaczeń, potem dołączając do nich osobiste przeżycia. Aby relacja duchowa wyrażała nasze poczucie ufności i pozwalała nam Go doświadczyć, nie może być konstruktem czysto teoretycznym. Jej fundamentem musi być akt wiary – głęboka decyzja woli mojego JA, które mówi: „CHCĘ być w relacji z Tobą”. Wiara przekracza to, co jest intelektualnym przekonaniem, bo angażuje nas całych: serce i wolę. Ponadto, warto przypomnieć, jak Bowlby definiował style przywiązania – to, z czego wynikają oraz w jaki sposób wyrażają się w życiu dorosłym. Nasze ufanie Bogu i zdolność do relacji z Nim nie są bowiem oderwane od zdolności do ufania drugiemu człowiekowi.

Według teologii katolickiej zaufanie łączy w sobie głębokie przyjęcie tego, co Bóg opowiedział i objawił nam o sobie, oraz naszą głęboką i realną odpowiedź, czyli oddanie się Mu tak, jak oddajemy się ukochanej osobie. Dlatego integrując naszą duchowość z przeżywaniem siebie i świata, warto pamiętać o tym, co jest podstawą wzrostu dziecięcego zaufania. Jeżeli rodzic ufa dziecku, wtedy ono ma siłę, by zacząć ufać sobie samemu, ale także obdarzać zaufaniem dorosłego. Dziecko rozwinie w sobie zaufanie, jeśli najpierw zostanie nim obdarzone. Podobnie jest w relacji z Bogiem: z jednej strony jesteśmy zaproszeni do tego, żeby Mu zaufać, z drugiej strony również On ufa nam¹⁵.

Zaufanie dotyczy przede wszystkim intencji drugiej osoby, tego, że ma ona w sobie zasoby, by wypełnić złożone nam obietnice oraz zrealizować to, co wyraża słowem czy gestem. Zaufanie dotyka też tego obszaru w nas, w którym wyznajemy: „JA wiem, że TY pragniesz mojego dobra. JA ufam, że TY troszczysz się o mnie, bo taka jest Twoja natura”. Stąd relacja zaufania do Boga wymaga poznawania Go. Nie da się jej zbudować, jeśli Bóg nie „ożywa” w naszym życiu, czyli jeśli nie staje się „naszym Bogiem”. Z perspektywy psychologicznej można powiedzieć, że nauczymy się ufać Bogu, jeśli doświadczymy Go jako osoby godnej zaufania. Ufność przecież rozwija się w nas, jeśli w okresie dzieciństwa doświadczamy stabilnego, zaangażowanego w moje życie opiekuna.

W praktyce terapeutycznej obserwuję u moich pacjentów przeniesienie niezaspokojonej potrzeby stabilnego i czułego rodzica na osobę Boga. Wydaje się, że nie ma w tym nic niepokojącego – w końcu samo Pismo Święte uczy nas, że Bóg zaspokoi doskonale każdą naszą potrzebę w Chrystusie Jezusie (por. Flp 4,19) i że możemy wołać do Boga: „Abba”, czyli Tatusiu (por. Rz 8,15). Czasami jednak, nosząc w sobie lęk i niechęć do budowania relacji z ludźmi lub odbudowywania więzi ze swoimi bliskimi, przenosimy dziecięcą, a nawet – odważyłabym się powiedzieć – fantazyjną potrzebę idealnej relacji z rodzicem na Boga, tym samym nie porządkując i nie uzdrawiając naszych ludzkich relacji. Przez to nie korzystamy z płynącej od Boga siły do ich uzdrowienia i tłumimy naszą zdolność do zmiany myśleniem: „Nauczycielu, dobrze nam tu być. Rozbijmy tu trzy namioty: jeden dla Ciebie, jeden dla Mojżesza i jeden dla Eliasza” (por. Mk 9,5). W końcu Bóg jest idealny, stabilny i przewidywalny, prawda? Po co mam zajmować się tymi nieudanymi ziemskimi relacjami? Dlaczego nie mogę zacząć żyć tak, jakby tego wszystkiego nie było, jakby nic złego mnie nie spotkało?

Głęboko ukryte i niezaspokojone potrzeby podpowiadają nam, że tylko w Bogu nasze zgłodniałe ludzkie serce znajdzie wypełnienie. I to jest prawda. Jednak czasem zapominamy, że nasza psychika i nasze ciało nadal pozostają w traumach. Co więcej, nie zwracamy uwagi na to, że owe utrwalone, zniekształcające nas mechanizmy psychologiczne, które są wynikiem doświadczeń z dzieciństwa, mogą działać też w relacji z Bogiem. Z tego właśnie powodu często robimy wszystko, by zasłużyć na Bożą miłość, lub tkwimy w lękowym czy ambiwalentnym stylu przywiązania do Niego: „Kiedy Ty dajesz mi to, o co proszę, jestem blisko Ciebie. Kiedy nie odpowiadasz tak, jak potrzebuję, opuszczam Cię”. Ponadto możemy zarówno idealizować, jak i dewaluować Boże zaangażowanie w nasze życie. W ten sposób przenosimy całą mechanikę budowania relacji z człowiekiem na Boga, przez co relacja z Nim nabiera charakteru fantazmatycznego. Oznacza to, że zamiast autentycznej, głębokiej i przede wszystkim osobowej więzi, wchodzimy w relację z własnym wyobrażeniem Boga. Żyjemy projekcją tego, jaki chcielibyśmy, aby On był, karmiąc się pragnieniem zaspokojenia braków, których doświadczaliśmy w relacjach z innymi ludźmi. Życie w fantazmacie polega więc na tworzeniu obrazu Boga odpowiadającego naszym niezaspokojonym tęsknotom i oczekiwaniom. W efekcie przenosimy nasze potrzeby z relacji międzyludzkich na Stwórcę, co zamiast prowadzić do uzdrowienia, może stać się formą ucieczki.

„Gdy ludzie mnie zawiodą, Bóg zawsze będzie ze mną, stanie po mojej stronie” – te słowa wyrażają postawę Mojżesza, Dawida i wielu innych biblijnych bohaterów. W przypadku tych osób nie oznacza ona wyłączenia się ze świata i ucieczki od codzienności. Wprost przeciwnie: ta pełna wiary deklaracja o wierności Boga prowadzi ich ku światu i nowym relacjom, ku działaniom zmieniającym otoczenie, a także jest zaproszeniem do głębokiego życia w tym konkretnym miejscu. Fantazmat będzie kierował nas ku idealizacji i intelektualizacji, będzie szukaniem sposobów na ukrycie się przed „niebezpieczną” bliskością.

Na pytanie, dlaczego tak chętnie karmimy się nierealnymi czy wręcz fantazmatycznymi obrazami Boga, należy odpowiedzieć: bo pozwala nam to uniknąć bólu i odrzucenia. Wyidealizowany Bóg chroni nas przed kolejnymi rozczarowaniami, przed ryzykiem zbliżenia się do realnych ludzi, a co za tym idzie – doświadczenia od nich kolejnego bólu. Co się jednak stanie, gdy Bóg nie spełni naszych oczekiwań lub nie odpowie na naszą głęboką potrzebę? Jak zareagujemy, jeśli mimo naszej żarliwej modlitwy o uzdrowienie bliskiej osoby, ona umrze? Co zrobimy, gdy będziemy przechodzić przez cierpienie i bolesne doświadczenia? Dla wielu osób jest to pretekst do stworzenia kolejnego fantazmatu, na przykład w postaci ubóstwiania cierpienia. Takie zachowanie stanowi przejaw kolejnego mechanizmu, za pomocą którego człowiek broni się przed doświadczaniem realności cierpienia.

Nasz obraz Boga, czyli Jego wewnętrzną reprezentację, tworzymy na podstawie dziecięcych doświadczeń, dlatego w dużej mierze zależy on od naszych wczesnych relacji z opiekunami¹⁶. Relacja z Bogiem może stać się antidotum na nasz ból, a to może prowadzić do nieustannej frustracji z powodu niezrealizowania przez Niego naszych głębokich potrzeb. Ponadto w ten sposób unikamy ludzi, uważając, że ich nie potrzebujemy. Nie konfrontujemy też naszych przekonań w ramach relacji, a tym samym pozbawiamy się możliwości urealnienia obrazu samego siebie. Osoby, które w dzieciństwie doświadczyły czułej i stabilnej więzi z rodzicami, często mają pozytywny, nacechowany ciekawością obraz Boga. Nie boją się eksplorować, zadawać pytań, szukają z Nim szczerej relacji. Warto więc, troszcząc się o własne zdrowie, uporządkować to, czego doświadczyliśmy w dzieciństwie, żeby odnaleźć realne ścieżki prowadzące nas do Boga. Jeśli bowiem mamy nieuporządkowane relacje z rodzicami, budując więź z Bogiem, będziemy odtwarzać schematy i nieadaptacyjne strategie radzenia sobie z cierpieniem oraz trudem. Skutkuje to na przykład tym, że w chwilach uniesienia będziemy idealizować Boga, a w cierpieniu i trudzie dewaluować Bożą chęć pomocy, Jego miłość, a nawet zaprzeczać Jego dobrym intencjom wobec nas.

W psychologii religii mówi się o przeniesieniu obrazu rodzica na obraz Boga. Badania wskazują, że obraz Boga ukształtowany w dzieciństwie jest ściśle związany z doświadczeniami w relacji z rodzicami¹⁷. Przeniesienie jest mechanizmem obronnym, który polega na przypisaniu emocji, zachowań, intencji jednego obiektu drugiemu. W kontekście relacji z Bogiem może to oznaczać przeniesienie pierwotnej potrzeby zaufania wobec bliskich opiekunów na Boga. W takiej sytuacji człowiek oczekuje od Niego opieki oraz bezwarunkowej akceptacji, tak silnej, jakiej małe dziecko potrzebuje od swoich rodziców. Możliwe jest uzdrowienie tego rodzaju doświadczeń, wymaga ono jednak świadomego przeżywania i nie może być traktowane jako jednorazowy akt, lecz jako proces. Świadomość odgrywa kluczową rolę, ponieważ nieuświadomione przenoszenie dziecięcych potrzeb na inne osoby najczęściej prowadzi do ich konfrontacji z rzeczywistością i w konsekwencji do rozczarowania.

Przeniesienie z pewnością jest jednym ze sposobów adaptowania się do samotności oraz oswojenia niepokoju wynikającego z trudności pojawiających się w dziecięcym świecie. I choć Bóg naprawdę był obecny w tych sytuacjach i pozostaje z nami także teraz, to pragnie być dla człowieka kimś realnym, a nie wytworem jego wyobrażeń – chce być taki, jak objawia się nam w swoim słowie: żywy i „na swoją miarę”, a nie ukształtowany według naszych zranień. Jeżeli człowiek przenosi na Boga potrzebę bezpieczeństwa, jednocześnie odsuwając się od ludzi, może „utknąć” w lękowym obrazie rzeczywistości, w którym nie ma przestrzeni do konfrontowania własnych przekonań o świecie. Kurczowe trzymanie się myśli: „Nie potrzebuję nikogo, mam Boga”, prowadzi w istocie do stagnacji. Tymczasem zaufanie nie oznacza wycofania, lecz codzienne odważne wychodzenie ku życiu.

Teorie w działaniu

Patrząc na wielość aspektów, które trzeba uwzględnić, próbując zdefiniować, czym jest zaufanie, przypomina mi się historia jednej z moich pacjentek. Doświadczyła ogromnego zranienia na etapie niemowlęcym. Jej mama bardzo bała się ją urodzić, bo jej partner – ojciec mojej pacjentki – był agresywnym, nadużywającym alkoholu mężczyzną, który nie chciał wziąć odpowiedzialności za mające przyjść na świat dziecko. Zaraz po porodzie matka realnie zastanawiała się, czy nie oddać córki do adopcji, jednak zdecydowała się zostawić ją przy sobie. Nietrudno sobie wyobrazić, że nie był to dom, w którym panowała atmosfera bezpieczeństwa, czułości i otwartości na potrzeby małego dziecka. Moja pacjentka rosła w poczuciu bycia niechcianą i niewidzianą. Miała poczucie, że jedynym uzasadnieniem dla jej istnienia były momenty, w których „nie przeszkadzała”, przynosiła do domu najlepsze stopnie i można było się nią pochwalić, a najlepiej – kiedy nie zajmowała niczyjego czasu ani nawet fizycznego miejsca w domu. Jako dziecko nie miała własnego pokoju. Jedynym miejscem, o którym mogła powiedzieć, że należy do niej, było jej łóżko – wszystko inne należało do matki.

Choć historia mojej pacjentki ma jeszcze wiele odsłon, myślę, że warto zatrzymać się w tym miejscu tej opowieści, by zobaczyć, jakie przekonania dotyczące jej samej, budowania bliskich relacji i jej przyszłości ukształtowało w niej to wczesne doświadczenie. Praca terapeutyczna z osobami głęboko straumatyzowanymi w dzieciństwie wyraźnie przekonuje mnie, że odbudowanie czegoś, co powinno być w nas ukształtowane w życiu niemowlęcym, jest możliwe, ale wymaga zaistnienia jednocześnie wielu czynników. Jednym z nich – paradoksalnie – jest posiadanie zaufania, że możliwe jest przeżywanie świata wewnętrznego i zewnętrznego inaczej, niż dotychczas. Przypuszczam, że nikomu nie trzeba tłumaczyć, jak trudne jest to wyzwanie.

Wspomniana pacjentka w dorosłym życiu nie potrafiła zbudować żadnej trwałej i autentycznej relacji przyjacielskiej. Wszystkie znajomości, które nawiązywała, opierały się na niezdrowym mechanizmie – trwały jedynie tak długo, jak długo była w stanie komuś pomagać lub sama otrzymywała pomoc. Nie potrafiła uwierzyć ani zaufać, że ktoś może być przy niej nie tylko w chwilach skrajnego wyczerpania czy głębokiego smutku, lecz także po prostu wtedy, kiedy potrzebuje bliskości. Szybko nauczyła się wchodzić w rolę bohatera – osoby czułej i otwartej na potrzeby innych, choć tak naprawdę nie była w stanie unieść ciężaru ich problemów. W efekcie często wikłała się w dramatyczny schemat relacyjny: od deklaracji pomocy i obecności po wycofanie się oraz lęk wynikający z poczucia, że nie podoła trudowi bycia z drugim człowiekiem. Mimo posiadania stopnia naukowego i wykształcenia terapeutycznego, myślała o sobie w sposób wewnętrznie sprzeczny. Funkcjonowała w stanie głębokiego rozdarcia: z jednej strony postrzegała siebie jako osobę zdolną, wybitną i inteligentną, a z drugiej – nawet drobna krytyka powodowała u niej silne załamanie. W takich momentach traciła poczucie własnej wartości do tego stopnia, że nie przychodziła na prowadzone przez siebie zajęcia ze studentami, bo była przekonana, że całkowicie się do tego nie nadaje.

Nasze pierwsze spotkanie terapeutyczne przebiegło tak: do gabinetu weszła zadbana i pięknie ubrana młoda kobieta, która całą sobą prezentowała swój status materialny i społeczny. Na moje pytania o przeszłość czy historię życia odpowiadała bardzo niechętnie, długo trzymała mnie na dystans. Do dziś pamiętam dzień, kiedy po raz pierwszy rozmawiałyśmy o jej dzieciństwie. Zaproponowałam, żebyśmy skorzystały z pewnej pomocy – wyjęłam z pudełka małe figurki przedstawiające różne postacie z bajek oraz z jajek-niespodzianek. Poprosiłam, żeby spośród nich wybrała te, które najlepiej opisują poszczególnych członków jej rodziny, a następnie ułożyła je na stoliku w sposób oddający to, czego w relacjach doświadczała jako dziecko. Kobieta długo zastanawiała się, jakich użyć. Ostatecznie wybrała figurki drapieżników, a mamę reprezentowała mała i brzydka kura. Z niepewnością czekałam, czy w tym jej systemie rodzinnym pojawi się choć jedna silna i stabilna postać, która mogłaby być symboliczną podstawą do zbudowania zaufania. W pewnym momencie jej ręka dotknęła niedźwiedzicy. Powiedziała: „Mój dziadek był jak niedźwiedź. Niezależnie od tego, co się działo, zawsze był w stanie zatrzymać moją mamę, kiedy na mnie krzyczała i kiedy mnie biła”. Od tej pory figurę zdrowego i silnego dorosłego nazwałyśmy wspólnie „Niedźwiedziem”. W życiu czasem wystarczy jedna osoba, by w naszym sercu ukształtował się obraz świata, w którym coś znaczymy i w którym jest ktoś, kto się o nas troszczy.

Nie wszystkie historie o braku zaufania są tak dramatyczne jak ta, którą przytoczyłam. Echa konfliktu związanego z zaufaniem możemy dostrzegać w niestabilnych elementach własnego obrazu świata. Być może w czasie pandemii wirusa COVID-19 lub po wybuchu wojny w Ukrainie zauważyłeś u siebie pojawiające się przekonania, że nie można ufać innym, że w sytuacji skrajnego zagrożenia należy natychmiast przygotować plecak ewakuacyjny albo nie wychodzić z domu bez maseczki – nawet do lasu. A jeśli sam tego nie doświadczyłeś, być może obserwowałeś takie reakcje u innych. Osoby, które doświadczyły zaburzeń w pierwszej, fundamentalnej więzi z opiekunem – niekiedy w sposób niezawiniony i nieintencjonalny – mają trudność w radzeniu sobie ze stresem i niepewnością. Próbują odbudować poczucie bezpieczeństwa poprzez nadmierną kontrolę, która często prowadzi do napięć i niszczenia relacji zarówno w pracy, jak i w rodzinie. Jednak najdotkliwszym przejawem tego zranienia wydaje się nie tyle brak zaufania do innych, ile trudność z ufaniem samemu sobie. Zaufanie do siebie jest bowiem owocem głębokiego wewnętrznego dialogu, którego uczymy się w bliskiej i czułej relacji z pierwszym opiekunem. Jeśli tego fundamentu brakuje, człowiek traci zdolność ufania własnym decyzjom, nie potrafi rozpoznawać swoich potrzeb i emocji ani prowadzić szczerego, wewnętrznego dialogu ze sobą. W konsekwencji trudno mu uwierzyć, że ma prawo być wysłuchanym i wziętym pod uwagę.

Na koniec warto jeszcze raz podkreślić, że zaufanie – definiowane w ramach połączonej perspektywy psychologicznej, socjologicznej oraz tej opartej na psychologii religii – ma wiele wymiarów. Rozwijają się one we wzajemnej zależności, choć ich wzrost nie przebiega w sposób liniowy.

Jądrem zaufania jest nasza zdolność do ufania samemu sobie, bo ona jest najbliżej naszego JA. Zaufanie sobie wydarza się w tej części mojego serca, w której staję przed sobą, dostrzegając własne emocje, myśli, potrzeby i mówię: „Oto jestem”. Ufać sobie to postrzegać swoje pragnienia jako ważne i dawać sobie prawo do pojawiania się we mnie emocji. Jeśli sobie ufam, nie potrzebuję z zewnątrz nieustannych potwierdzeń swojej wartości czy własnych decyzji. Znam swoje granice i wiem, że są ważne. Mam w sobie głęboko ugruntowane przekonanie, że mogę popełniać błędy, bać się, ale mam również siłę i zdolności, by się uczyć i rozwijać.

Drugim kierunkiem, w którym rozwija się zaufanie, są inni ludzie. Zaufanie do innych oznacza przekonanie, że ci, których znam, będą reagować na mnie z empatią, pozostaną obecni i dotrzymają danego słowa. Ten wymiar zaufania nie ogranicza się jedynie do bliskich osób – wyraża się również w otwartości na nowo poznanych ludzi, bez uprzedniego zakładania, że mają wobec nas niejasne intencje. Zaufanie do innych rozwija się wraz z pozytywnymi doświadczeniami bliskości i interakcji. Jeśli ufam drugiemu człowiekowi, potrafię się przed nim otworzyć i odsłonić swoje wrażliwe obszary – nie zakładając ani że zostanę natychmiast przyjęty bezwarunkowo, ani że zostanę zraniony, lecz żywiąc nadzieję, że w relacji mogę znaleźć wsparcie.

Trzeci kierunek to zaufanie do świata, który mnie otacza. Oznacza ono głębokie przekonanie, że życie nie jest zdeterminowane przez przypadkowość, lecz ma sens, który mogę odkrywać nawet w trudnych okolicznościach. Ufam światu, kiedy wierzę, że istnieją takie prawa moralne i wartości, jak piękno czy dobro. Ufam światu również wtedy, gdy nie ulegam paranoicznemu podejściu do instytucji czy służb państwowych. Ufając, podchodzę do własnych doświadczeń realnie i adekwatnie. Pamiętam, że każde doświadczenie jest jednostkowe – trudne spotkanie z urzędniczką nie musi oznaczać, że przestaję ufać wszystkim urzędnikom. Zaufanie do świata polega zatem na uwolnieniu się od pokusy generalizowania doświadczeń i na gotowości do widzenia rzeczywistości w jej złożoności.

Czwartym kierunkiem jest zaufanie do Boga lub – jeśli w taki sposób przeżywam własną duchowość – Sile Wyższej. Ten wymiar zaufania jest szczególny, ponieważ odnosi się do relacji każdego z nas z tym, co przekracza nasze możliwości poznania i naszą zdolność do rozumienia otaczającej nas rzeczywistości. W tym rodzaju zaufania mogę najgłębiej doświadczyć poczucia sensu, bezpieczeństwa i transcendentnego wsparcia – nawet w sytuacjach skrajnej niepewności czy bólu. Ufam w opiekuńczą obecność kogoś większego ode mnie. Ufam, że – nawet gdy doświadczam sytuacji, na które nie mam wpływu – mogę odnaleźć sens i cel mojego życia. Wierzę, że nawet w najciemniejszych momentach nie jestem sam, mogę oprzeć się na kimś potężniejszym ode mnie. Badania psychologiczne wskazują, że rozwijanie duchowego kierunku zaufania pomaga radzić sobie w kryzysach egzystencjalnych i przywraca nadzieję. W tym wymiarze „ufam” oznacza nie rezygnację z odpowiedzialności za własne życie, ale czerpanie z głębokiego, wewnętrznego źródła siły, które wspiera mnie w podejmowaniu decyzji i działaniu.

Jak widać, poznanie i głębokie zrozumienie kierunków zaufania jest jak znalezienie klucza do własnego wnętrza. Dzięki niemu można zacząć dostrzegać takie zakamarki swojego serca, w których ufność ukształtowała się zdrowo, oraz takie, w których ból wyłania się przez szczeliny przeszłości. Na drodze do uzdrowienia to zrozumienie staje się cennym drogowskazem, ale o tym więcej w kolejnych rozdziałach.

Refleksja: Mapa zaufania

Aby pójść dalej, zapraszam cię do uporządkowania dotychczasowych myśli. Przygotuj coś do pisania, usiądź wygodnie i pozwól, żeby twoje myśli – nawet jeśli będą zaskakujące – spokojnie przepływały.

Nawigowanie obszarów ufności

Na początek zapraszam cię do zmierzenia się z treściami dotyczącymi różnych obszarów zaufania. Posłuchaj uważnie siebie i zastanów się, co z tego jest ci bliskie – z którymi stwierdzeniami się zgadzasz, a które kiedyś odpowiadały twojemu sposobowi myślenia, lecz dziś są już nieaktualne.

Zapisz, proszę, swoje wnioski z naszej dotychczasowej podróży.

Czy umiem zaufać sobie samemu?

Ufam swoim emocjom, potrzebom, decyzjom.

Ufam swoim mocnym stronom i nie boję się przyznać do słabych.

Ufam, że kiedy będę przeżywać trudności, mogę być dla siebie pomocny.

Przyjmuję siebie takiego, jaki jestem DZISIAJ.

Ufam obranej przez siebie drodze. Nie jestem w rozdarciu między tym, kim jestem, a tym, kim chciałbym być lub kim chcieliby mnie widzieć inni ludzie.

Ufam swojej sile. Ufam, że potrafię realnie ocenić, co dam radę zrobić, a czego nie jestem w stanie unieść.

Czy umiem zaufać w relacjach?

Ufam, że mogę dać się poznać innym. Ufam, że mogę pokazać swoją wrażliwą stronę w relacjach z innymi.

Ufam, że mogę podzielić się z innymi moim sercem, również tym, co jest dla mnie bolesne i trudne.

Ufam, że druga osoba może odpowiedzieć na moje głębokie potrzeby. Ufam, że potrafi mnie dostrzec i usłyszeć.

Ufam, że druga osoba będzie potrafiła zareagować adekwatnie i czule na moje emocje, myśli i potrzeby. Ufam, że będzie mieć dobre intencje względem mnie.

Ufam, że drugiej osobie zależy na mnie, nie chce mnie skrzywdzić. Ufam, że nie zawsze muszę się bronić.

Ufam, że gdy będę mieć wystarczająco dużo czasu, mogę zbudować relacje oparte na zaufaniu z wieloma osobami. Ufam, że zaufanie buduje się w czasie.

Czy umiem zaufać temu, co mnie otacza?

Ufam, że światem nie rządzi chaos, a zdecydowanie większa część wydarzeń jest przewidywalna, ponieważ są one konsekwencją moich lub czyichś działań i decyzji.

Ufam, że ludzie, a także rozmaite instytucje i organizacje mogą być dla mnie źródłem wsparcia, że istnieją normy, porządek i prawo.

Ufam, że mogę znaleźć wsparcie, gdy będę go potrzebować. Ufam procesom związanym na przykład z porządkiem czy prawom obowiązującym w Kościele¹⁸, leczeniem, systemem podatkowym, służbami państwowymi, nawet jeśli ich nie kontroluję, tylko prowadzi je ktoś inny.

Ufam, że pomimo niepewnych okoliczności mogę znaleźć w życiu sens.

Ufam, że mogę wyciągnąć wnioski z moich doświadczeń, które przywrócą porządek tam, gdzie zapanował chaos.

Ufam, że mam zasoby, żeby żyć w świecie i być jego aktywną częścią.

Czy umiem zaufać Bogu?

Ufam, nie w abstrakcyjny koncept Boga czy ideę, ale w Osobę, która na mnie reaguje, wyraża wobec mnie emocje, chce być ze mną w relacji.

Ufam Bogu, że mnie słyszy, widzi i zna.

Ufam Bogu, że jest obecny w moim życiu, że jest stały i niezmienny w swoich myślach względem mnie.

Ufam Bogu, który przedstawił się w słowie Bożym, opowiadając o sobie jako o Tym, który mnie kocha od początku mojego istnienia.

Ufam, że Bóg jest nieporównywalnie większy i potężniejszy ode mnie.

Ufam, że Bóg może i chce mi się objawiać.

Ufam, że choć nie jestem w stanie nad wszystkim zapanować, Bóg ma moc i kontrolę nad wszystkim w moim życiu.

Ufam Bogu – temu, KIM ON JEST, gdy moje oczekiwania się nie spełniają. Ufam, gdy cierpię. Ufam, gdy jestem rozczarowany.

Ufam, że istnieje głęboki sens w życiu wszelkich stworzeń, niezależny od chaosu, którego na co dzień doświadczam.

Ufam w opiekuńczą obecność Kogoś większego ode mnie.

Ufam, że gdy doświadczam sytuacji, na którą nie mam wpływu, mogę odnaleźć w niej głębokie poczucie sensu istnienia.

Być może po przeczytaniu tej listy masz poczucie, że przy niektórych zdaniach mógłbyś postawić wykrzyknik i powiedzieć: „Absolutnie się nie zgadzam, bo doświadczyłem czegoś przeciwnego! Nie mogę ufać instytucjom, bo zostałem przez nie wykorzystany!” – tak właśnie przejawia się doświadczenie złamanego zaufania. Przy innych punktach możesz z kolei pomyśleć: „Oczywiście, to przecież jasne!” – i to jest wyraz zaufania ugruntowanego i stabilnego.

Może się jednak zdarzyć, że mimo braku konkretnych argumentów podważających dane stwierdzenie, wewnętrznie się z nim nie zgadzasz – w takiej sytuacji można mówić o pewnym zniekształceniu poznawczym.

Zachęcam cię więc do uważnego wsłuchania się w siebie i do poszukania odpowiedzi na pytanie, skąd biorą się twoje przekonania: na jakich doświadczeniach lub historiach są oparte i czy rzeczywiście chcesz uznawać je za prawdziwe. Prawdziwe „ufam” jest bowiem głębokim, wewnętrznym źródłem siły, które realnie wspiera człowieka w podejmowaniu decyzji i w działaniu.

Szkicowanie zaufania

Wyobraź sobie, że trzymasz w dłoniach mapę. Twoje serce to jej najbardziej wewnętrzny krąg. Podziel go na wzór plastra miodu na kilka promieniście rozchodzących się części. Jego środek to twoje JA – rdzeń, twoja intymna, wrażliwa istota, która czuje, pragnie i tęskni. To z jej głębi rozchodzą się promieniście rozmaite drogi – każda ku konkretnemu kierunkowi zaufania.

Każda przestrzeń twojego życia jest przeniknięta potrzebą zaufania. Im dalej odchodzisz od rdzenia, tym bardziej rośnie w tobie potrzeba powiedzenia UFAM, bo z każdym krokiem masz coraz mniej kontroli, jesteś bliżej innych ludzi. Na mapie serca autentyczne i prawdziwe doświadczenie Boga jest czymś niezwykłym, bo w podróży ku poznawaniu świata wyruszasz od siebie, coraz bardziej poszerzając granice swojego zaufania, a zmierzając ku Bogu, idziesz jednocześnie w obu kierunkach – ku sobie i od siebie.

Zdolność do zaufania rodzi się w głębokiej, bo zakorzenionej w naszej istocie, więzi z opiekunem. Ponieważ uczymy się istnienia od ludzi, na drodze zaufania może to oznaczać w pewnej części nieświadome odtwarzanie ograniczeń i lęków naszych najbliższych. Spróbuj spojrzeć na kierunki, ku którym rozszerza się twoje zaufanie, jak na obszary o rozmaitych kolorach. Tam, gdzie koncentruje się twoje zaufanie, gdzie istnieje wewnętrzna spójność, możesz umieścić barwy ciepłe, na przykład intensywne czerwienie. To pozwoli ci zobaczyć, jak intensywne jest zaufanie, gdy rozwijasz przyjaźń – podejmujesz nowe wyzwania i, mimo trudnych okoliczności, trwasz w zaufaniu. Równocześnie na mapie pojawią się miejsca z chłodnymi kolorami, może nawet jakiś cień. Warto nie odwracać od nich wzroku, ale spoglądać na nie, by ogrzały się w naszej zdolności do samowspółczucia.

A teraz wyobraź sobie mapę SWOJEGO zaufania. Może ona przypominać mapę miasta, w którym mieszkasz, lub mapę gór, które lubisz zdobywać. Spróbuj z detalami zobaczyć oczyma swojej wyobraźni wszystkie jej elementy – ulice, budynki, rzeki, szczyty, doliny – które odpowiadają poszczególnym aspektom zaufania.

Zaufanie ma swoją intensywność. Na mapie wyraża się ona w ten sposób, że w centrum znajduje się twoje bezpieczne JA – miejsce, które jest niewielkie i kruche. W miarę jak zaufanie rozciąga się w stronę granic mapy, staje się silniejsze, co wiąże się z umiejętnością odejścia od swojego rdzenia i jednocześnie nietracenia poczucia, że nadal jest on bezpieczny.

Zaufanie ma także swój kolor. Ciepłe barwy (żółty, pomarańczowy, czerwony) oznaczają obszary silnego zaufania. Chłodne kolory (niebieski, szary) wskazują miejsca, w których zaufanie zostało wystawione na próbę lub zostało zawiedzione.

Na mapie warto umieścić też przeszkody – linie lub punkty oznaczające wydarzenia, które wpłynęły na twoją ufność. Mogą to być zdrady, doświadczenie bycia opuszczonym lub inne przykre przeżycia, które na chwilę lub dłużej zatrzymały twój rozwój.

Zaufanie ma też kierunek wzrostu. Możesz go zaznaczyć strzałkami, które pokazują, jakie kroki już poczyniłeś lub wiesz, że musisz to zrobić, aby dane miejsce zaczęło się rozwijać. Może to być decyzja o terapii, szczera rozmowa z bliską osobą lub otwarcie się na nowe doświadczenia.

Wyobraź sobie swoją mapę zaufania jako żywy obraz. Każdy punkt, każda linia, każdy kolor opowiada historię twoich doświadczeń, ale też wskazuje drogę, którą możesz podążyć. To mapa, na której możesz zobaczyć zarówno swoje ograniczenia, jak i swoją siłę, która pozwala ci świadomie kierować swoim zaufaniem.

Tworzenie mapy

Na koniec zapraszam cię do narysowania swojej mapy zaufania. Możesz ją naszkicować na kartce A4 lub stworzyć w wersji elektronicznej. Zachęcam cię do podjęcia tego wysiłku. Po przeczytaniu całej książki i przejściu zawartych w niej ćwiczeń da ci ona możliwość powrotu do początku swojej drogi. Może to zestawienie pozwoli ci spojrzeć na swoje życie z innej perspektywy i wyznaczyć nowe kierunki.

Znajdź więc spokojne i ciche miejsce. Usiądź wygodnie. Zamknij na chwilę oczy i pozwól, żeby twój oddech się uregulował. Kiedy będziesz gotowy, otwórz oczy. Na pustej kartce narysuj duże koło. Proponuję, żebyś podzielił je na cztery sektory – może być ich więcej, jeśli uznasz, że jest to potrzebne. Wewnątrz koła narysuj mniejsze koło i napisz w nim JA jako symbol twojej najgłębszej istoty. Potem oznacz każdy z czterech obszarów:

Zaufanie do samego siebie

Zaufanie w relacjach z ludźmi

Zaufanie do świata/otoczenia

Zaufanie do Boga (do Siły Wyższej)

W każdym obszarze oznacz za pomocą koloru, na jakim poziomie zaufania się znajdujesz. Pamiętaj, że im bliżej jądra, tym kolory są chłodniejsze – symbolizują zaufanie obecne wyłącznie w tobie, w twoim wnętrzu. Im dalej od centrum, tym kolory stają się cieplejsze, ponieważ zaufanie pozwala eksplorować świat poza tym, co najbliższe i znane.

Następnie przejdź do zaznaczania w każdym obszarze zdarzeń i doświadczeń związanych z zawiedzionym zaufaniem. Analizuj po kolei każdy kierunek zaufania. Zaznacz kreskami te momenty w swoim życiu, w których spotkały cię takie doświadczenia – może wydarzyły się wtedy, gdy głęboko komuś ufałeś. Spróbuj nazwać, jaki wpływ mają te wydarzenia na twoją obecną zdolność ufania. Może kiedyś kolor twojego zaufania w danym obszarze był czerwony lub pomarańczowy, a dziś ledwo sięga niebieskiego…

Na końcu pomyśl o kierunkach wzrostu. W których obszarach swojej mapy czujesz, że możesz postawić krok naprzód? Narysuj strzałki wskazujące kierunek, w którym chcesz rozwijać zaufanie. Nad każdą strzałką zapisz konkretne działanie, które chcesz podjąć – szczerą rozmowę, otwarcie się na nowe wyzwania lub decyzję o wejściu w proces terapeutyczny. Każda strzałka symbolizuje twój krok ku odbudowie i pogłębianiu zaufania.

MEDYTACJA: jakie jest moje UFAM?

Pozwól sobie na dziesięć minut ciszy. Usiądź wygodnie, zamknij oczy i obserwuj siebie. Czy w tobie pojawia się napięcie, które utrudnia swobodne rozluźnienie? Czy krążą w twojej głowie myśli, które odrywają cię od ciszy? Zapisz je i pozwól im odpłynąć. Powiedz cichym głosem kilka razy: „Ufam ci” i wsłuchaj się w głębsze znaczenie tych słów. Czy podczas ich wypowiadania przychodzi ci na myśl ktoś konkretny – ty sam, jakaś osoba, a może Bóg? Jak reaguje twoje ciało, gdy szepczesz te słowa?

Teraz skieruj owo „Ufam ci” świadomie najpierw do siebie, potem do bliskiej osoby, a na końcu do Boga. Obserwuj, czy twoje ciało i oddech reagują tak samo w każdym z tych kierunków. Co to dla ciebie oznacza? O czym świadczą te reakcje? Uchwyć swoje wrażenia i zapisz je, zanim ulotnią się z pamięci. Obserwuj siebie z łagodnością. Powiedz w myślach: „Jestem bezpieczny z tym, co do mnie przychodzi. Mogę ufać temu, co się pojawia”.

Rozdział 2
Zaufanie w ciele i relacjach

Niechętnie przeżywamy kryzysy. Unikamy ich, a gdy mimo naszych starań przychodzą, próbujemy je raczej przetrwać i przeczekać, niż świadomie przeżyć. W tym rozdziale chcę zachęcić cię do spojrzenia na doświadczenie kryzysu w nowy sposób – z dostrzeżeniem jego transformującej siły. Dlaczego? Ponieważ, patrząc na stworzoną przez siebie mapę zaufania, możesz zacząć interpretować swoje doświadczenia – zarówno z dzieciństwa, jak i z dorosłości – jako zasób, a nie wyłącznie jako ranę. Każdy kryzys, każde wyzwanie i każdy trud mogą stać się twoim zasobem, jeśli przyjmiesz je w sposób konstruktywny. To właśnie momenty załamania często okazują się pęknięciami, przez które rodzi się coś nowego – coś, co pozwala nam zaufać głębiej, czyli prawdziwiej i mądrzej.

Zapraszam cię więc, abyś przyjrzał się swojemu ciału i swojej psychice – a w niej szczególnie mechanizmom obronnym – a także swoim „żałobom”: zarówno tym już przeżytym, jak i tym, które nadal czekają na dotknięcie. Zatrzymamy się również przy odporności psychicznej oraz dobrej naiwności, ponieważ każda z nich jest formą poszukiwania bezpieczeństwa i zaufania. Rozumiem zdrową, psychologiczną naiwność jako pierwotną dyspozycję do ufnego odnoszenia się do innych ludzi i świata, wyrażającą się w gotowości do przyjmowania ich intencji jako zasadniczo życzliwych. Nie chodzi tu o brak krytycyzmu czy zdolności oceny, ale o taki sposób funkcjonowania psychicznego, w którym relacja opiera się na dostępności emocjonalnej i wstępnym kredycie zaufania.

Treści tego rozdziału potraktuj jako rysowanie czarnych, przerywanych linii na mapie zaufania – jako odnajdywanie miejsc, w których zaufanie do samego siebie, innych ludzi, a czasem także Boga zostało nadwyrężone. Dopiero gdy dostrzeżemy te wyrwy, możemy zacząć je wypełniać. Nie chodzi o to, by o nich zapomnieć, lecz by włączyć je w naszą historię i wydobyć z nich uzdrawiającą moc.

Chemia zaufania

Zaufanie rozpoczyna się w naszej głowie – dosłownie. Zarówno zaufanie, jak i nieufność są dla ciała doświadczeniami chemicznymi. Co ciekawe, gdy czujemy zaufanie, rośnie w nas chęć nawiązywania kolejnych kontaktów z innymi, a jednocześnie sam kontakt z innymi ludźmi podnosi poziom zaufania. Wydaje się, że wszystko w człowieku stara się go zachęcić do bliskości z drugim.

Dlaczego zaufanie odczuwamy w taki właśnie sposób? Dzieje się tak dzięki neuroprzekaźnikom. Jednym z nich jest oksytocyna, nazywana „hormonem bliskości”, która uwalnia się podczas kontaktu z drugim człowiekiem – w czasie dotyku, pocałunku, przytulania czy czułego gestu. To hormon więzi: sprzyja głębokim rozmowom, wspólnemu śmiechowi i żartom, wsłuchiwaniu się w doceniające nas słowa i patrzeniu sobie w oczy. Im wyższy poziom oksytocyny, tym mocniej doświadczamy zaufania, empatii czy gotowości do bycia blisko. Działanie oksytocyny jest bardzo wyraźne – bezpośrednio wpływa na emocje związane z poczuciem bezpieczeństwa i bliskości. Redukuje stres i lęk społeczny, pomaga wyrażać troskę i wchodzić we wspierające role społeczne. Jest swoistym „wzmacniaczem” pozytywnych doświadczeń.

Drugim neuroprzekaźnikiem wpływającym na poziom zaufania jest dopamina. Ta sama dopamina, która staje się problemem, jeśli zaburza się jej wytwarzanie, jak w przypadku ADHD czy uzależnienia. Uwalnianie dopaminy w organizmie wywołuje pozytywne nastawienie i motywuje do działania. Kiedy aktywuje się układ dopaminergiczny, człowiek głębiej wierzy w sens tego, co robi. Mocniej ufa, że przydarzy mu się to, czego oczekuje. Dopamina pomaga w przeżywaniu sytuacji związanych z silną motywacją.

Z kolei serotonina stabilizuje nastrój. Pomaga utrzymać bliskie relacje, ponieważ jest odpowiedzialna za regulację silnych emocji. Wpływa na odczuwanie spokoju i szczęścia, zwiększa poczucie nadziei oraz zaufania do tego, co wydarzy się w przyszłości. Co więcej, sprawia, że łatwiej nam jest uwierzyć w pozytywne intencje ludzi wobec nas. Podtrzymuje więc naszą otwartość na świat¹⁹.

Gdy doświadczamy zdrowego przywiązania oraz jego przejawów – wspólnego śmiechu, aktywności fizycznej czy bliskości z samym sobą i z innymi, w odpowiedzi na ten stan uwalniane są hormony szczęścia, czyli endorfiny. Pomagają one podtrzymać poczucie dobrostanu i pozytywnie wzmacniają doświadczenie bliskości oraz relacji. Ta swoista mieszanka neuroprzekaźników zdaje się wręcz krzyczeć: „Ufaj!”. W ten sposób pozytywne emocje zaczynają się nam kojarzyć z konkretnymi doświadczeniami i ludźmi. Gdy czujemy się dobrze w obecności innych, łatwiej nam ufać i spodziewać się dobrych rzeczy. Relacje przestają wtedy budzić skojarzenia ze stresem czy lękiem – a to stanowi dobry fundament dla przeżywania ZAUFANIA. Co więcej, każda interakcja, która sprzyja wydzielaniu się endorfin, zwiększa nasze poczucie satysfakcji i chęć powtarzania takich doświadczeń. Dzięki temu relacje oparte na wspólnym przeżywaniu radości, bliskości i innych przyjemnych chwil stają się trwalsze i bardziej oparte na wzajemnym zaufaniu.

Gdyby cała ta chemia zaufania działała niezależnie od naszych doświadczeń, wszystko byłoby o wiele prostsze, jednak tak nie jest. Podobnie jak w przypadku wszystkich procesów neurologicznych, nasz mózg potrafi zinterpretować tę samą sytuację zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. To, w jaki sposób przeżyjemy dane doświadczenie, zależy od zapisanych w układzie limbicznym wspomnień i od aktywacji ciała migdałowatego. Te dwa czynniki decydują o tym, czy zinterpretujemy je jako zagrożenie i uruchomimy reakcje obronne organizmu, czy też aktywujemy wyższe funkcje poznawcze, sterowane przez korę przedczołową, i zareagujemy pozytywną oceną sytuacji oraz zaufaniem. Na przykład dla jednej osoby perspektywa pozostania w domu przez cały dzień wywoła radość z uwagi na możliwość kontaktu z własnymi potrzebami, a u innej może spowodować niezrozumiałe napięcie i stres, związane z niezdolnością do bycia w samotności. Podobnie jest w przypadku relacji społecznych: jedna osoba z radością i oczekiwaniem będzie myślała o wieczornym spotkaniu ze znajomymi, druga – nie będzie umiała uspokoić myśli przez cały dzień. Obie te reakcje są uwarunkowane tym, jak interpretujemy siebie samych, relacje i otaczający nas świat.

Naturalnie, skoro jesteśmy harmonijną całością, zaufanie do Boga angażuje te same mechanizmy neurologiczne. Kiedy doświadczamy Jego bliskości, wchodzimy z Nim w relację i tworzymy zdrową więź, reaguje na to cała nasza osoba – zarówno psychika i duch, jak i ciało.

Refleksja: Slow motion

Jeżeli chciałbyś się przekonać, jak działa twój mózg i jakie decyzje podejmuje na poziomie nieświadomym, całkowicie przez ciebie niekontrolowanym, zapraszam cię do wykonania doświadczenia, które nazywam slow motion.

Spróbuj w zwolnionym tempie opowiedzieć sobie samemu sytuację, w której zareagowałeś w sposób dla siebie niezrozumiały. Na przykład wtedy, gdy pojawiła się w tobie zaskakująca nieufność lub niespodziewany, pozornie nieadekwatny lęk. Krok po kroku przypominaj sobie, co się działo – jakbyś odtwarzał w zwolnionym tempie film dokumentujący te wydarzenia. Postaraj się wychwycić myśli, które wcześniej pomijałeś lub z których nie zdawałeś sobie sprawy. Obserwuj też reakcje fizjologiczne pojawiające się w ciele: chłód lub ciepło, drżenie, napięcie czy rozluźnienie. To nigdy nie jest chaotyczne. Chemia zaufania, która się w nas uruchamia, zawsze o czymś opowiada – pozwala powiązać bieżące doświadczenie z czymś, co już kiedyś przeżyliśmy. Refleksja w trybie slow motion to szansa, by nie pozostawać w chaosie reakcji ciała, ale zmierzać ku uzdrowieniu. Trzeba jednak pamiętać, że sama wiedza o tym, skąd coś się bierze, jest tylko jednym z etapów – zaproszeniem do dalszej, głębszej pracy.

Plastyczność mózgu

Nasz mózg jest plastyczny, a to oznacza, że ma nieustanną zdolność i gotowość do rozwijania się – nieustanną, czyli trwającą przez całe życie. Ileż jest w tym nadziei! Nie determinują nas zatem ani nasze pierwsze lata życia, ani późniejsze dzieciństwo, ale możemy – powiem więcej: mamy takie zadanie – pracować nad sobą przez całe życie, dbając o dążenie ku szeroko pojętemu zdrowiu.

Czym jest neuroplastyczność? To zdolność komórek nerwowych do modyfikowania już istniejących połączeń synaptycznych. Owa zmiana dzieje się poprzez odpowiedź organizmu na konkretne, teraźniejsze doświadczenia: naukę, trening czy terapię²⁰. Istnieje kilka aspektów neuroplastyczności, które wiążą się z budowaniem i odbudowywaniem zaufania.

Po pierwsze, warto zauważyć, że kiedy uczymy się lub doświadczamy czegoś nowego, w naszym mózgu powstają nowe połączenia między neuronami. Obrazowo można powiedzieć, że ścieżki, którymi dotąd „poruszały się” nasze myśli i reakcje, mogą przestać być uczęszczane, a w ich miejsce pojawiają się nowe szlaki.

Po drugie, nasz mózg ma zdolność osłabiania lub wzmacniania już istniejących połączeń. Jeśli regularnie powtarzamy określone zachowania – na przykład utrwalamy toksyczny styl wchodzenia w relacje – połączenia te się umacniają. Dlatego nawet jeśli nie czujemy się szczęśliwi, mózg często wybiera znane reakcje, ponieważ są one dla niego jak dobrze przetarte, łatwo dostępne arterie miasta. Z kolei podejmowanie nowych sposobów budowania relacji, eksperymentowanie z bliskością czy uczenie się zaufania w obszarach dotąd trudnych stopniowo osłabia stare schematy i toruje drogę nowym.

Po trzecie, nawet jeśli w wyniku uszkodzenia lub silnej traumy niektóre obszary mózgu uległy zmianie albo połączenia neuronalne ukształtowały się nieprawidłowo, mózg potrafi aktywować inne obszary, które przejmują funkcje tych osłabionych lub uszkodzonych.

To niesamowite, jak pięknie Bóg stworzył nasz mózg. Jakim skarbem nas obdarzył! I tym samym, jak wielką odpowiedzialnością, żeby używać tego skarbu we właściwy sposób. Nasze zachowania, myśli i doświadczenia naprawdę mają realny, fizyczny wpływ na kształt i funkcjonowanie naszego mózgu.

W dorosłym życiu możemy nauczyć się ufać, ale też – mimo dobrych doświadczeń z dzieciństwa – wykształcić w sobie nieufność. Przykładem procesu odbudowywania zaufania jest na przykład terapia osoby, która doświadczyła traumy relacyjnej. Jest to uraz psychiczny wynikający z silnych, jednorazowych lub powtarzających się bolesnych doświadczeń w relacjach z bliskimi i ważnymi osobami. Mogą to być sytuacje zaniedbania, odrzucenia, porzucenia czy przemocy. Takie doświadczenia głęboko zaburzają zdolność do zaufania i silnie naruszają poczucie bezpieczeństwa w bliskości z innymi.

Pierwszym krokiem w procesie terapeutycznym jest zrozumienie, że mózg osoby doświadczającej traumy „zaprogramował się” w taki sposób, iż automatycznie reaguje nieufnością na pojawiającą się bliskość. W takich sytuacjach ciało migdałowate aktywuje reakcję lękową, podczas gdy połączenia nerwowe odpowiedzialne za poczucie bezpieczeństwa i zaufania pozostają słabo pobudzone. Na tym etapie – pamiętając o tym, co już wiemy o „chemii” zaufania – warto wyznaczyć sobie cel: nauczyć mózg reagować w nowy sposób, na przykład większą otwartością na relacje i założeniem, że można w nich doświadczać bezpieczeństwa i przewidywalności. W praktyce oznacza to rozpoczęcie procesu zdrowienia od wchodzenia w proste sytuacje wymagające zaufania do ludzi i wiary w ich dobre intencje. Może to być choćby prośba o drobną pomoc w codziennych sprawach, uśmiech do ekspedientki w sklepie czy powiedzenie „dzień dobry” i spojrzenie w oczy współpracownikom przychodzącym do pracy.

Kolejnym etapem procesu jest obserwacja – bez wcześniejszych założeń na temat tego, jak inni zareagują na nasze działania. Cały proces powinien przebiegać spokojnie, z głęboką uważnością na siebie samego. Ważne jest, by podczas obserwacji swoich reakcji skupiać się nie tylko na tych negatywnych – które mózg, działając w trybie poczucia odrzucenia, podpowiada nam jako dominujące – ale również dostrzegać wspierające, pozytywne sygnały płynące od innych ludzi. Taka spokojna i konsekwentna praca nad nowym postrzeganiem rzeczywistości aktywuje korę przedczołową, która reguluje pracę ciała migdałowatego. Powtarzające się pozytywne doświadczenia wzmacniają tworzenie nowych ścieżek neuronalnych związanych z poczuciem bezpieczeństwa i zaufaniem. W efekcie reakcje lękowe osłabiają się, szczególnie w nowych sytuacjach, wymagających większego zaufania. W ten sposób zaczynamy odczuwać większą gotowość do zakładania dobrych intencji u innych osób oraz przyjmowania bardziej realistycznych scenariuszy doświadczeń społecznych.

Jak wynika z mojej praktyki terapeutycznej, najtrudniejszym elementem procesu wychodzenia z traumy relacyjnej jest zaufanie takim słowom, jak „powoli” i „spokojnie”. Gdy przeżywamy ból, z całych sił chcemy, by szybko minął. W ten sposób zniechęcamy się, ponieważ każdą próbę reagowania w nowy, bardziej adaptacyjny sposób przeżywamy jako napięcie i dyskomfort. Ponadto podejmujemy jednorazowe próby, będąc wyczuleni na każdy najdrobniejszy sygnał odrzucenia i niechęci ze strony innych. Zwracamy uwagę głównie na to, co było trudne, ponieważ nasz mózg zniekształca pozytywne sygnały płynące od bliskich osób. Jeśli próba przeformułowania reakcji się nie powiedzie, szybko rezygnujemy z kolejnych, nieraz dając upust frustracji czy złości. W ten sposób pogłębia się nasza nieufność, a tymczasem mózg potrzebuje powolnego i spokojnego tempa. To właśnie w takim rytmie zaczyna wydeptywać nowe ścieżki neuronalne. Dlatego w procesie odbudowywania relacji, zarówno z innymi, jak i z samym sobą, warto podążać w tym samym tempie, co nasz mózg. Musimy być z nim solidarni i dać sobie przyzwolenie na małe kroki.

Żałoba utraty zaufania

Abyśmy mogli wejść na drogę odbudowy zaufania, najpierw powinniśmy się przyjrzeć, jak wygląda proces utraty zaufania. Kiedy tracimy zaufanie, coś w nas pęka. Jest to jedno z najboleśniejszych doświadczeń, jakie może się nam przydarzyć. Nagle wszystko, co do tej pory znaliśmy, przestaje być pewne. Nie wiemy już, komu wierzyć i na kim się oprzeć. Pojawiają się pustka, samotność i ciche poczucie zagubienia, które trudno ubrać w słowa. Utrata zaufania odcina od ludzi – od tych, którzy byli nam bliscy – i kradnie poczucie przynależności. Czujemy się tak, jakbyśmy żyli poza światem, jakby coś w nas zastygło, umarło. Nie wiemy, w którą stronę iść, żeby uniknąć jeszcze większego bólu. Często więc stoimy w miejscu – zamrożeni, ostrożni, z sercem, które już nie wierzy, że może być bezpieczne.

Odbudowanie zaufania to długa droga. Wymaga cierpliwości, czułości wobec siebie i odwagi powolnego otwierania się na świat. Czasem zaufanie powraca dzięki małym gestom – uśmiechowi lub rozmowie, w której ktoś nas wysłuchał. Niekiedy odzyskujemy je, gdy w końcu uświadamiamy sobie, że nawet jeśli nie wszystko będzie dobrze, to my już potrafimy o siebie zadbać. Jednak, aby dojść do tego miejsca, trzeba dotknąć korzeni naszego bólu i poszukać odpowiedzi na pytanie: „Co mi się przytrafiło?”. W moim odczuciu jest to najtrudniejsza i najbardziej wrażliwa część procesu odbudowy zaufania.

W kontekście utraconego zaufania śmiało możemy używać terminu „żałoba”. Właśnie w taki sposób postrzegała etapy przechodzenia przez traumę relacyjną jedna z najbardziej znanych badaczek tego zagadnienia Elisabeth Kübler-Ross²¹. Stworzyła ona teorię, w której opisała pięć etapów wychodzenia z takiej traumy, analogicznych do pięciu etapów żałoby: zaprzeczenia, gniewu, targowania się, depresji oraz akceptacji. Próba podzielenia tego doświadczenia na etapy, podobnie jak w przypadku przeżywania żałoby, pomaga zrozumieć, jak głębokim przeżyciem straty jest utrata zaufania. Zaprzeczenie to czas, w którym towarzyszy nam myśl: „To niemożliwe”, „To się nie mogło wydarzyć”. Umysł stara się odsunąć od siebie bolesną prawdę, że straciliśmy coś, co było dla nas ważne. Próbujemy zachować obraz rzeczywistości, która do tej pory wydawała się niezmienna i stała. To naturalna reakcja obronna psychiki, dzięki której przez chwilę nie czujemy intensywnego bólu. Zaprzeczenie w obszarze zaufania może też przybierać formę ignorowania sygnałów o zdradzie bliskiej nam osoby lub nieświadomego umniejszania znaczenia utraty zaufania. Ktoś, kto stara się nie czuć bólu z powodu doświadczenia krzywdy w Kościele, powie: „Nie buduję swojej wiary na księżach”. W tym przypadku zaprzeczanie może przyjąć niebezpieczną formę ucieczki w pozorną pobożność czy przesadną religijność. Żeby nie czuć bólu, mówimy: „To mnie nie boli, to mnie nie dotyka”.

Kiedy mija etap zaprzeczenia i uświadamiamy sobie, że utraciliśmy coś, co było dla nas ważne, pojawia się gniew. Może być nagły, silny, skierowany na osobę, która nas zawiodła, ale też na siebie, sytuację lub instytucje. Co ciekawe, kierunek gniewu nie musi być adekwatny do tego, co spowodowało utratę zaufania. Gniew może być wyrazem poczucia niesprawiedliwości i bólu. Z perspektywy psychologicznej pełni on funkcję ochronną, pomagając w mobilizacji energii do zmierzenia się z trudną sytuacją.

Trzecim etapem jest targowanie się. To czas, gdy w naszych myślach pojawiają się pytania typu: „Mogłam się wcześniej domyślić, może zachowałabym się inaczej?”, „Dlaczego nie zareagowałem?”, „Co mogłem zrobić inaczej?”. W procesie przepracowywania traumy relacyjnej etap targowania się obfituje w obietnice zmiany i próby naprawienia sytuacji. Mówiąc językiem psychologii, jest to moment, w którym staramy się odzyskać poczucie sprawczości i kontroli nad tym, co się wydarzyło. W rzeczywistości jednak nie radzimy sobie z bezsilnością – miotamy się, szukając nowych odpowiedzi i formułując silne deklaracje: „Co by było, gdyby?”, „Już nigdy więcej”, „Następnym razem…”.

Po okresie wewnętrznego szamotania się mogą pojawić się depresja, smutek i żal. Znikają ostatnie iskierki złości i gniewu, które rodziły w nas poczucie bezsilności, a ich miejsce zajmują apatia i poczucie beznadziei. Czasami w tym etapie zaczynamy izolować się od innych, unikać relacji, pogrążać się w smutku. Choć doświadczenie depresji jest trudne i dramatyczne, w rzeczywistości prowadzi do przeżycia straty i bólu. Wreszcie przestajemy uciekać, udawać, że nic się nie stało, szukać winnych czy miotać się w poszukiwaniu nierealnych rozwiązań. Nasza psychika zaczyna wówczas przetwarzać to, czego doświadczyła, na głębokim poziomie i powoli adaptować się do nowej rzeczywistości.

Ostatnim etapem procesu wychodzenia z traumy relacyjnej jest akceptacja. To moment, gdy potrafimy pogodzić się z rzeczywistością i krok po kroku zaczynamy odbudowywać zaufanie. Akceptacja nie jest tożsama z zapomnieniem czy wybaczeniem. Wyciągamy wnioski i uczymy się na podstawie tego doświadczenia. Stawiamy pierwsze kroki w kierunku ponownego ufania sobie oraz innym. W ujęciu psychologicznym na tym etapie zaczynamy integrować owo traumatyczne doświadczenie i włączać je w nasze życie, odbudowując poczucie bezpieczeństwa.

Kiedy prowadzę terapię osoby zdradzonej, widzę, że temu procesowi towarzyszą silne emocje. Tak jakby ciało i psychika głośno wołały, wyrażając w ten sposób głęboką niezgodę na utratę zaufania. Po przejściu przez cały proces żałoby – od szoku, zaprzeczenia, wściekłej niezgody i wręcz chęci zemsty, przez próby negocjacji, bezsilność i bezradność, po smutek połączony z lękiem o przyszłość, aż wreszcie akceptację – może się pojawić szósty etap żałoby. David Kessler wskazuje, że jest to czas, w którym człowiek wyrusza na poszukiwanie sensu trudnego doświadczenia. To moment porządkowania, które ma na celu zbudowanie siebie na nowo, wzmocnienie i wyciągnięcie z tej straty możliwie najwięcej dobra²².

Zdrada zaufania jest przeżyciem traumatyzującym również wtedy, gdy nie dotyczy fizyczności. Doświadczam zdrady również wtedy, gdy dowiaduję się, że osobista opowieść, którą komuś powierzyłam, została przekazana innym osobom, lub też gdy w pracy ktoś zachowuje się wobec mnie nielojalnie. Mogę doświadczyć zdrady emocjonalnej czy finansowej, na przykład jeśli bliska osoba ukrywa przede mną wydatki, oszukuje mnie finansowo, zataja uprawianie hazardu lub zadłuża nasze gospodarstwo domowe. Zdradą nazwiemy także sytuację, gdy ktoś ukrywa przed nami ważne informacje, manipuluje faktami lub po prostu kłamie w żywe oczy. W szerszym znaczeniu zdrada może dotyczyć również zlekceważenia wartości i złamania zasad, które były fundamentem zaufania w jakiejś relacji, a także przekroczenia wspólnie ustalonych granic. Zdrada zaufania wydarza się w momencie, kiedy ktoś daje ci słowo – nawet tak wiążące jak to, że „nie opuści cię aż do śmierci” – a potem cię opuszcza.

Zdrada, której doświadczamy od bliskich, głęboko nas rani. Równie przejmującym doświadczeniem jest publiczne upokorzenie, na przykład ujawnienie poufnych, intymnych informacji o nas. Nadużycie zaufania może dotyczyć także nas samych. Możemy zdradzić siebie, nie dotrzymując danego sobie słowa, nie wypełniając obietnic, które sobie złożyliśmy, działając wbrew temu, co dla nas ważne i co uznajemy za wartość. Nadwyrężamy zaufanie do siebie, gdy ignorujemy swoje ciało, emocje i potrzeby. Działając wbrew własnym odczuciom i granicom, ujawniamy głęboki wewnętrzny konflikt między „ja” a własnym zachowaniem. Tego typu sytuacje bolą równie mocno, jak zdrady doznane z zewnątrz. Brak zaufania do siebie rozrywa nas od środka. Trudno wtedy spojrzeć samemu sobie w oczy i powiedzieć: „Mogę na sobie polegać”, „Wiem, czego mogę się po sobie spodziewać”.

Największym cierpieniem jest chyba utrata zaufania do Boga – wiary w to, że świat w swej istocie jest dobry i uporządkowany. Chaos, który czasem pojawia się w naszym życiu, i codzienne trudności potrafią głęboko zachwiać zaufaniem do Stwórcy. Przeszywający żal po stracie dziecka, przerażająca diagnoza, wypadek czy odejście kogoś bliskiego mogą sprawić, że zaczynamy wątpić, czy świat rzeczywiście kieruje się porządkiem i logiką, a nad tym wszystkim czuwa dobry Ojciec. Ludzkie serce czuje się bezpieczne tylko wtedy, gdy doświadcza stabilności, a przecież tak wiele spraw w życiu wymyka się logice i naszym próbom ich zrozumienia. Gdy zawodzą nas ludzie Kościoła, wciąż jesteśmy w stanie intelektualnie przepracować te sytuacje: „Przecież Kościół tworzą zwykli ludzie, a oni są ułomni jak ja i ty”. O wiele trudniej przeżyć moment, gdy tracimy zaufanie do samego Boga – zwłaszcza jeśli dotychczas łączyła nas głęboka, osobowa więź. Cierpienie staje się wtedy wyjątkowo bolesne, bo dotyka fundamentu naszej duchowości, poczucia sensu i bezpieczeństwa. Zawiedzione zaufanie do Boga krzyczy w nas: „Dlaczego to się stało?”, „Czy jest Ktoś, kto naprawdę nad tym czuwa?”, „Czy w ogóle istnieje porządek, który daje poczucie sprawiedliwości?”.

Przyznam, że z ogromną czułością i uważnością piszę ten fragment o utracie zaufania do Boga. Dramatyczne doświadczenia – nagłe uderzenia, które rozrywają nasz dotychczasowy świat – mogą z jednej strony doprowadzić nas do całkowitego rozpadu, z drugiej zaś stać się początkiem głębokiego resetu, jeśli tylko ten moment przeżywamy pod opieką uważnego, czułego towarzysza. Ból, który rozrywa naszą osobowość, jednocześnie ma moc naruszyć to, co w naszym wnętrzu było zastaną, nieprawidłową konstrukcją. Na przykład dziecięcy obraz Boga, w którym bardziej przypomina On Świętego Mikołaja rozdającego prezenty grzecznym dzieciom niż realnego, objawionego w słowie Bożym Stwórcę – po trudnym lub dramatycznym doświadczeniu najczęściej rozsypuje się w drobny mak, bez możliwości ponownego złożenia. W takiej sytuacji człowiek staje przed wyborem: albo spotkać Boga i poznać Go naprawdę, takiego, jaki się objawia, albo zaprzeczyć Jego istnieniu.

Drogi ku odbudowaniu zaufania nie da się przejść samotnie – wierzę w to i doświadczyłam prawdziwości tych słów. Potrzebujemy ludzi: mądrych, czułych towarzyszy, których wiara jest uporządkowana i dojrzała, a nie oparta – jak było w przypadku przyjaciół Hioba (por. Hi 3-37) – na religijnych frazesach czy sprytnie zawoalowanych mechanizmach obronnych. W takich okolicznościach jedynym sposobem na odzyskanie choćby części zaufania do Boga jest powolne, uważne odbudowywanie tej relacji – powolne, czyli nie poprzez szukanie natychmiastowych odpowiedzi, lecz cierpliwe przeżywanie żalu, zadawanie pytań i otwarcie się na możliwość, że sens i porządek mogą powoli objawiać się w życiu, nawet po największej stracie.

Pamięć ciała – traumy i ból

Utrata zaufania to dla ciała i psychiki ogromny stres. Kiedy doświadczamy takiego zranienia, zostawia ono ślad nie tylko w pamięci, ale też zapisuje się w ciele. Dzieje się tak, ponieważ nasz organizm ma niezwykłą zdolność zapamiętywania doświadczeń powiązanych z silnymi emocjami. W tym mechanizmie nie chodzi o torturowanie. Jego celem jest obrona przed podobnymi sytuacjami w przyszłości. Ciało ma swoją „pamięć” i potrafi zareagować znacznie wcześniej, niż umysł zdąży sobie uświadomić, co przeżywa. Silne emocje, takie jak lęk, wstyd czy poczucie bezsilności, zapisują się w ciele i w analogicznych sytuacjach wywołują: spłycony, krótki oddech, kłucie w klatce piersiowej, uczucie zimna i rozedrgania, rozstrój żołądka, sztywność ciała lub beznamiętny, maskowy wyraz twarzy, a w skrajnych sytuacjach utratę przytomności.

Kiedy nasze ciało przeżywa nieuporządkowane, niezintegrowane w naszej psychice traumatyczne wydarzenie, emocje zaczynają reagować nie na zastaną rzeczywistość, ale na podpowiedzi naszej wyobraźni ukształtowanej pod wpływem przeszłych doświadczeń. Pojawiają się w nas fragmentaryczne wspomnienia, dysocjacje, niekontrolowane emocje i trudności w regulowaniu zachowania. Naturalnym zadaniem emocji jest kierowanie uwagi na to, co się dzieje, w taki sposób, by adekwatnie zareagować. Tymczasem w reakcji „zaprogramowanej” przez traumę dzieje się odwrotnie. Emocje „namawiają” nas do reakcji, która nie jest adaptacyjna, czyli nie pomaga nam poradzić sobie z sytuacją. Mówią: „Walcz” albo: „Uciekaj”, to zaś sprawia, że zamieramy w bezruchu lub zbyt mocno reagujemy na drobne bodźce²³. Gdy rozpada się nasze zaufanie do drugiej osoby, zaczynamy reagować, wykorzystując narzędzia, które organizm ma przygotowane w odpowiedzi na traumę. W praktyce oznacza to, że zaczynają nami kierować emocje wynikające z nadmiernego przeżywania stresu, których w danym momencie nie potrafimy wykorzystać jako pomocnego sygnału. Mózg bowiem działa już wtedy w trybie traumatycznym: gdy zbliżamy się do innych, pojawiają się silne reakcje emocjonalne, ponieważ dla niego bliskość równa się stres, druga osoba – zagrożenie.

Poczucie bycia zdradzonym, które powstało w relacji z kimś, komu zaufaliśmy, zostawia głęboki ślad – ranę nie tylko w pamięci, ale też w ciele. Ciało nie radzi sobie z permanentnym pobudzeniem, stąd „uzbraja się”, by być w stałej gotowości na obronę przed krzywdą – pozostaje napięte, spłyca się oddech. Także nasz mózg, a dokładniej ciało migdałowate, uczy się, że bliskość może być zagrożeniem. W konsekwencji nawet życzliwy gest drugiej osoby wywołuje reakcje lękowe. Hipokamp, który odpowiada za zapisywanie w pamięci doświadczeń, kurczy się i powoduje zaburzenia pamięci krótkotrwałej.

Zranienia z przeszłości sprawiają, że w relacjach zaczynamy działać automatycznie – wycofujemy się, zamrażamy, reagujemy unikaniem lub nadmierną kontrolą. Sposoby radzenia sobie z bólem, które kiedyś miały nas chronić przed cierpieniem, wciąż utrzymują nas w stanie gotowości, nawet gdy zagrożenie już nie istnieje. Nasze ciało to mapa dawnych doświadczeń. To dlatego czasem napina się na dźwięk czyjegoś głosu, a oddech staje się płytki, gdy ktoś się zbliża. Jednak tak jak ciało pamięta ból, może również nauczyć się spokoju. Dlatego w naszej drodze ku odbudowaniu zaufania niezwykle ważna jest praca z ciałem.

W tym kontekście spróbuj sobie przypomnieć te chwile ze swojego życia, które były dla ciebie wyjątkowo trudnym lub przykrym wydarzeniem. Jak na nie zareagowałeś? Większość z nas nosi w pamięci wspomnienia przykrości z przedszkola lub pierwszych lat szkoły podstawowej. Może to być na przykład wstyd, który wynikał z poczucia bycia niekompetentnym w czasie odpowiedzi przed tablicą; jego śladem w dorosłym życiu może być nadmierne pocenie się dłoni czy drżenie głosu podczas wystąpień publicznych. Może to być lęk, który przeżywałeś w czasie zajęć wychowania fizycznego, wynikający z mierzenia się z własnymi ograniczeniami fizycznymi podczas biegu na czas, skoku w dal czy przez kozła. Może, gdy myliłeś się albo coś ci nie wychodziło, klasa reagowała śmiechem, a nauczyciel przewracał oczami; teraz, mimo że jesteś dorosły, stresujesz się, gdy masz wykonać jakieś zadanie zawodowe na forum grupy, lub trudno jest ci zasnąć w noc poprzedzającą to wydarzenie. A może owo przykre doświadczenie było związane z przyjaciółką (lub przyjacielem) z ławki. Najpierw siedziała obok ciebie, budowała z tobą więź, a potem zmieniła miejsce, opuszczając cię i wybierając kogoś innego. Teraz, w dorosłym życiu, trudno jest ci zaufać, że ktoś może być stale tobą zainteresowany. Zatrzymaj się na chwilę, by posłuchać swoich reakcji, gdy może właśnie nowo budowana relacja wchodzi w fazę obietnic i wspólnego planowania przyszłości. Jakie myśli przychodzą ci do głowy? Może zmagasz się z pytaniami: „A jeżeli będzie tak jak poprzednim razem?” lub: „Skąd mam wiedzieć, że tym razem nie dojdzie do tego samego i ta osoba mnie nie opuści?”. Oczywiście takie wydarzenia z przeszłości – chcę to podkreślić – nie są głębokimi traumami relacyjnymi. Wszystkie mieszczą się w kategorii społecznej codzienności: doświadczony wstyd, poczucie żalu i opuszczenia. Mimo że nie są to poważne sprawy, to mózg potrafi je zapamiętać i odtwarzać w najmniej oczekiwanych momentach dorosłego życia.

Refleksja: Reakcje na bliskość

Zatrzymaj się na chwilę w lekturze i wsłuchaj się w to, co czujesz. Jak reaguje twoje ciało na bliskość? Spróbuj znaleźć odpowiedzi na poniższe pytania:

Jak reaguje moje ciało, gdy jestem w komunikacji miejskiej i stoję blisko obcych osób?

Jak reaguję, gdy zbliża się do mnie ktoś bliski?

Jak reaguję, gdy widzę kogoś, kto mnie zranił?

Myśląc o konkretnych zdarzeniach i osobach, spróbuj wyobrazić sobie, że reagujesz inaczej niż zwykle. Bądź dla siebie czuły i uważny. W jaki sposób? Na przykład poprzez delikatne rozluźnienie ramion, głębszy wdech, dotknięcie własnej dłoni lub inny drobny gest, który pozwala być obecnym tu i teraz. Właśnie te małe czynności mogą stać się początkiem nowego doświadczenia zaufania i poczucia bezpieczeństwa. Ciało potrzebuje poczuć, że nie musi się bronić, że tym razem bliskość może być spokojna, że możemy zaufać sobie, drugiemu człowiekowi, życiu.

Duchowa czułość

Bóg stworzył nas jako jedność ciała, psychiki i ducha. Wszystkie te części są połączone ze sobą w harmonii, bo ukształtowane zostały na obraz Boga. Odbudowanie zaufania to proces, który wymaga czyjejś życzliwej obecności, ale nie tylko tej emocjonalnej czy cielesnej, ale też duchowej. I nie chodzi tu o wielkie duchowe przełomy – choć jeśli przychodzą, warto je serdecznie przywitać – ale o drobne, codzienne gesty, które wprowadzają nasze ciało w doświadczenie głębokiego spokoju i poczucie zakorzenienia.

Na zawiedzione zaufanie w relacji z Bogiem nasze ciało reaguje identycznie jak w relacji z człowiekiem: wstrzymaniem oddechu lub nadmiernym pobudzeniem. To nie są przejawy braku wiary, lecz naturalne reakcje układu nerwowego na ból, którego doświadczyłeś, a który przekroczył twoje możliwości integracji. Ciało nie jest „nieświęte”, ale to pierwszy z obszarów mojego spotkania z Bogiem. On je stworzył, to Jego przestrzeń, stąd – jeżeli pozwolimy mu poczuć się bezpiecznie przy Bogu – może stać się drogą powrotu do zaufania.

Wielu z nas, gdy trwa w kryzysie braku zaufania, nie jest w stanie się modlić. Dzieje się tak nie dlatego, że straciliśmy wiarę. To ciało nie pozwala nam się zatrzymać – myśli pędzą, czujemy niepokój, trudno nam usiedzieć w miejscu i się wyciszyć. To znak, że nasz system nerwowy pozostaje w trybie czuwania. Jeśli utożsamiasz się z tym, o czym piszę, to pierwszym krokiem, do którego chcę cię zachęcić, nie jest powrót do konkretnych słów modlitwy czy czytania, ale powrót do ciała. Powrót do oddechu, do poczucia ziemi pod stopami, do dostrzeżenia wygody i niewygody w pozycji, którą przyjmujesz, w końcu zaś do świadomości, że tu i teraz nic ci nie grozi. Właśnie w tym miejscu zaczyna się cisza, w której można usłyszeć znowu Boga – w modlitwie obecności, w ucieleśnionym zaufaniu.

Zaufania do Boga nie da się przywrócić w jednej chwili. Odbudowuje się ono stopniowo, w krótkich momentach, w których ciało znowu czuje się bezpieczne w świecie. Kiedy uczymy się zatrzymywać, zamiast uciekać, oddychać, zamiast się napinać, płakać, zamiast udawać siłę, wtedy w ciele zaczyna robić się miejsce na spokój, a w tym cichym i delikatnym pokoju przychodzi doświadczenie Bożej obecności. W tym kontekście praca z ciałem nie jest więc tylko techniką terapeutyczną, ale duchową praktyką, która stwarza możliwość spotkania z Bogiem, doświadczenia Jego dotyku nie przez słowa, ale przeżycie. W tym pięknym miejscu spotkania ciało mówi: „Już nie muszę się bronić. Mogę zaufać”. I właśnie wtedy, bez wielkich deklaracji czy spektakularnych przełomów, wraca to, co zostało utracone – łagodna, ucieleśniona wiara w to, że Bóg jest, że wciąż podtrzymuje moje życie, że mogę Mu zaufać.

Odporność psychiczna

Rezyliencja to zagadkowe słowo, które oznacza odporność psychiczną, czyli naszą wewnętrzną zdolność do przetrwania życiowych burz. Nie pochodzi ona jednak z naszej niezniszczalności czy twardości rozumianej jako nadmierna reakcja na doświadczenie zagrożenia lub krzywdy, ale ze zdrowego JA – z tego, że mamy w sobie zakorzenioną zdolność do przeżywania autentycznych relacji i doświadczenie bycia kochanym. Rezyliencja uruchamia się w trudnych momentach, wspierając naszą umiejętność powrotu do równowagi po doświadczeniu zranienia. Odporność psychiczna jest więc wewnętrzną elastycznością, która pomaga nam się podnieść i żyć. Nie jest udawaniem, że nic się nie stało, ale siłą, która pomaga nam powoli wstać, otrzepać kurz z ramion i pójść dalej, już trochę mądrzejszym i bardziej świadomym – a to bezcenna umiejętność!

Z psychologicznego punktu widzenia rezyliencja nie jest wrodzoną zdolnością. Nie rodzimy się z nią, ale stopniowo się jej uczymy. Proces zdobywania odporności psychicznej zaczyna się wtedy, gdy przestajemy walczyć z tym, co nas spotkało, i zaczynamy uczyć się z tym żyć, gdy pozwalamy sobie na smutek, złość i bezradność, ale nie godzimy się, by one nas całkowicie zatrzymały. Na rezyliencję możemy popatrzeć jako na umiejętność reagowania w trudnych, naruszających nasze bezpieczeństwo momentach, głęboką zdolność do ich akceptacji oraz poszukiwania odpowiedzi na pytania:

1. Czy potrafię wrócić do kontaktu z własnymi emocjami? Jak traktuję siebie, gdy przeżywam kryzys? Czy potrafię być dla siebie łagodny i wspierający, czy raczej jestem wobec siebie surowy i wymagający?

2. Czy potrafię nie oceniać tego, co czuję, tylko przyjąć uczucia jako informację i pomoc?

3. Czy potrafię zaufać ponownie po tym, jak zostałem zraniony? (Rezyliencja nie oznacza zapomnienia, ale gotowość, by spróbować zaufać mimo ryzyka).

4. W jaki sposób wracam do siebie po doświadczeniu bólu lub porażki? Czy potrafię się regenerować emocjonalnie, czy raczej pozostaję w stanie napięcia i lęku?

W pracy z osobami, które doświadczyły zdrady, przemocy lub straty, mogę obserwować, jak w praktyce działa odporność psychiczna i jak odbudowuje się nasze doświadczanie świata. Na przykład uzdrawianie zaufania często rozpoczyna się od pojawienia się cienia nadziei – bardzo kruchego, prawie niewidocznego, a potem ma miejsce delikatny ruch w ciele – oddech, który staje się głębszy. I to właśnie jest moment, w którym zaczyna się odbudowa rezyliencji. Ciało, które przez długi czas było napięte i zamrożone, stopniowo zaczyna ufać, że już nie musi się bronić. Jak już wspomniałam, nasz mózg jest plastyczny – potrafi się uczyć i tworzyć nowe połączenia. I jest to pocieszająca wiadomość, bo to oznacza, że w każdym z nas jest zdolność do odnowy, niezależnie od tego, jak bardzo zostaliśmy zranieni. Nasz układ nerwowy może nauczyć się spokoju tak samo, jak wcześniej nauczył się czujności.

Odbudowywanie rezyliencji – trzeba to jasno zaznaczyć – nie jest jednak „powrotem do dawnego siebie”. Dobitnie przypomniała mi o tym kiedyś rozmowa z osobą będącą w głębokiej traumie relacyjnej. W czasie spotkania powiedziałam do niej: „Nie ma już pani tak silnych jak wcześniej objawów depresji. Wraca pani do samopoczucia sprzed dwóch lat”. Na to usłyszałam: „Nigdzie nie zamierzam wracać. Dzisiaj jestem dalej niż kiedykolwiek wcześniej”. To prawda, powrót do zdrowia po zawiedzionym zaufaniu jest powolnym dojrzewaniem do nowego sposobu bycia. Po przejściu tej drogi zaufanie staje się bardziej świadome, bo rodzi się już nie z potrzeby kontroli, ale z wewnętrznego zakorzenienia w autentycznym kontakcie z własnymi potrzebami i emocjami. Po utracie zaufania rezyliencja nie odradza się z siły woli, rozwija się z delikatnych, powtarzających się doświadczeń pełnych poczucia bezpieczeństwa.

Obrona przed utratą zaufania

Kiedy przeżywamy sytuację, która podważa nasze zaufanie, nasza psychika uruchamia mechanizmy obronne. Naruszenie zaufania – niezależnie od tego, przez kogo zostało wywołane – powoduje cierpienie, a odpowiedzią na ból jest na przykład zamknięcie się. W tym naturalnym odruchu próbujemy ochronić resztkę zaufania, która jeszcze się w nas tli. Celem mechanizmów obronnych jest – jak sama nazwa wskazuje – ochrona naszego serca przed ponownym doświadczeniem bólu, bezradnością, lękiem czy wstydem, same w sobie nie są więc złe.

Mechanizmy obronne powstają na wczesnym etapie rozwoju, gdy nie mamy jeszcze innych narzędzi, by przetrwać. Wyparcie, idealizacja, przeniesienie, a nawet śmiech i ironia chroniły nas przed odczuwaniem nadmiernego cierpienia. Gdy dziecko widzi, że ktoś cierpi, trudno mu nie identyfikować się z tym, co ten ktoś przeżywa, ponieważ dzieciństwo to okres uczenia się przez socjalizację – obserwując innych i naśladując ich, uczymy się, jak działa świat. Gdy zatem jako dzieci doświadczamy rozpadu harmonii świata, na przykład będąc świadkami przemocy, gdy ojciec bije mamę, lub stając się w szkole obiektem agresji rówieśników, to nasz dziecięcy umysł nie jest w stanie zintegrować tego, co widzi, z tym, co czuje, i zaczyna odsuwać się od własnych emocji, od impulsów płynących z ciała. Robi to, bo nie może zmienić tej sytuacji, wykonać jakiegokolwiek ruchu ani ratunku. Tworzy więc – bardzo przejmujący i niezwykle kosztowny w dorosłym życiu – mechanizm obronny i na przykład zaczyna myśleć: „Przecież nic nie czuję, czyli mnie to nie dotyczy”. Zadaniem emocji jest przecież włączanie nas w tu i teraz, jeśli więc dziecięcy umysł odseparowuje od siebie emocje, wtedy nie odczuwa zaangażowania w to, czego doświadcza, nie identyfikuje się z tym, a więc nie czuje bólu. Dla dziecka taki mechanizm stanowi ratunek w sytuacji, w której doświadcza przemocy wobec bliskiej osoby, natomiast w życiu dorosłym staje się on więzieniem, w którym człowiek skazany jest na całkowitą obojętność, brak zaangażowania w relacje i brak identyfikacji nawet wtedy, gdy bardzo tego pragnie. Jeśli więc taki ktoś w dorosłości nie podejmie pracy nad uelastycznieniem mechanizmów obronnych i poszukiwaniem dojrzałości w tym obszarze, staną się one sztywnym wzorcem reagowania, realnie utrudniającym tworzenie zdrowych i bliskich więzi opartych na zaufaniu.

Mechanizmy obronne aktywują się wtedy, gdy daną sytuację lub relację interpretujemy jako zagrożenie, a nasze poczucie bezpieczeństwa ulega zachwianiu i pojawia się ryzyko poczucia bezbronności. Ich działanie – jak łatwo się domyślić – jest dwojakie: z jednej strony nas chronią, z drugiej zaś uniemożliwiają realny, głęboki kontakt z drugim człowiekiem, samym sobą i Bogiem. Dojrzewając do dorosłości, coraz lepiej potrafimy zarządzać naszym JA, jednak owe pierwotne formy obrony mogą być w nas na tyle sztywne, że uniemożliwiają nam wzrastanie w zaufaniu.

Według teorii psychoanalitycznych mechanizmy obronne można usystematyzować zgodnie z pewnym kluczem – jest nim czas, w którym dany mechanizm wykształca się w człowieku. Stosując tę zasadę, podzielono je na wiele kategorii: od tych najbardziej prymitywnych (głębokich) – działających całkowicie automatycznie, impulsywnie, bez naszej świadomej decyzji, przez pośrednie (neurotyczne), aż po dojrzałe, czyli przeżywane w miarę świadomie jako sposób radzenia sobie z trudną sytuacją, w których mamy kontakt ze swoim JA²⁴.

Mechanizmy głębokie, to: wyparcie, rozszczepienie, zaprzeczanie, głęboka projekcja czy identyfikacja projekcyjna. Służą one przetrwaniu, a zatem włączają się automatycznie i uniemożliwiają kontakt z rzeczywistością, a jednocześnie wcale na nią nie reagują. Mechanizmy neurotyczne chronią przed lękiem i poczuciem winy, ale też zaburzają autentyczne przeżywanie relacji i bliskości. Należą do nich między innymi: racjonalizacja, przemieszczenie, intelektualizacja czy idealizacja. Najbardziej uświadomionymi są mechanizmy dojrzałe, które pozwalają chronić samych siebie, ale nie prowadzą do zerwania kontaktu z emocjami ani z rzeczywistością. Są to na przykład: sublimacja²⁵, humor, altruizm czy antycypacja²⁶. Nie wszystkie mechanizmy obronne są bezpośrednio związane z utratą zaufania. Zaufanie dotyka jednak pierwotnego doświadczenia bezpieczeństwa. W związku z tym mechanizmy obronne, które uruchamiają się, gdy tracimy zaufanie, potrafią być bardzo instynktowne i impulsywne. Częstymi reakcjami na utratę zaufania jest pojawienie się dwóch mechanizmów obronnych: kontroli i dystansu²⁷.

Mechanizm kontroli najpełniej wyraża zdanie: Dopóki mam wpływ, nie zostanę zraniony. Próba panowania nad sytuacją daje złudne poczucie bezpieczeństwa – pozwala uwierzyć, że jeśli tylko wystarczająco przewidzimy to, co ma się wydarzyć, jeżeli wszystko dokładnie zaplanujemy, będziemy bezpieczni. Jeśli działa w nas mechanizm kontroli, stajemy się bardzo ostrożni i czujni. Trudno jest nam dopuścić kogokolwiek bliżej siebie, a jeśli to zrobimy, zachowujemy ogromną uważność. Kontrola ratuje nas przed poczuciem utraty wpływu. Pojawia się tam, gdzie kiedyś czuliśmy się całkowicie bezsilni.

Silną potrzebę kontroli możesz zauważyć w sobie, jeśli każda próba „odpuszczenia” wywołuje w tobie lęk, bo jakaś część ciebie pamięta, że to właśnie spontaniczne przeżywanie czegoś pociągało za sobą cierpienie. Jak to może przejawiać się w konkretnych sytuacjach życia codziennego?

W relacji partnerskiej czujesz, że musisz wszystko wiedzieć – gdzie druga osoba jest, co robi, co czuje. Gdy nie dostajesz odpowiedzi na wysłaną wiadomość, rośnie napięcie w ciele i pojawia się myśl: „Coś jest nie tak”.

W pracy nie delegujesz zadań, bo nikt nie zrobi tego tak dobrze jak ty.

Zanim podejmiesz decyzję, analizujesz każdą możliwość, aż do wyczerpania, ponieważ musisz mieć pewność, że nie popełnisz błędu.

W rozmowie pilnujesz się, żeby nie powiedzieć „za dużo”, bo boisz się, że ktoś to wykorzysta przeciwko tobie, że cię odrzuci.

Nawet w relacji z Bogiem próbujesz „zrozumieć” sens cierpienia, zamiast pozwolić samemu sobie autentycznie przeżywać czas, w którym jesteś.

Masz trudność z odpoczynkiem, twoje ciało nie potrafi „odpuścić napięcia”, bo utożsamiłeś bezpieczeństwo z czujnością.

Drugim mechanizmem obronnym związanym z utratą zaufania jest dystans. Tworzy on pewnego rodzaju filtr między tobą a światem. Z jednej strony chroni cię przed bólem i lękiem, ale z drugiej – oddziela od bliskości. Możesz żyć w pozornie szczerej i prawdziwej relacji (nawet w małżeństwie), na zewnątrz uśmiechać się i okazywać zaangażowanie, a w środku czuć, że nie chcesz wejść w tę relację głębiej. Dlaczego? Bo boisz się porzucenia i opuszczenia. Ze strachu, że znowu możesz stracić bezpieczeństwo w relacji. Tak więc nie ryzykujesz przejścia przez przeźroczystą szybę dystansu. Mechanizm dystansu wyraża się w przekonaniu: „Jeżeli będę stać daleko, nie będę odczuwać bólu”. To, co w dzieciństwie miało nas chronić przed cierpieniem, w dorosłym życiu staje się źródłem ogromnej samotności. Nieświadomie przeżywamy bliskość z drugą osobą, w rzeczywistości będąc całkowicie od niej odłączonymi. I choć wydaje się, że dystans daje bezpieczeństwo, to realnie niesie ze sobą po prostu samotność.

Dystans pojawia się, gdy bliskość kojarzy się z bólem, wstydem lub utratą relacji, przedmiotu lub innej ważnej dla nas wartości. Ciało pamięta, że „gdy się zbliżyłem do drugiej osoby, zostałem zraniony”, więc odsuwa się, zanim przeżyje to jeszcze raz. A jak jest u ciebie?

Czy gdy jesteś w bliskiej relacji i słyszysz skierowane do ciebie słowa: „Chcę być bliżej”, pojawia się w tobie chłód lub irytacja? Dzieje się tak nie dlatego, że nie kochasz, ale dlatego, że bliskość budzi w tobie lęk.

Czy kiedy ktoś pyta, jak się czujesz, odpowiadasz: „Wszystko dobrze”, nawet jeśli tak nie jest?

Czy nie prosisz o pomoc, bo boisz się, że zostaniesz odrzucony lub uznany za słabego?

Czy w pracy wolisz trzymać dystans i nie wchodzić w zbyt osobiste rozmowy? Czy daje ci to poczucie kontroli nad emocjami?

Czy w relacji z Bogiem czujesz chłód? Czy modlisz się, ale bez emocji? Czy nie doświadczasz Jego bliskości, choć za nią tęsknisz?

Czy unikasz sytuacji, które wymagają otwartości, na przykład rozmów o uczuciach, wspólnej modlitwy, przytulenia, ciszy z kimś bliskim?

Oba te mechanizmy – kontrola i dystans – to mądre strategie naszego układu nerwowego, które były potrzebne, żeby przetrwać w konkretnych okolicznościach. Z czasem jednak, zamiast nas chronić, zaczęły odcinać nas od siebie samych, drugiego człowieka i Boga. Odbudowanie zaufania wymaga odwagi, która poprowadzi nas do stopniowego odpuszczania kontroli oraz zbliżania się do siebie i innych mimo pojawiającego się lęku. Ważne jest, by nie tyle „złamać” kontrolę czy „naruszyć” dystans, ile głęboko przyjąć, że te mechanizmy nie są już nam potrzebne w takim stopniu, jak były kiedyś. Budowanie i rozwijanie zaufania to nie brak granic czy rezygnacja z mechanizmów obronnych, ale ich elastyczność – czyli możliwość korzystania z nich wtedy, gdy są potrzebne i przydatne. Nasze ciało oraz psychika powoli i delikatnie uczą się, że bliskość nie oznacza zagrożenia. Tak samo potrzeba czasu, by mechanizmy obronne się uelastyczniły, a potem przekształciły, by wyparcie ustąpiło miejsca akceptacji, projekcja – empatii, a uciekająca od realizmu racjonalizacja stała się refleksją.

Zaufanie ściśle łączy się z procesami przekształcania, rozbrajania naszej psychiki. Im bardziej ufamy sobie, tym chętniej zdejmujemy z siebie kolejne obciążające nas warstwy i uczymy się na nowo stawać w prawdzie o sobie, drugim człowieku i Bogu. Nie oznacza to oczywiście bycia bezbronnym, ale stan, w którym możemy doświadczyć, że bezpieczeństwo nie dotyczy tylko tego, co na zewnątrz, ale także nas samych. Wszystko to zaczyna się od małych kroków, na przykład pozwolenia sobie, aby ktoś, komu ufasz, zobaczył cię bez maski – prawdziwego, niekontrolującego się lub innego, niż pokazujesz siebie na co dzień. Kolejnym krokiem może być przyjęcie czyjejś pomocy, podjęcie ryzyka, że okażesz się bezradny, bezsilny, niezdolny do samotnego stawienia czoła jakiemuś problemowi. W relacji z Bogiem małym krokiem odpuszczenia kontroli albo wyjścia z dystansu może być na przykład spotkanie z Nim, w którym zamiast kontrolować, co powiesz, pozwalasz sobie po prostu być w Jego obecności – wytrzymasz ciszę i nie dasz się przytłoczyć lawinie myśli, która przetacza się przez twoją głowę.

Refleksja: Między kontrolą a bliskością

W tym miejscu naszych rozważań zapraszam cię do zatrzymania się i refleksji nad tym, jak mechanizmy kontroli i dystansu działają w tobie. Pamiętaj, że obydwa powstały po to, by chronić cię przed bólem: kontrola daje złudzenie bezpieczeństwa („Jeśli przewidzę, nie zostanę zraniony”), a dystans tworzy iluzję spokoju („Jeśli się oddalę, nie poczuję cierpienia”). W rzeczywistości jednak oba mechanizmy zatrzymują w tobie życiową energię.

Za chwilę zaproponuję ci konkretne ćwiczenie, które – mam nadzieję – pozwoli ci rozpoznać w sobie te mechanizmy, ale wcześniej pozwól na kilka słów o oddechu, odgrywa on bowiem kluczową rolę w tym procesie. Kiedy zatrzymujesz się i oddychasz świadomie, aktywujesz układ nerwowy w sposób, który sprzyja jego regulacji. Miarowy, spokojny, uważny oddech jest dla ciała migdałowatego komunikatem: „Teraz jest bezpiecznie”. To powoduje stopniowe obniżenie poziomu napięcia. Mózg zaczyna uczyć się, że puszczenie kontroli i bliskość nie muszą oznaczać zagrożenia.

Usiądź więc spokojnie. Zrób kilka głębokich oddechów, pozwalając, by ciało powoli się rozluźniało. Poczuj, jak z każdym wydechem łagodzi się w tobie napięcie. Przypomnij sobie sytuację, w której chciałeś zaufać, ale pojawił się lęk – taki, który kazał ci wszystko przewidzieć, zaplanować, kontrolować… albo przeciwnie: odsunąć się, by nie poczuć bólu. Zachęcam cię, żebyś skorzystał z listy sytuacji zamieszczonych przeze mnie w opisie mechanizmów obronnych²⁸.

Jak twoje ciało reaguje, gdy myślisz o tych wydarzeniach? Czy czujesz napięcie? W jakim miejscu ciała ono wzbiera? Czy czujesz, że twoje ciało jest gotowe do działania, czy raczej zatrzymuje się i zamraża? Po chwili – czy to w myślach, czy na głos – powiedz do siebie: „Widzę, że próbuję się chronić. Kontrola i dystans to mój sposób, by nie czuć bólu. Dziękuję, że chroniły mnie w przeszłości”. Następnie weź spokojny wdech i zapytaj siebie: „Czy jestem gotowy zaufać, że jestem bezpieczny nawet wtedy, jeśli nie wszystko mam pod kontrolą?”. Nie szukaj szybkiej odpowiedzi. Poczekaj. Jeśli przychodzi ci do głowy coś, co dziś wydaje się przeszkodą nie do pokonania, zapisz to. Potem po prostu pozwól, by twoje ciało poczuło, że teraz nic nie musi robić ani przed niczym się bronić. Na koniec powiedz do siebie: „Powoli uczę się ufać… sobie, innym, Bogu”.

Dojrzała ufność

Towarzyszyłam kiedyś w terapii kobiecie, która niewłaściwie rozpoznała granicę między zaufaniem do kogoś a własną naiwnością, przejawiającą się w niechęci zobaczenia tego, czego realnie doświadczała. Gdy pewnego dnia przyszła do mojego gabinetu, okazało się, że kilka tygodni wcześniej dowiedziała się, że została zdradzona przez swojego męża. Pierwszy etap naszych spotkań skupiał się wokół przeżywania przez nią szoku – początkowego etapu żałoby po utracie zaufania. Siła i czas trwania tego okresu wynikały z powolnego pękania mechanizmów obronnych, które wcześniej miesiącami nie dopuszczały jej do realnego interpretowania doświadczanych przez nią sygnałów świadczących o zdradzie. W jej wewnętrznym systemie odczuwania, usztywnionym do granic z powodu dziecięcej traumy porzucenia przez ojca, mąż NIE MÓGŁ jej zdradzać.

Choć jej postawa wobec męża miała znamiona zaufania, okazała się naiwnością. Dlaczego? Bo dojrzała ufność nigdy nie zaprzecza prawdzie. Naiwna ufność rodzi się zaś z braku kontaktu z rzeczywistością. Zakłamuje ją, by nie przynosiła bólu, by wydawała się piękniejsza, niż jest, a przez to staje się coraz bardziej fantazmatyczna. Zaufanie opieramy na tym, co realne: na faktach, doświadczeniach, przebytych próbach, a nie na myśleniu życzeniowym czy mechanizmach obronnych. Owa kobieta, nieświadomie uruchamiając mechanizm zaprzeczenia, ignorowała liczne sygnały świadczące o zdradzie.

Jak wspomniałam, na jej sposób reagowania silnie wpłynęło opuszczenie przez ojca, którego doświadczyła w dzieciństwie. Tata nie pozostawił jej dziedzictwa, które pomogłoby córce wybrać na męża właściwą osobę, nie przekazał jej wzorca zdrowego budowania relacji. Umarł jako bezdomny, nie pożegnawszy się z rodziną. Zostawił jej natomiast „dziedzictwo” pierwotnych, głębokich mechanizmów obronnych. Jego brak nauczył ją żyć w zaprzeczeniu i wyparciu. W efekcie ignorowała częstą nieobecność męża czy nocne pisanie przez niego wiadomości, których nie chciał jej pokazać, a także bezrefleksyjnie przyjmowała nagłe zmiany w jego wyglądzie i zachowaniu. Ostatecznie w sposób niezwykle bolesny dowiedziała się o zdradzie. To doświadczenie potężnie wstrząsnęło jej zdolnością do ponownego zaufania drugiemu człowiekowi. Gdy zorientowała się, że jej mąż ją zdradza, było już za późno na odbudowanie tego związku. Jej odwaga poszukiwania prawdy i walka o powrót do zaufania sobie samej doprowadziły jednak do zdrowego zakończenia tej relacji. Pomogły jej podnieść się po tym traumatycznym doświadczeniu.

Podobne bezkrytyczne spojrzenie na ludzi i sytuacje często spotykam we wspólnotach chrześcijańskich czy ruchach kościelnych. Osoby, które je tworzą, potrafią być tak zaangażowane w pogoń za potrzebą „idealnego, kochającego dorosłego”, że naiwnie i bezkrytycznie postrzegają zachowania lidera grupy. Zaufaniem nazywają coś, co jest brakiem roztropności (zresztą niebezpiecznym dla nich samych). Lekceważą to, co realne, mając złudną nadzieję, że tym razem właśnie od tej osoby doświadczą miłości, że w końcu poczują się kochane. Takie zachowanie przypomina mechanizmy obronne występujące u osób współuzależnionych, o czym przekonałam się podczas licznych rozmów z nimi. Ich bliscy mieli wszystkie objawy uzależnienia od alkoholu, narkotyków czy hazardu, a mimo tego osoby te wciąż mnie przekonywały, że ten problem nie istnieje.

Na szczęście uzdrowienie jest możliwe, a odbudowanie zaufania może stać się realnym doświadczeniem. Aby to mogło się wydarzyć, potrzeba odważnej decyzji: „Chcę realnie patrzeć na świat i doświadczać go takiego, jaki jest, nawet jeśli to, co chcę zobaczyć, wydaje się straszne czy zbyt okrutne, żeby to wytrzymać”. Mojej pacjentce się udało. Chociaż praca, którą wytrwale podejmowała, czasami była ponad jej siły, to jednak kobieta nie była w niej osamotniona. Miała sojusznika – w tej sytuacji była to relacja terapeutyczna – który mocno ją trzymał, by nie uciekała od realności. Taką rolę czułego towarzysza urealniającego to, co się dzieje, może pełnić oczywiście nie tylko terapeuta, ale też przyjaciel, partner, towarzysz duchowy czy mądry spowiednik.

W odniesieniu do przywołanej historii mogą zrodzić się pytania: „Skąd mam wiedzieć, czy moja ufność wobec siebie lub drugiej osoby to naprawdę zaufanie czy jedynie naiwność? Skąd mam wiedzieć, że myślę o sobie zgodnie z prawdą?”. Odpowiedzi na nie możemy szukać, uruchamiając w nas coś, co nazywamy „wglądem” w siebie – zdolnością rozumienia siebie, umiejętnością szczerego spojrzenia na to, jak działamy, dlaczego podejmujemy pewne decyzje, co czujemy i skąd się to bierze.

Szczery wgląd w siebie często zostaje zaburzony przez działający w naszej psychice mechanizm projekcji. Nasza wyobraźnia tworzy obrazy, które nie są odbiciem rzeczywistości, ale wyrazem tego, w jaki sposób chcemy odczuwać, wierzyć lub chronić się przed bólem. Czasami, zamiast spojrzeć prawdzie w oczy, wolimy budować świat wewnętrzny oparty na tym, co nam wydaje się lepsze, mniej bolesne, bardziej znośne. Źródeł mechanizmu projekcji należy szukać w historiach z własnego dzieciństwa. Na przykład, jeśli się czegoś bałeś – odrzucenia, krzywdy czy bycia niezauważonym – twój umysł, chroniąc cię, mógł przypisać innym ludziom cechy, których sam się obawiasz. Celem projekcji jest więc ochrona przed pierwotnym bólem, przed konfrontacją z niedoskonałością świata oraz z własnymi ograniczeniami i swoją bezradnością. Niestety, konsekwencje pojawienia się takiego mechanizmu są trudne, bo pojawiają się w nas przekonania, które nie pasują do faktów, przez co doświadczamy nieporozumień w relacjach. Co więcej, reagujemy na to, co sobie wyobrażamy, zamiast na to, co drugi człowiek rzeczywiście robi, a także zamykamy się na innych, odsuwamy się od nich, bo bardziej wierzymy w ich obraz, który sobie stworzyliśmy, niż w ich realne słowa, zachowania czy gesty.

Mechanizm projekcji silnie obecny jest także w różnego rodzaju organizacjach i ruchach kościelnych. W praktyce realizuje się on mniej więcej tak: osoba projektuje na realnego lidera własną idealizację lub dewaluację. W jego zachowaniu i słowach dostrzega dokładnie to, czego sama się boi lub czego pragnie. Szuka potwierdzenia swoich oczekiwań – odrzucenia albo uwielbienia. Jeśli nie jest głęboko związana ze strukturą grupy, po pewnym czasie odchodzi w milczeniu. Dzieje się tak, gdy lider nie spełnia jej wyobrażeń lub – przeciwnie – uruchamia wszystkie jej lęki. Najczęściej odchodzi w poczuciu zranienia, będąc przekonana, że znów została odrzucona i niezrozumiana. W rzeczywistości jednak interpretuje swoje doświadczenie przez pryzmat własnych mechanizmów obronnych.

O wiele trudniejsza i groźniejsza dla stabilności grupy jest sytuacja, w której osoba z bardzo ubogim zapleczem emocjonalnym i sztywnymi, nieelastycznymi mechanizmami obronnymi pełni funkcje przywódcze. Lider z silnym mechanizmem projekcji w pewnym momencie może zacząć przypisywać innym członkom wspólnoty zachowania, których oni nie przejawiają, oraz intencje, których nie mają. W mojej praktyce terapeutycznej spotkałam zarówno liderów, których zachowania przyczyniły się do realnych zranień członków kierowanych przez nich grup, jak i grupy, które realnie skrzywdziły swoich liderów. Kiedy osoba przypisuje drugiej złe intencje, projektuje na nią własne poczucie odrzucenia czy swoją agresję, zaczyna głęboko ranić ludzi wokół siebie, podobnie jak sama kiedyś została zraniona.

Oczywiście współwystępowanie we wspólnotach i ruchach kościelnych projektowania oraz innych mechanizmów obronnych, takich jak idealizacja czy dewaluacja, jest moim zdaniem zjawiskiem bardzo złożonym, silnie zdeterminowanym także przez nadmierne społeczne oczekiwania. Od księży, pastorów czy innych osób odpowiedzialnych za wspólnoty oraz różne dzieła niekiedy wręcz wymaga się nieomylności, dojrzałości i racji. Owe idealizacje podtrzymuje ponadto przekonanie, że ten ktoś jest reprezentantem Boga, co niejako samo przez się rekompensuje koszty życia całkowicie oddanego innym. Takie stwierdzenia dla osoby, która ma za sobą traumatyczne, zaburzone więzi z opiekunami, prędzej czy później niechybnie staną się przyczyną wewnętrznego konfliktu sumienia, dramatu związanego z byciem niezrozumianym przez najbliższe otoczenie i samotności.

Jak zatem przejść od naiwności ku dojrzałości w tym obszarze? Aby psychika mogła uwolnić się od projekcji, by mogła zacząć opierać swoje reakcje na prawdzie, potrzebna jest przede wszystkim odwaga szczerego spojrzenia na swoje uczucia, przyznania się przed sobą, że może to ja boję się zranienia, że potrzebuję troski, że jestem wrażliwy. Ważny jest także dialog z kimś, kto potrafi popatrzeć na nas bez oceniania, kto słucha z uwagą i pozwala, by nasze pragnienia zostały wypowiedziane. Kiedy bowiem pozwalasz sobie na przyjęcie tego, co jest, i rozumienie tego, co czujesz, WTEDY zaczynasz budować z sobą samym i innymi relacje oparte na prawdzie. Taka praca, by nie stała się sama w sobie źródłem traumy, wymaga czasu. To nie jest wyścig ani sprint. To powolny proces opadania łusek z naszych oczu, proces wymagający uruchomienia w sobie cierpliwości i zdolności do wspierania siebie samego. Warto w tę podróż wyruszyć, bo z każdym krokiem odzyskujemy też umiejętność widzenia przytrafiających się nam sytuacji tak, jak jest naprawdę, a nie jak chcielibyśmy je postrzegać.

Refleksja: Idealizuję czy ufam autentycznie?

Zapraszam cię do refleksji, która pomoże ci rozróżnić, czy twoje zaufanie budujesz na tym, co realne, czy na mechanizmie projekcyjnym. Jak zwykle, najpierw znajdź spokojne miejsce, w którym przez kilkanaście minut nikt nie będzie ci przeszkadzał. Przygotuj notes i coś do pisania. Zadbaj o to, by było ci wygodnie.

Następnie pomyśl o relacji, co do której masz wątpliwość, czy jest oparta na zaufaniu wynikającym z prawdy czy na naiwności. Może to być relacja, którą aktualnie budujesz, ale możesz też odwołać się do relacji z przeszłości, w której na przykład zostałeś zawiedziony. Mogą to być różne typy więzi: przyjaźń, relacja z partnerem, liderem, współpracownikiem lub kimś, komu bardzo pragniesz ufać. Pozwól sobie na zebranie możliwie najwięcej sygnałów z rzeczywistości, by zobaczyć, czego tak naprawdę w niej doświadczasz.

Podziel kartkę na dwie części. Po jednej stronie zanotuj sygnały potwierdzające ufność, czyli to, co pozwala ci wierzyć, że twoje zaufanie jest autentyczne. Wypisz, które słowa, gesty, działania tej osoby sprawiają, że czujesz się bezpiecznie. Po drugiej stronie zanotuj wszystkie sygnały ostrzegawcze – to, co budzi w tobie niepokój: intuicje, przeczucia, momenty, gdy słowa i działania się nie zgadzały. Mogą to być naprawdę drobne rzeczy, takie jak brak odpowiedzi na pytanie, unikanie rozmowy, nieoczekiwane zachowania.

Aby zobrazować ci, jak korzystać z kolumn „sygnały potwierdzające ufność” i „sygnały ostrzegawcze”, proponuję pracę z sygnałami, które umieściła jedna z moich pacjentek.

SYGNAŁY POTWIERDZAJĄCE UFNOŚĆ | SYGNAŁY OSTRZEGAWCZE
Moja przyjaciółka mówi, że będzie przy mnie, kiedy będę jej potrzebować. Sygnałem potwierdzającym ufność w tę deklarację jest fakt, że jest dla mnie dostępna wtedy, kiedy jej potrzebuję. A kiedy nie może rozmawiać, tłumaczy mi dlaczego, dzięki czemu nie czuję się odrzucona. | Często opowiada mi o relacji z innymi ludźmi, że cały czas od niej czegoś chcą, a ona nie ma siły być cały czas dostępna dla innych. Czasem, kiedy jest zmęczona, nie odpowiada na moje wiadomości.

Dzięki temu zadaniu moja pacjentka po raz pierwszy zwróciła uwagę na zniekształcenia, jakie pojawiają się w jej postrzeganiu przyjaciółki. Do tej pory ignorowała jej komunikaty dotyczące innych osób, uważając je za niepasujące do obrazu ich relacji. Miała poczucie, że skargi przyjaciółki na innych jej nie dotyczą. W tej projekcyjnej perspektywie widziała siebie jako osobę wyjątkową, której nie dotyczy zmęczenie czy brak sił przyjaciółki. Dopiero kiedy zwróciła uwagę na sygnały ostrzegawcze, dostrzegła, że jej znajoma może mieć trudność ze stawianiem granic – również wobec niej. Nie oznaczało to, że przyjaciółka kłamała, deklarując swoją dostępność. Raczej jej deklaracje przekraczały realne możliwości, ponieważ nie potrafiła mówić wprost o własnych granicach.

Analizowanie zarówno sygnałów potwierdzających zaufanie, jak i sygnałów ostrzegawczych pomaga urealnić relację z drugim człowiekiem oraz wyznaczyć kierunek jej rozwoju. I tak na przykład krokiem w stronę bliskości tych dwóch kobiet mogłaby być rozmowa o realnych granicach każdej z nich i o potrzebach realizowanych w tej relacji. Dzięki niej przekonanie, które brzmi jak piękna, ale nierealna obietnica: „Zawsze, kiedy będę potrzebować mojej przyjaciółki, ona będzie ze mną”, można uelastycznić i urealnić: „Jestem ważna dla mojej przyjaciółki. Możemy liczyć na siebie w większości sytuacji. Kiedy nie jesteśmy w stanie być przy sobie, nie oznacza to, że nie przestajemy być dla siebie ważne”.

Kiedy więc stworzysz już tabelę sygnałów potwierdzających twoje zaufanie i sygnałów ostrzegawczych, zastanów się nad pytaniami:

Czy projektuję na tę osobę coś, co bardziej opowiada o mnie niż o niej samej, na przykład mój lęk przed odrzuceniem lub potrzebę bycia kimś ważnym i zauważonym?

Czy mam tendencję do ignorowania któregoś z typów sygnałów – na przykład ignoruję sygnały ostrzegawcze, bo boję się własnej podejrzliwości, albo ignoruję sygnały potwierdzające zaufanie, bo boję się być zawiedziony?

Czy idealizuję wybraną przez siebie osobę? Czy przypisuję jej cechy, których istnienia nie jestem pewien, bo nie widziałem ich przejawów w jej zachowaniu?

Czy dewaluuję tę osobę? Czy przypisuję jej negatywne cechy, co do których nie mam potwierdzeń w jej zachowaniu, więc spodziewam się ich bezpodstawnie?

Ostatnim etapem tej refleksji będzie stworzenie prostego planu działania. Proponuję, żebyś na podstawie tego, co napisałeś, spróbował zastanowić się, jaki jeden konkretny krok pomógłby ci sprawdzić, czy twoja ufność jest realistyczna. Może to być bardzo szczera i otwarta rozmowa o tym, jakie intencje ma dana osoba, prośba o uzasadnienie jej zachowań albo próba wyrażenia wprost tego, jakie są twoje potrzeby, nawet jeśli wiąże się to z lękiem przed współistnieniem, koniecznością koegzystencji z innymi ludźmi, ich emocjami, potrzebami lub odmiennym punktem widzenia. Zapisz ten krok i zastosuj go jako prosty, konkretny ruch, który warto wykonać w relacji z drugą osobą.

Niedomknięty kryzys

Wyobraź sobie burzę, która przeszła nad lasem. Deszcz ustał, wichura ucichła, ale to zjawisko atmosferyczne zostawiło na ziemi trwałe spustoszenia: powalone drzewa, porozrzucane przez silny wiatr gałęzie, nieprzejezdną, zalaną przez wodę drogę. Sama burza odeszła, lecz jej ślady wciąż są obecne w przyrodzie. Dopiero gdy zostaną uporządkowane zniszczenia i przywrócona równowaga, możemy powiedzieć, że burza naprawdę dobiegła końca, że jej doświadczenie zostało zamknięte. Podobnie dzieje się w nas: nieprawidłowo przeżyty kryzys zostawia w naszej psychice ślad, czasem ledwie dostrzegalny, a czasem głęboki i trwały.

Kończąc rozważania podjęte w tym rozdziale, warto na chwilę zatrzymać się nad konsekwencjami niedomkniętego kryzysu. Jakie są owe zniszczenia po nieprawidłowo przeżytym kryzysie? To niewyrażone emocje, nienazwane przeżycia, nierozwiązane napięcia. Wszystko to w nas zostaje, więc jeśli nie oswoimy chaosu po tej burzy, czyli nie odbudujemy poczucia bezpieczeństwa przerwanego przez kryzys, nasz układ nerwowy wyciągnie z tego niezdrową lekcję: „To, co nieprzewidywalne, jest dla mnie zagrożeniem”. Od tego momentu to, co nieznane i nowe, będzie postrzegane jako potencjalne niebezpieczeństwo – pojawi się w nas lęk, który będzie próbował nas uratować, ostrzec i wesprzeć w obliczu zagrażającej przyszłości. Co więcej, z czasem przejmie kontrolę nad naszymi decyzjami, zmusi nas do nadmiernego planowania, by dać nam iluzję bezpieczeństwa. Ten lęk jednak nie będzie opierał się na tym, co rzeczywiste. Nie będzie wsparciem, lecz ułudą.

Jeśli przeżywamy kryzys bez wsparcia i uważnego towarzyszenia drugiej osoby, możemy się czuć bezbronni. Nieprzepracowane traumatyczne doświadczenia zamykają fragmenty naszego ego w więzieniu minionych wydarzeń, tłumią je. W efekcie dorosłe JA nie ma do nich dostępu. Gdy więc pojawia się sytuacja kryzysowa – przypominająca doświadczenia z dzieciństwa albo inny nieprzeżyty kryzys z dorosłego życia – lęk automatycznie informuje nas, że wydarzy się coś poza naszą kontrolą, czego powinniśmy unikać. Ta czujność byłaby zdrowa i konstruktywna, gdyby dotyczyła realnych zagrożeń. Lęk prowadzi nas natomiast do życia w nieustannym napięciu i zamartwianiu się, do podejmowania prób odzyskania kontroli nad niepewną rzeczywistością. Wywołana przez niego czujność nie przynosi spokoju, ponieważ nie jesteśmy i nigdy nie będziemy w stanie w pełni zabezpieczyć się przed… życiem.

Dojrzałe poczucie bezpieczeństwa i zdolność zaufania światu nie polegają na umiejętności przewidywania zdarzeń. Wypływają z przeżywania siebie jako osoby przewidywalnej. W dzieciństwie „opoką”, na której mogliśmy się oprzeć, była postać dorosłego opiekuna, najczęściej jednego z rodziców. W życiu dorosłym ciężar odpowiedzialności przenosi się na „opokę”, którą jestem ja sam. Brzmi niepewnie? A może w twojej głowie tli się pytanie: „Czy ja mam oprzeć się na sobie?”. A może przychodzi do ciebie jako ratunek myśl, że Bóg jest twoją opoką? Czy poczułeś się niepewnie i samotnie na myśl o tym, że musisz opierać się na sobie? Postaram się wyjaśnić ci, jak uspokoić w sobie tę niepewność skoncentrowaną wokół myśli, że mogę być wsparciem dla siebie samego.

Czasami mechanizm wskazywania na Boga jako jedyną opokę i pomoc wcale nie wynika z głębokiej, osobowej relacji z Bogiem, ale wypływa z naszego serca, które nieustannie czuje, że musi się za kimś „schować”, że nie może samodzielnie funkcjonować w świecie, bo świat jest zbyt niebezpieczny i, wszystko może się w nim zawalić. Tym samym infantylizujemy siebie, odzieramy z talentów, zasobów i rozmaitych cudowności. Dlaczego tak robimy? Bo wydaje nam się, że im bardziej będziemy się jawić ludziom i Bogu jako bezbronni, tym większą szansę mamy na pomoc i litość z ich strony, a zarazem tym mniej jesteśmy zagrożeni i samotni. W tej „dziecięcości” i braku poczucia wartości przeżywamy jednak traumatyczne bezpieczeństwo: poczucie stabilności i przewidywalności, które pozwala nam przetrwać, ale jednocześnie utrwala przywiązanie do dysfunkcyjnych doświadczeń i ogranicza zdrowy rozwój emocjonalny. Takie właśnie są konsekwencje głębokiego, niedomkniętego kryzysu związanego z zawiedzionym zaufaniem względem siebie samego i własnej siły, które mogą przybierać różne maski, także religijne.

Osoba będąca dla siebie opoką to nie tyle ktoś, kto jest w stanie wszystko zrobić samemu, poradzić sobie ze wszystkim i przejść bez uszczerbku przez każdy najtrudniejszy czas, ile ktoś, kto potrafi zarządzać kryzysem w swoim życiu. Bycie dla siebie opoką to umiejętność podejmowania decyzji w trudnych sytuacjach, a przede wszystkim zdolność rozpoznawania swoich granic i otwarcia się na taką rzeczywistość, jaka ona jest. Tak ukształtowana osoba wie, kiedy potrzebuje wsparcia, i nie wstydzi się po nie sięgnąć, potrafi zaufać innym, przyjąć pomoc i korzystać z zasobów, które oferują: Bóg, świat i inni ludzie.

Ugruntowane w sobie JA to także świadomość własnych ograniczeń i niemożności, która nie jest przejawem poddania się czy słabości, lecz realistycznym, zintegrowanym spojrzeniem na siebie. Dzięki niej możemy działać motywowani mądrością i odpowiedzialnością, a nie z poczucia przymusu czy konieczności kontrolowania wszystkiego. Dorosłe JA potrafi rozróżnić, co należy do niego, a co leży poza jego możliwościami. Nosi w sobie głęboką świadomość, że nie wszystko musi naprawić sam, że nie wszystko zależy od jego siły i determinacji. W praktyce obecne w nas dorosłe JA pozwala nam przyjmować świat i siebie z pełną akceptacją, działać w oparciu o własne zasoby, a jednocześnie ufać, że życie nie jest tylko naszą odpowiedzialnością. To w tym sensie JA staje się opoką – nie dlatego, że jest niezniszczalne, lecz dlatego, że zna siebie, swoje granice, i wie, gdzie szukać wsparcia.

MEDYTACJA:
spotkanie ze zranionym zaufaniem

Usiądź wygodnie lub połóż się w miejscu, w którym czujesz się bezpiecznie. Zamknij oczy i pozwól ciału odnaleźć naturalną, rozluźnioną pozycję. Skieruj uwagę na swój oddech. Zauważ, jak powietrze wpływa do twojego ciała i jak je opuszcza. Weź kilka głębokich, świadomych wdechów i wydechów. Poczuj, jak z każdym wdechem napełniasz się powietrzem, a z każdym wydechem uwalniasz napięcie. Daj sobie chwilę pełnego odprężenia.

Wyobraź sobie, że twoje ciało jest jak układanka, która potrzebuje stabilności i wsparcia, aby tworzyć spójną całość. Każda komórka, każdy oddech i każdy mięsień stanowią jej integralną część. Doświadczenie traumy mogło zachwiać jej harmonią, naruszyć poczucie bezpieczeństwa i pozostawić wrażenie chaosu oraz niepewności. Teraz jednak możesz rozpocząć proces jej ponownego układania – krok po kroku, oddech po oddechu, element po elemencie.

Skup się na swoim sercu. Jeśli chcesz, połóż dłoń na klatce piersiowej i poczuj jego rytm. To tutaj może rozpocząć się proces odbudowy. Wsłuchując się w bicie serca, wracaj stopniowo do zaufania. Nie musisz od razu odczuwać pełnego bezpieczeństwa – wystarczy, że jesteś tu i teraz, obecny dla samego siebie.

Poczuj, jak wdech przynosi ukojenie, a wydech pozwala uwolnić napięcie, lęk, gniew czy smutek. Przywołaj w pamięci sytuację, w której poczułeś się zraniony, zdradzony lub opuszczony. Nie oceniaj tych doświadczeń – jedynie je zauważ. Wyobraź sobie, że to uczucie znajduje bezpieczne miejsce w twoim ciele, w rytmie serca, w oddechu, w delikatnym dotyku dłoni.

Możesz powiedzieć na głos lub w myślach: „Jestem bezpieczny w tej chwili. Mogę stopniowo zaufać sobie. Mogę stopniowo zaufać innym. Mogę stopniowo zaufać życiu”. Jeśli te słowa wymagają zmiany, dostosuj je do siebie. A jeśli pojawia się opór, lęk lub smutek – przyjmij je z życzliwością. To naturalna część tego procesu.

Na zakończenie weź jeszcze kilka spokojnych, głębokich oddechów. Poczuj swoje ciało i kontakt z podłożem. Powoli otwórz oczy, zachowując w sobie świadomość, że odbudowa zaufania jest procesem łagodnym i stopniowym. Każdy oddech, każdy drobny krok i każde doświadczenie bezpieczeństwa przybliżają cię do wewnętrznej równowagi.

CZĘŚĆ 2

ULECZYĆ

Rozdział 3
Kiełkowanie ufności do siebie samego

Odbudowywanie zaufania do samego siebie nie jest darem, lecz procesem. Zaufanie nie zostało nam bowiem dane raz na zawsze, lecz budujemy je przez całe życie. Niektóre sytuacje powodują zachwianie zaufania do siebie, inne sprawiają, że całkowicie je tracimy, a jeszcze inne kształtują je na nowo. Być może dla wielu z nas nie brzmi to zachęcająco. Chcielibyśmy móc tak po prostu zaufać sobie na nowo, tymczasem trzeba poświęcać czas i energię na to, by przywracać ufność do siebie. Czy warto podjąć ten trud?

Zaufanie to wiara w to, że jestem w stanie osiągać swoje cele i wykonywać zadania, które mnie do tego doprowadzą. To także przekonanie, że potrafię działać sprawnie i adekwatnie do sytuacji. Gdy nie mam zaufania do siebie, łatwo rezygnuję z aktywności, poddaję się, wycofuję, szukam u innych ludzi potwierdzenia tego, co myślę i czuję. Zaufanie dotyczy naszej samodzielności i kontroli nad własnym życiem. Osoby o skrajnie zdewastowanym zaufaniu do siebie często twierdzą, że ktoś inny steruje ich życiem, tłumaczą podejmowane przez siebie decyzje czyjąś wolą lub koniecznością. Ta ich „zewnątrz-sterowność” sprawia, że robią to, czego chcą inni, że nie mają siły ani możliwości, by przeciwstawić się ich woli. Zaufanie do siebie to zdolność polegania na sobie, przekonanie, że moje decyzje mają wartość. Niezależnie od tego, czy się pomyliłam, czy życie potwierdzi słuszność mojej decyzji, uniosę konsekwencje tego, co zrobiłam. Zaufanie do siebie jest więc lojalnością względem siebie, byciem wiernym sobie, a dla każdego z nas ostatecznie jest źródłem pokoju i spełnienia.

Zapraszam cię zatem do wspólnej pracy nad odbudowaniem zaufania do siebie i innych ludzi. Na mapie, którą (mam nadzieję) skonstruowałeś w ramach refleksji-zadania do wykonania w pierwszym rozdziale, najbardziej wewnętrzna, centralna część tego uniwersum symbolizuje właśnie zdolność zaufania samemu sobie. Zatrzymaj się więc na chwilę i przeanalizuj swoją mapę zaufania pod tym kątem. Zastanów się, jakie życiowe doświadczenia ukształtowały w tobie poczucie sprawczości, kompetencji i posiadania wewnętrznej siły. Spójrz także na to – ta czynność jest równie ważna – które momenty sprawiły, że przestałeś sobie ufać. To mogły być traumatyczne przeżycia, tak jak śmierć kogoś bliskiego, utrata przyjaciół, wykorzystanie przez kogoś, przekroczenie twoich osobistych granic, ale też zmiana klasy, miejsca zamieszkania czy pracy. Często również właśnie te subtelne, pozornie nieznaczące, bo codzienne sytuacje mają na nas istotny wpływ.

Przykładem tego rodzaju doświadczenia może być nadopiekuńczość jednego z rodziców – sytuacje, w których jako nastolatek, wychodząc do szkoły, słyszałeś pełne niepokoju pytania: czy na pewno założyłeś czapkę i czy coś zjadłeś przed wyjściem. Taka troska mogła wydawać się szczera i czuła, ale jednocześnie niosła ukryty przekaz: „Nie poradzisz sobie sam. Świat jest dla ciebie zbyt groźny. Nie dasz rady”.

Te pozornie błahe zdarzenia mogą budzić w nas cień niepewności: „Czy potrafię być samodzielny? Czy zawsze ktoś musi nade mną czuwać?”. Podobny brak zaufania do siebie może wynikać także z innych doświadczeń, na przykład z nadmiernej krytyki w sytuacjach, gdy nie radziłeś sobie w szkole lub nie wywiązywałeś się z obowiązków domowych. Wówczas ukryty komunikat mógł brzmieć: „Jesteś nieudacznikiem. Coś jest z tobą nie tak”.

Te drobne, często ledwie zauważalne doświadczenia, obecne w codzienności, z czasem mogą budować głęboki brak zaufania do samego siebie. Z pozoru niewinne słowa i gesty mogą sprawić, że w dorosłym życiu pojawia się myśl: „Może naprawdę nie jestem wystarczający?”. Takie subtelne ślady zapisują się głęboko w psychice, dlatego pomocna bywa refleksja nad własną „mapą zaufania”. Kiedy przyglądasz się swoim lękom i źródłom niepewności z pewnego dystansu, możesz je lepiej zrozumieć, uporządkować i stopniowo odbudowywać w sobie zaufanie.

Czułość wobec siebie

W procesie odbudowywania zaufania do siebie ważne jest przede wszystkim rozwinięcie zdrowego, wspierającego dialogu wewnętrznego. W naszych „polskich” głowach zaufanie jest zazwyczaj permanentnie rozbrajane przez surowy, krytyczny głos wewnętrzny. Możemy nazwać go zarówno bezwzględnym standardem, perfekcjonizmem lub krytycznym rodzicem, ale niezależnie od tego, jakiej nazwy użyjemy, jego działanie pozostaje niezmienne. Krytyczny głos wewnętrzny niszczy nasze zaufanie do siebie samego.

Głos krytyka kształtuje się w nas poprzez doświadczenia, w których były nam stawiane zbyt wysokie poprzeczki i w których wymagano od nas nieustannej pogoni za zdobywaniem coraz większych i wyższych celów. Owa krytyczna narracja jest ściśle powiązana z głęboką, dziecięcą potrzebą posiadania zdrowych granic. W procesie wychowania w relacji z rodzicem dziecko rozpoznaje i eksploruje własne granice, moglibyśmy powiedzieć, że dziecko uczy się, gdzie się kończy, a gdzie zaczyna. Nie chodzi oczywiście o rozwijanie JA „idealnego”, ale o rozumienie, jakie jest moje JA „realne”. Jeśli jednak osobowość dziecka nie rozwinie się ku dojrzałości, w dorosłości będzie ono tkwiło pomiędzy tym, co w jego przekonaniu jest beznadziejne i wymaga poprawy, a tym, co chciałoby osiągnąć i kim chciałoby być. Ta rozbieżność zaś prowadzi do głębokiego konfliktu wewnętrznego: egzystowania między skrajnym brakiem akceptacji samego siebie i niezrozumieniem własnej wartości a funkcjonowaniem w sposób oderwany od rzeczywistości, narcystyczny, połączony z brakiem realnego kontaktu z własnym wnętrzem.

Jednym z pozytywnych rozwiązań tego konfliktu jest bez wątpienia samowspółczucie. Kristin Neff zdefiniowała je jako życzliwość i wyrozumiałość wobec siebie, świadomość złożoności własnego człowieczeństwa (między innymi tego, że wszyscy popełniamy błędy)²⁹. Taka perspektywa jest odwrotnością permanentnej samokrytyki i autoagresji. Jeśli bowiem postrzegam siebie jako osobę słabą, która nie potrafi zrealizować własnych celów i nie radzi sobie w życiu, to nie jestem w stanie sobie zaufać. Samowspółczucie – jak proponuje Neff – jest tymczasem rozbijaniem zamkniętego koła krytykowania samego siebie, przeżywania toksycznego wstydu, a w efekcie izolowania się od innych³⁰.

W mojej pracy terapeutycznej nierzadko spotykam się z tym, że część pacjentów na słowo „samowspółczucie” reaguje irytacją, a nawet niepokojem. Wydaje mi się, że niepokoi ich perspektywa zaakceptowania siebie takich, jacy są. Tak jakby oznaczało to pogodzenie się z własnymi brakami i swoją niedoskonałością, a przecież zaakceptowanie czegoś w sobie i współczucie wobec siebie nie musi oznaczać zatrzymania się w rozwoju. W tym kontekście dobrze jest więc zadać sobie pytanie o to, czy chcę się rozwijać „od siebie”, bo nie mogę siebie znieść takiego, jaki jestem, czy też „ku sobie”, a co za tym idzie – ku życiu i innym ludziom. Obranie kierunku „ku sobie” oznacza pragnienie nieustannego pogłębiania swojego człowieczeństwa, zdolność do wychodzenia poza dotychczasowe ograniczenia. Może być to motywowane nie tyle negatywnymi uczuciami wobec siebie, ile pozytywnymi, jak ciekawość, a ponadto nie tylko skierowane na zewnątrz, ale też ukierunkowane ku własnemu wnętrzu. Nasze samowspółczucie może być motywowane nie tyle negatywnymi uczuciami, jak potrzeba zaopiekowania się nieukojonym żalem czy konieczność wyregulowania irytacji, ale pozytywnymi, jak na przykład ciekawość siebie. Ponadto proces akceptacji nie prowadzi nas wtedy do pogodzenia się i spójnego życia ze światem zewnętrznym, prowadzi nas ku wnętrzu i ku akceptacji tego, kim jesteśmy.

Aby samowspółczucie stało się narzędziem wspierania rozwoju naszego zaufania do siebie, ważne jest – o czym przekonuję się w mojej pracy z pacjentami – zrozumienie, że jest to akt odczuwania skierowany ku sobie samemu, nie gest negatywny, „egocentryczny”, ale zdolność do samoopieki. Dorosłość tym bowiem różni się od innych etapów rozwojowych, że człowiek nie wymaga opieki drugiego, aby przejść przez wyzwania życiowe i wytrzymać w trudnych okolicznościach. Nie oznacza to rzecz jasna, że dorośli nie mogą prosić o pomoc lub że nie potrzebują się nawzajem, ale że w dorosłym życiu pojawia się wiele takich sytuacji i okoliczności, w których trzeba zaufać sobie samemu tak silnie, by umieć samodzielnie przez nie przejść.

Przykładem takiej sytuacji może być doświadczenie młodej mamy, która wychodzi ze szpitala ze swoim pierwszym dzieckiem. W placówce medycznej dziecko podlegało obserwacji lekarskiej, za stan jego zdrowia był odpowiedzialny szpital. Teraz kobieta musi oprzeć się na swojej samodzielności, która nie jest rozumiana jako samotność, lecz jako zdolność do bycia całkowicie odpowiedzialną za własne dziecko. To naturalne, że w takich okolicznościach będzie doświadczała niepewności i lęku, bo nie wie, jak nowa sytuacja wpłynie na jej codzienność. Jednak mimo tego lęku może wychodzić naprzeciw tej zmianie z zaufaniem do siebie, ponieważ potrafi kierować na siebie uważność i świadomie przeżywać własne emocje oraz ufać sobie, że kiedy pojawią się przekraczające ją doświadczenia, zinterpretuje je realnie i użyje zewnętrznych zasobów, by sobie z nimi poradzić. Krótko mówiąc, jeśli nie będzie wiedziała, jak nakarmić niemowlę, skorzysta z książki, z doradcy laktacyjnego lub poradzi się bardziej doświadczonej mamy, ale to w sobie znajdzie zdolność do podjęcia decyzji, jakiej pomocy potrzebuje.

Podsumowując, samowspółczucie nie oznacza nadmiernej identyfikacji z własnym negatywnym stanem emocjonalnym. Nie chodzi w nim też o to, by „zapadać się” w myślach, emocjach czy własnym cierpieniu, ale czule skierować na siebie uwagę. Samowspółczucie to nie to samo co „samosympatia”, którą można zdefiniować jako powierzchowne wygładzanie własnych niedoskonałości czy podtrzymywanie iluzji, że wszystko jest idealne. Samowspółczucie nie zakłada ignorowania problemów ani wejścia w wymyślony, idealny świat. Jeśli zaś zrezygnujemy z budowania w sobie dwóch przeciwstawnych światów – idealnego i zdewaluowanego – zdecydowanie osłabnie też siła wewnętrznego krytyka.

Refleksja: Mój osobisty krytyk

Obdarzanie siebie samego współczuciem tylko pozornie brzmi jak łatwe zadanie, w rzeczywistości jest to bardzo wymagająca praca, ponieważ często dotyka głęboko zakorzenionych schematów psychicznych. Dlatego zanim pójdziemy dalej w naszych rozważaniach, zachęcam cię do zatrzymania się i podjęcia refleksji na temat swojej zdolności do samowspółczucia. Spróbuj odpowiedzieć sobie na następujące pytania:

Jaki głos krytyczny potrafię dziś zidentyfikować w mojej głowie? O czym mówi? Jakie obszary mojego życia obejmuje? Czy potrafię sobie wyobrazić, co odpowiedziałby mu mój współczujący głos?

Co najmocniej przeżywam, gdy popełniam błędy? W jakiej dziedzinie nie potrafię pozwolić sobie na potknięcia i porażki? Co pomogłoby mi zacząć traktować siebie z życzliwością, tak jak traktuję przyjaciela lub bliską osobę w sytuacji porażki albo zawodu? Jeżeli zachowuję się inaczej względem bliskich, a inaczej względem siebie, to czy rozumiem, dlaczego tak jest i jakie konsekwencje wynikają z tego dla mnie samego?

Analiza orkiestry wewnętrznych głosów

W jaki sposób świadomość własnych „wewnętrznych głosów” może pomóc w budowaniu zaufania do siebie? Z perspektywy analizy transakcyjnej – czyli teorii osobowości stworzonej przez Erika Berna – każdy człowiek, niezależnie od tego, jakie decyzje podejmuje, jakie błędy popełnia lub jaka jest jego przeszłość, ma fundamentalną wartość³¹. Każdy człowiek jest dobry, ma prawo do istnienia, czucia i życia w relacjach z innymi.

Według tej teorii nasza osobowość jest połączeniem trzech elementów ego: rodzica, dorosłego i dziecka. Każda z tych struktur zawiera w sobie określone postawy, zakodowane uczucia, przekonania i reakcje. „Dorosła” część jest w stanie świadomie reagować na nasze tu i teraz. Samodzielnie wybiera reakcje, odrzucając niepotrzebne lub toksyczne skrypty, mediując pomiędzy pozostałymi częściami i podejmując adekwatne decyzje³². Struktura „dziecka” zawiera pierwotne uczucia, intuicyjne potrzeby i impulsy. Jeśli potrafimy rozpoznawać w sobie te dziecięce impulsy oraz wynikające z nich tęsknoty i pragnienia, i reagujemy na nie z perspektywy naszego „dorosłego”, to akceptujemy te emocje i przyjmujemy je ze współczuciem. Ponadto dajemy sobie przyzwolenie na przeżywanie zarówno trudnych, jak i dobrych doświadczeń. Kiedy bowiem dbamy o nasze głębokie potrzeby i nasz świat wewnętrzny, budujemy autentyczne relacje nie na bazie nieświadomych skryptów, ale na głębokim poznaniu siebie.

W orkiestrze wewnętrznych głosów to nie dwa pierwsze sprawiają nam najwięcej kłopotu. Wyzwaniem jest niewłaściwie uformowany wewnętrzny „rodzic”, czyli ta część struktury naszego ego, która mieści w sobie wszystkie przekonania, wartości i postawy uwewnętrznione poprzez wychowanie. Zbudowały ją stopniowo słowa naszych rodziców, opiekunów i ważnych, znaczących dorosłych. Wewnętrzny „rodzic” mówi do nas: „Tak się powinno zrobić”, „To jest właściwe” lub: „Tego nie rób”. Ta struktura utkana jest więc z reguł, zakazów, norm i zasad. Struktura „rodzica” może nie pozwolić na rozwój „dorosłego” w nas, ponieważ ma tendencję do dominacji. Jeśli tak się dzieje, stajemy się neurotycznym kłębkiem nerwów. Ten głos zasad i reguł (jeśli ma w sobie czułą nutę) może się nami opiekować i o nas troszczyć, wtedy staje się czymś regulującym nas wewnętrznie. Jednak jeśli jest zbyt krytyczny lub wymagający, potrafi nas niszczyć.

Od dzieciństwa rozwijamy skrypty zarządzające tym wewnętrznym dialogiem. Składa się na nie to, co zostało nam przekazane przez wychowanie, ale i inne życiowe doświadczenia. Wewnętrzne skrypty wpływają na to, kim stajemy się w dorosłym życiu, jakie mamy przekonania i jak się zachowujemy, a ich celem jest zabezpieczenie nas przed odrzuceniem czy porażką. Każdy z nas posługuje się takimi nieświadomymi strategiami. Jeśli jednak odtwarzamy te z nich, które są wypełnione krytyką czy brakiem akceptacji, zaczynają nas one ograniczać. W życiu ukształtowanym przez ograniczające nas skrypty nie ma miejsca na zaufanie sobie, bo one stają się niczym tory kolejowe. Położone dawno temu przez kogoś, biegną zawsze w ten sam sposób i w chwilach, gdy potrzeba nam empatycznej myśli „dorosłego”, zastępuje ją krytyka „rodzica”, który mówi: „Kiedy popełniam błąd, nie jestem wart miłości” albo: „Tylko, jeśli jestem idealna, zasługuję na zaufanie”. Te silnie dyrektywne zdania trafiają w nasze zranione „dziecięce” struktury i powodują krach zaufania do siebie, warto więc je rozpoznawać i rozbrajać.

Orkiestra głosów rodzica, dziecka i dorosłego współistnieje w nas nieustannie. Te głosy przeplatają się w naszych głowach i aktywują zależnie od sytuacji jako reakcje na konkretne przekonania – kluczowe myśli o tym, kim jestem, ile jestem wart, czy mogę sobie ufać, na co zasługuję. Te przekonania ustawiają nas w określonej pozycji, tworzą w nas wewnętrzną figurę, która decyduje o tym, jak o sobie myślimy – czy jesteśmy dla siebie OK czy nie-OK. W zależności od tego, jak intensywnie wybijają się w nas poszczególne głosy, możemy znajdować się w jednej z czterech pozycji życiowych.

Pierwsza z nich to stan, w którym wszystkie głosy pozostają w harmonii. Towarzyszy mu przekonanie: „Jestem OK” – zarówno wobec siebie, jak i wobec innych. W tej pozycji buduje się stabilny fundament zaufania. Nie ma tu wewnętrznego chaosu ani konfliktu, który podważałby poczucie bezpieczeństwa. „Dorosły” może wówczas realnie kierować codziennością – adekwatnie postrzegać rzeczywistość, świadomie czuć i myśleć. Pojawia się zdolność do stawiania granic, mówienia „tak” i „nie”, brania odpowiedzialności za własne decyzje bez neurotycznego lęku przed ich konsekwencjami. Drugiego człowieka postrzegasz jako równie wartościowego jak siebie, co sprzyja budowaniu autentycznych relacji. Zaufanie nie opiera się tu na byciu idealnym, lecz na realistycznym i życzliwym przyjęciu siebie.

Druga pozycja opiera się na przekonaniach: „Ja nie jestem OK, ale ty jesteś OK”. W takiej konfiguracji łatwo popaść w uprzedmiotowienie samego siebie. Wewnętrzny „rodzic” przejmuje kontrolę, narzucając liczne „powinienem” i „muszę”. Wrażliwe „ja” zostaje ukryte, a życie zaczyna przypominać nieustanne zabieganie o aprobatę: „Czy już wystarczy?”, „Czy jestem wystarczający?”, „Czy mnie zaakceptujesz?”. Każdy błąd utwierdza w przekonaniu o własnej niewystarczalności. To pozycja lęku, wycofania i rezygnacji z ryzyka – a zarazem brak zaufania do siebie.

Trzecia pozycja stanowi odwrócenie poprzedniej i wyraża się w przekonaniu: „Ja jestem OK, ale ty nie jesteś OK”. Towarzyszy jej tendencja do deprecjonowania innych. Może ona dawać chwilowe poczucie siły, jednak prowadzi do izolacji i trudności w budowaniu bliskości. Zaufanie opiera się tu na porównywaniu i rywalizacji, a nie na autentycznym kontakcie. W takiej perspektywie trudno zaufać innym, ponieważ budowanie własnej wartości odbywa się ich kosztem.

Najtrudniejszą pozycją jest ta, w której dominuje przekonanie: „Ja nie jestem OK i ty nie jesteś OK”. W takim stanie trudno uwierzyć zarówno w siebie, jak i w innych czy sens działania. Wewnętrzne głosy krytyki i beznadziei mogą podsuwać myśli: „Po co się starać? To i tak nic nie zmieni”. Może to prowadzić do wycofania, bierności, a nawet depresyjnego sposobu przeżywania rzeczywistości. W tej pozycji zanika zaufanie – zarówno do siebie, jak i do świata.

Czy możliwa jest zmiana tej wewnętrznej „orkiestry”? Tak – i zaczyna się ona od zrozumienia relacji między naszymi wewnętrznymi strukturami a przyjmowanymi pozycjami życiowymi. Kiedy rozpoznasz swoją wewnętrzną mapę, zobaczysz, jakie przekonania dominują, jak przeżywasz siebie i innych, oraz jak funkcjonują w tobie głosy dziecka, rodzica i dorosłego. To pozwala spojrzeć na własne wnętrze nie jako na monolit, lecz jako na dynamiczny proces – przestrzeń, w której toczą się liczne dialogi. Zauważysz wtedy, że wiele reakcji w relacjach wynika z doświadczeń z przeszłości, a niektóre schematy przypominają psychologiczne „gry”, które zamiast uzdrawiać – podtrzymują dawne zranienia. Ta świadomość staje się punktem wyjścia do zmiany.

Nigdy nie jest za późno, by zacząć uważnie słuchać swoich myśli i emocji oraz rozpoznawać, z jakiej części ciebie pochodzą. Warto kwestionować utrwalone przekonania, renegocjować wewnętrzne reguły i sprawdzać, czy nadal ci służą. Pomocne jest również przyjęcie swojego wewnętrznego „dziecka” z życzliwością i szacunkiem – niezależnie od błędów – a także wzmacnianie postawy: „Jestem OK”. Równocześnie ważne jest stawianie granic wobec krytycznego „rodzica” oraz rozwijanie „dorosłego”, który potrafi reagować świadomie i adekwatnie.

Ten obrazowy język pozwala w przejrzysty sposób przyjrzeć się temu, co dzieje się w nas, i odpowiadać na to w sposób dojrzały – z większą świadomością, w zgodzie z własnymi potrzebami i sygnałami płynącymi z wnętrza.

Moje wewnętrzne dziecko

„Wewnętrzne dziecko” to termin, który w metaforyczny sposób opisuje stan psychiczny, w którym uruchamiają się głębokie schematy i przeżycia związane z naszym dziecięcym JA. W strukturze tego „dziecka” przechowujemy zarówno piękne wspomnienia, budujące zaufanie, jak i te bolesne. Tam magazynujemy naszą dziecięcą spontaniczność, wrażliwość i ciekawość, ale też lęk, poczucie bycia niezrozumianym, osamotnionym i niezaspokojone głębokie potrzeby.

Nie musieliśmy przeżyć traumatycznych wydarzeń, by w naszych sercach zapisała się paleta różnorodnych doświadczeń. Człowiek nie istnieje tylko tu i teraz. Nasz mózg formował się od poczęcia, a te najwcześniejsze przeżycia często zapisują się bardzo głęboko. Możemy więc żyć teraźniejszością, a jednocześnie wciąż nosić w sobie bagaż przeszłości. Taka nieprzepracowana część może nagle niejako „wynurzyć się spod wody” i pojawić w postaci silnej potrzeby bliskości, poczucia bezpieczeństwa czy uważności albo nagłego lęku czy smutku. Wtedy stajemy twarzą w twarz z naszym zranionym, wewnętrznym „dzieckiem”, tą częścią nas, która wciąż woła o opiekę i zaspokojenie potrzeb, na które wcześniej nie było odpowiedzi.

Może w kimś rodzi się pytanie: „Dlaczego te dziecięce zaniedbania potrafią osłabić zaufanie do siebie samego?”. Otóż, dziecięca część naszego JA – ta zaniedbana i nieusłyszana – w dorosłym życiu może być przyczyną odtwarzania starych, toksycznych wzorców. Jeśli tak się dzieje w twoim życiu, możesz stać się nadmiernie samokrytyczny, przeżywać wzmożony lęk przed odrzuceniem, dążyć do doskonałości, a gdy słyszysz wewnętrzny głos mówiący: „Musisz”, „Powinieneś”, twoja lista zadań do wykonania wydłuża się w nieskończoność. Niektórzy z nas noszą w sobie głębokie poczucie bycia „niegodnym” miłości, uwagi czy przyjaźni, co niemalże automatycznie utrudnia zbudowanie w sobie głębokiego i stabilnego zaufania. Fundament bowiem został naruszony, bo jest nim przekonanie, że mam prawo czuć, myśleć, potrzebować. Jeśli więc nagle twoje wewnętrzne dziecko przez lęk, gniew lub smutek przypomni ci o tym niestabilnym fundamencie, wtedy dobrze, by zdrowa, dorosła część ciebie stanęła w twojej obronie i odważyła się nie tłumić, nie odsuwać, nie osądzać, lecz przyjąć to wszystko, zaopiekować się tym i obdarzyć czułością.

Gdy wewnętrzne dziecko jest „zaopiekowane”, pozwala ci ufać sobie. Jak o nie zadbać? Przede wszystkim nie traktuj uczuć i wrażeń, które nagle wypływają „spod tafli wody”, jako problemu. Wyobraź sobie, że to jeden z głosów w twojej głowie, który próbuje się z tobą porozumieć. Oczywiście, nie oznacza to, że musisz go bezmyślnie słuchać i podążać za nim, ale na pewno trzeba uszanować go i zwrócić na niego uwagę.

Istnieje kilka sposobów, które mogą ci w tym pomóc. Na przykład możesz świadomie zauważać swoje potrzeby i emocje, zamiast je tłumić. Kiedy zaś je dostrzeżesz, możesz je nazwać. Sama jako terapeutka często korzystam z tego narzędzia słuchania wewnętrznego głosu dziecka. Zachęcam także moich pacjentów, by wyobrazili sobie ten głos jako siebie samych, ale malutkich. Czasem pomagają im w tym zdjęcia z dzieciństwa – gdy wspólnie przyglądamy się temu, co działo się w tamtym okresie ich życia, budzą się w nich emocje, które towarzyszyły ich rodzicom lub opiekunom, pojawiają się wspomnienia, a razem z nimi wstyd, opór i niechęć. Jeśli jednak weźmiemy do ręki to zdjęcie, by spojrzeć na te sytuacje świeżym okiem, często daje się odczuć niezwykłą więź z tą małą osobą, tym małym dzieckiem, które widzimy na zdjęciu. Wówczas rozpoznawanie emocji i potrzeb własnego wewnętrznego dziecka staje się łatwiejsze. Przed oczyma nie pojawia się lęk ani obawa przed odrzuceniem, ale własna, malutka twarz. Zobaczenie siebie na nowo – tak jakby z boku – sprawia, że pojawia się w nas miejsce dla czułości. Czułości nie tyle wobec osoby dorosłej, którą jesteś teraz, ale wobec dziecka, które widzisz.

W chwili gdy dostrzegam swoje wrażliwe, wewnętrzne dziecko, staję wobec niego jako dorosły – widzę swoje dorosłe dłonie czy dojrzałe odbicie w lustrze – i z tą świadomością oraz dorosłymi zasobami emocjonalnymi mogę spojrzeć na tę małą część mnie. Dzięki temu staje się ona żywa, wyraźna, a zarazem zraniona, potrzebująca uwagi. Nie jestem jednak jej wrogiem, ale przyjacielem. Ten moment spotkania dziecka i dorosłego, gdy towarzyszę komuś w procesie terapeutycznym, jest jednym z najbardziej wzruszających momentów. Jest to bowiem czas, w którym komuś udaje się spojrzeć na siebie na nowo, rezygnując z krytyki czy odrzucenia. To bardzo ważny etap zdrowienia, stąd często właśnie wtedy pojawiają się łzy, wzruszenie albo inne wcześniej zablokowane emocje. Nie jest to przejaw regresu, lecz znak, że właśnie integruje się moje JA-dziecięce z moim JA-dorosłym.

Nowo odkrytą w sobie czułość dobrze zacząć wyrażać w uważnym dialogu wewnętrznym. W jaki sposób? Na przykład możesz mówić do siebie: „Widzę cię, rozumiem cię, wiem, że się boisz. Wiem, że ci trudno. To, przez co przeszedłeś, było straszne, bolesne, smutne”. Takie słowa niekiedy jako pierwszy wypowiada terapeuta, by pokazać, że można do siebie mówić czule. Czasami bowiem, jeśli rany są zbyt głębokie, rzeczywiście potrzebna jest terapia czy inna forma zewnętrznego wsparcia. Gdy nasz „dorosły” nie może poradzić sobie z trudnymi, dziecięcymi uczuciami, ważne jest, by ktoś nam towarzyszył, byśmy nie byli w tym sami.

Ta niezwykle ważna praca, która odbywa się w nas, zaczyna się od decyzji: „Postanawiam chronić siebie, troszczyć się o siebie, bronić się przed krzywdą”. Redefiniowanie i przepracowywanie swojej historii to proces. Nie chodzi o to, by uciec w przeszłość albo zatracić się w niej, ale o to, by nie pozwolić przeszłości determinować teraźniejszości, szczególnie w obszarze zaufania, bo ono często bywa zranione przez wydarzenia z dzieciństwa. Wiele razy, zarówno u siebie, jak i u swoich pacjentów, zaobserwowałam, że zamiast wrócić i zaopiekować się wewnętrznym dzieckiem, wybieramy wieczną pogoń za idealną wersją siebie. Wydaje się to rodzajem niespisanego testamentu zostawionego nam przez poprzednie pokolenia. Wychowanie, w którym dążenie do idealnego JA miało kompensować brak rodzicielskiej opieki i troski, wyryło w naszych sercach i głowach przekonanie, że na miłość trzeba sobie zasłużyć, a nie otrzymać ją za darmo. Owo przekonanie, że trzeba najpierw udowodnić, że jest się wartym uwagi, kształtuje w nas „sieroce serce”, nawet jeśli nie jesteśmy sierotami.

Jak jeszcze możemy zaopiekować się naszym wewnętrznym dzieckiem? Należy uważnie obserwować swoje uczucia i reakcje. Zwracać uwagę na to, co się w nas dzieje, gdy pojawiają się te delikatne, dziecięce emocje: poczucie osamotnienia, różnego rodzaju lęki czy gniew. Nie ignoruj ich, ale postaraj się uważnie przyjąć to, co przychodzi, i na chwilę zanurzyć się w tę emocjonalną burzę. Spróbuj zrozumieć, skąd przyszły uczucia i reakcje, by później je „uważnić”. „Uważnić” uczucia to świadomie je zauważyć i dopuścić do siebie, pozwalając im wybrzmieć bez oceniania czy tłumienia. Nie musisz się nimi kierować, chodzi o to, by siebie usłyszeć, zrozumieć i nie odrzucać emocji, które zawsze komunikują o tobie coś ważnego. Używaj perspektywy dorosłego, czyli rozdzielaj te emocje i reakcje, przyglądaj się temu, które z nich są adekwatne do chwili obecnej, a które mogą być echem przeszłości. Świadomie decyduj, jak możesz realnie zatroszczyć się o swoje wewnętrzne dziecko – nie w fantazjach, ale w rzeczywistości. Może to na przykład oznaczać odpowiedź na potrzebę odpoczynku, rozmowy, postawienia granic albo poszukania wsparcia. Twój „dorosły” potrafi wziąć odpowiedzialność za siebie i zaopiekować się wewnętrznym dzieckiem.

W tym procesie warto też postarać się o doświadczenia rekonstrukcyjne, które przyniosą ci nowe, zdrowsze wzorce. Poszukaj takich relacji i sytuacji, w których możesz poczuć się naprawdę bezpiecznie, być widzianym i zaakceptowanym. To może być terapia albo inna forma profesjonalnego wsparcia, ale może też kontakt z naturą, sztuką, pięknem. Owa praca nad sercem ma na celu przekształcenie starego, zranionego schematu na nowy, niejako „przepisanie” starej historii w nową. To oczywiście wymaga cierpliwości, spokoju i przyjęcia, że zmiany wewnątrz nas nie dzieją się szybko. Tak jak dziecko, które powoli uczy się ufać pani, gdy idzie do przedszkola – na początku wielokrotnie sprawdza, czy może bez lęku puścić rękę mamy, by czasem po wielu miesiącach czuć się tam bezpiecznie – podobnie w dorosłym życiu nasze wewnętrzne dziecko nie podejmuje decyzji o zaufaniu od razu, zwłaszcza jeśli kiedyś ta ufność kosztowała wiele bólu. Teraz rozum podpowiada: „Bądź ostrożna, nie dopuść nikogo blisko”, dlatego dobrze jest ten głos niepokoju usłyszeć i dać sobie czas na drogę do ufności.

Usłyszeć szepty ciała

Kolejnym fundamentem, na którym opieramy nasze zaufanie do siebie, jest zdolność rozumienia tego, co komunikuje nam nasze ciało. Ono jako pierwsze sygnalizuje stany, w których się znajdujemy, potrafi trwać w napięciu albo być spokojne, wejść w stan czuwania albo się wyciszyć, daje nam znać, że potrzebuje odpoczynku albo jest gotowe do działania. Zdolność słyszenia szeptów ciała nazywamy interocepcją. Dzięki niej potrafimy odczuwać i rozumieć sygnały pochodzące z wnętrza ciała. Ono mówi do naszego mózgu przez napięcie mięśni, temperaturę, odczuwanie bólu, głodu, sytości albo bicie serca. Kiedy bodziec dotrze do mózgu, ten interpretuje go. Kiedy więc na przykład przytulasz kogoś bliskiego, ciało się rozluźnia, oddech spowalnia, serce bije równo, a mózg nazwie te zmiany przejawem przyjemności i błogości.

Sygnały interoceptywne to impulsy informujące, co dzieje się wewnątrz nas. Receptory, które znajdują się w narządach wewnętrznych, mięśniach, naczyniach krwionośnych czy skórze, wysyłają wiadomości do ośrodkowego układu nerwowego i tam są one integrowane z naszymi emocjami i naszym zachowaniem. Istnieją określone drogi neuronowe (między innymi nerw błędny oraz drogi rdzeniowo-wzgórzowe), które przekazują do mózgu informacje o temperaturze ciała, tętnie bicia serca, uczuciu głodu, bólu czy zmianach napięcia w brzuchu. Wszystkie te sygnały są następnie integrowane w obszarach mózgu, takich jak kora wyspy (insula), kora somatosensoryczna oraz przednia część kory obręczy³³. Nasz układ nerwowy przekazuje do mózgu informacje o stanie ciała, co pomaga nam reagować na to adekwatnie do jego potrzeb. Używając mniej naukowych pojęć, można powiedzieć, że kiedy prawidłowo rozpoznajesz sygnały płynące z ciała, możesz na nie zareagować, na przykład zjeść coś, przeciągnąć się, przytulić się do kogoś czy po prostu odpocząć. Jeśli jesteśmy świadomi reakcji naszego ciała, pomaga nam to regulować emocje i odpowiadać na potrzeby.

Interocepcja jest naturalnym elementem procesu samoregulacji. Nie tylko pozwala odczytać, w jakim stanie się znajdujemy, ale też stara się go przewidzieć. Natomiast kiedy potrafię rozpoznać, kontrolować i wpływać na to, co dzieje się wewnątrz mnie – ufam sobie. Ufam, ponieważ wiem, jak adekwatnie zareagować na wewnętrzne i zewnętrzne bodźce. Jeśli jednak ta naturalna ścieżka informowania o stanie ciała zostaje zaburzona, pojawiają się trudności – nierozumienie własnych emocji, nasilony stres albo nagłe wybuchy emocjonalne.

Umiejętność interocepcji ma kluczowe znaczenie dla zdolności samoregulacji, co potwierdzają liczne badania³⁴. Dzieci, zwłaszcza we wczesnym okresie rozwoju, uczą się tej zdolności przez doświadczenia cielesne, takie jak dotyk, aktywność fizyczną czy przeżywanie różnych stanów fizjologicznych. Jeśli w tym czasie zabraknie bezpiecznych, zróżnicowanych doświadczeń, w dorosłości może pojawić się w człowieku trudność z rozpoznawaniem i nazywaniem emocji oraz wewnętrznych procesów³⁵.

Wsłuchiwanie się w szepty ciała jest niczym innym, jak stymulowaniem mechanizmu interocepcji. Uczymy się tego stopniowo, jakby odtwarzając to, co powinno wydarzyć się w dzieciństwie. Pierwszym etapem tego procesu jest nauka części ciała i schematu działania naszego ciała. Możemy się tego nauczyć na przykład poprzez masaże poszczególnych jego części, przesuwanie uwagi po całym ciele, ćwiczenia z lustrem oraz doświadczenia związane z przeciążeniem i dociskiem. Idąc dalej w poznawaniu własnego ciała, uczymy się odczuwać to, co jest wewnątrz nas, integrować informacje o tym, gdzie znajdują się konkretne organy i jakie są ich funkcje. Może się to wydawać bardzo „szkolnym” etapem tego procesu, ale większość z nas, na przykład, gdy bolą nas plecy, nie potrafi powiedzieć, co naprawdę dzieje się w miejscu bólu, a przecież do tego, by stwierdzić, czy to nerki, dysk czy coś innego, a także skąd ból pochodzi i co na niego wpływa, nie trzeba posiadać wiedzy z anatomii.

Spotykając w gabinecie osoby po głębokich traumach związanych z przekroczeniem ich cielesnych granic, dostrzegam, jak ten zaburzony schemat własnego ciała blokuje w nich zdolność do przeżywania swojego ciała jako domu. Pamiętam moją rozmowę z osobą, która doświadczyła traumy naruszenia jej ciała przez ojca. Po tym doświadczeniu nie była w stanie nawet wyczuć bicia własnego serca. Nie znała bezpiecznego dotyku swojej skóry, w dzieciństwie nie była głaskana, przytulana, kołysana. Jej ciało nie miało własnej reprezentacji, zamilkło w popłochu, odcięło odczuwanie bodźców, żeby nie trwać w bólu.

Aby móc na nowo zaistnieć w swoim ciele, aby czuć, że serce bije mi mocniej albo że coś mnie boli, ważne jest, aby wiedzieć, w jaki sposób wsłuchać się w siebie i usłyszeć rytm swego ciała. Jego sygnały to przecież nie tylko przyspieszone bicie serca, to także pocenie się, wychładzanie dłoni, mrowienie czy drętwienie. Jeśli uznamy, że te doświadczenia mają znaczenie, pomoże nam to lepiej rozumieć, co czujemy. I w ten sposób wejdziemy w kolejny etap rozwijania interocepcji, na którym zaczynamy świadomie i uważnie doświadczać swoich emocji. W codziennych sytuacjach może przejawiać się to w pozwoleniu sobie na zatrzymanie się i zadaniu sobie prostego pytania: „Jak się teraz czuję?”. Również w zwykłych rozmowach warto obserwować swoje emocje i pytać: „Co dzisiaj się wydarzyło od rana do teraz? Kogo spotkałem i co do niego czułem? Jeśli trudno jest mi to określić, co czułem przed spotkaniem i po spotkaniu?”.

W ten sposób dochodzimy do ostatniego elementu rozwijania interocepcji, czyli zdolności do samoregulacji, dzięki której potrafimy zatrzymać się w odpowiednim momencie lub – przeciwnie – pobudzić się do działania, jeśli jest to dla mnie ważne. Samoregulacja to umiejętność świadomego reagowania na wewnętrzne i zewnętrzne bodźce. Owa regulacja siebie samego jest kluczowa w sytuacjach stresu, straty, przekroczonych granic czy porażki. Doświadczenie skutecznej samoregulacji bywa zbliżone do doświadczenia samowspółczucia, wynika ona bowiem z przekonania, że nie jestem sam i nie muszę wszystkiego przeżywać w samotności, ale jednocześnie biorę odpowiedzialność za swoje reakcje, emocje i decyzje. Co więcej, świadomość, że potrafię się samemu wyregulować, kiedy przychodzą do mnie trudne emocje, jest fundamentem zaufania do siebie. Czym innym jest bowiem umiejętność zatrzymania się lub zaktywizowania własnego ciała i umysłu, kiedy tego potrzebuję, jeśli nie przejawem zaufania do siebie, wiary w to, że potrafię zadbać o siebie, że jeśli sytuacja tego ode mnie wymaga, to znajdę energię, by działać, a jeśli robi się zbyt trudno, przytemperuję swoje ambicje czy rywalizację?

Praca z własnym ciałem to proces wymagający delikatności, cierpliwości i uważności. Nasze ciało często jest oceniane i traktowane jak zewnętrzna wizytówka naszego istnienia. Zmienia się z wiekiem, stąd i relacja z nim podlega przekształceniom, bo ciało w różnym czasie mówi do nas w różny sposób. Podobnie jak wszystkie inne relacje w naszym życiu wymagają poświęcenia energii, czasu i skupienia, tak samo relacja z ciałem rozwija się powoli. Ciało pamięta – pamięta twoje doświadczenia z dzieciństwa, napięcia, traumy, dlatego kiedy zaczynasz je słyszeć, możesz doświadczać dyskomfortu lub przeżywać lęk. To jednak nie jest lęk, za którym warto podążać, ale raczej rodzący się opór przed dotykaniem bolesnych miejsc i niepewnością: „Czy mogę sobie zaufać, czy siebie uniosę?”. Stajemy w miejscu paradoksu: nie ruszamy ku zdrowiu, bo nie wiemy, czy możemy sobie ufać, a jednocześnie doskonale wiemy, że nie da się zbudować na nowo zaufania do siebie samego, jeśli nie pozwalamy sobie dotknąć i uzdrowić bolesnych miejsc. Dlatego tak bardzo potrzebny jest nam czas, spokojny rytm działania i konsekwencja.

Odbudowanie zaufania do siebie samego to zarazem odbudowanie zaufania do własnych intuicji i sygnałów. W tym obszarze jedną z ważnych umiejętności jest odczytywanie, skąd one przychodzą. Jeśli część z tych sygnałów pochodzi z traum lub od „rodzica” czy wewnętrznego dziecka, przychodzące emocje mogą być zbyt przytłaczające. Możesz czuć zbyt silne emocje. Ważne, by w takich sytuacjach próbować je identyfikować i rozdzielać. Na przykład bezwzględne poczucie winy, wstyd mogą być sygnałem silnej obecności głosu „rodzica”, z kolei poczucie opuszczenia, bezradności, lęku – sygnałem aktywności głosu „dziecka”. W takich chwilach dobrze zatrzymać się i otworzyć na samowspółczucie. Jeśli bowiem intuicje i sygnały będą przychodzić jako wyraz wewnętrznej rozmowy, w której „dorosły” rozumie, kim jesteś, co czujesz i czego potrzebujesz, będziesz słyszał, że to głęboko i rytmicznie bijące serce twojego istnienia domaga się uwagi. Toksyczne wzorce będą się przekształcały. Twoje ciało znowu stanie się twoim sojusznikiem, a ty zaczniesz rozumieć jego szepty.

Detronizacja własnej omnipotencji

Kto z nas nie chciałby czuć, że ma nad wszystkim kontrolę, że wszystko od niego zależy, a jego sprawczość pozwala mu osiągnąć to, czego pragnie? Chcemy mieć dużo pieniędzy – i je mamy. Chcemy mieć piękne, niepoddające się upływowi czasu ciało – i je mamy. Chcemy poznać męża lub żonę, związać się z kimś, kogo jeszcze nie znamy – i to wszystko stoi przed nami otworem tylko dlatego, że chcemy. Czyż nie tak działa wiara i pozytywna afirmacja?

W tym kontekście przypomina mi się rozmowa, którą odbyłam w gronie terapeutów, o tym, jak zmieniały się baśnie kształtujące wcześniejsze pokolenia. W opowieściach z tamtych lat nie było mowy o marzeniach czy o potędze woli, która może wszystko zmienić. Zamiast tego dużo było zdolności radzenia sobie z traumą, stratą bliskich, samotnością czy biedą. Przyglądając się bajkom realizowanym w ostatnich latach przez najbardziej rozpoznawalne wytwórnie, takie jak Walt Disney czy Warner Bros, możemy w nich odnaleźć hasła w stylu: „Wystarczy chcieć”, „Życzę sobie, by lepszy był ten świat” czy „Mam tę moc”. Te afirmacje w ustach wyśpiewujących je bajkowych postaci brzmią wspaniale, ale w codziennym, dorosłym życiu są niczym innym, jak emanacją złudzenia, że możemy mieć wszystko pod kontrolą i że to od naszej woli (owej wewnętrznej „mocy”) zależy rzeczywistość. Są złudzeniem, pozornym poczuciem omnipotencji. To nie rzeczywista wszechmoc, ale strategia naszej psychiki, która ma na celu pomóc nam poradzić sobie z lękiem, stratą i niepewnością.

Strategia złudnej wszechmocy, której ulegamy w dorosłym życiu, podpowiada, że jeśli tylko wszystko dobrze zrobimy, jeśli zapanujemy nad wszystkim, to już nigdy więcej nie spotka nas ból ani przykrość. Reagujemy jak dzieci i przypisujemy duże znaczenie małym i pozornie błahym zachowaniom. I tak utrzymanie porządku w domu staje się priorytetem dla mamy małych dzieci, jakby miało świadczyć o tym, że jej świat jeszcze się nie rozpada, bo potrafi zapanować nad bałaganem. Dla mężczyzny walczącego o utrzymanie pracy bezpieczeństwo wydaje się zależeć od tego, czy rano wstanie i pójdzie do biura. Dziecko, które doświadcza w szkole prześladowania od rówieśników, buduje w świecie wirtualnym sprawcze alter ego, by tam mogło „kontrolować” wszystko to, nad czym nie potrafi zapanować w realu. Jak widać, poczucie omnipotencji przenika wiele codziennych działań i jest bliskie mechanizmom obronnym, które powstają po to, by tłumić lęk, strach przed stratą i niepewnością.

Gdy nie potrafimy znieść świadomości, że coś jest poza naszą kontrolą, umysł często tworzy iluzje wpływu, fałszywej wiary w to, że jeśli tylko będziemy dostatecznie uważni, zaplanujemy każdy krok czy dopilnujemy każdego szczegółu, to nic niechcianego się nie wydarzy. Iluzja pomaga jednak tylko na chwilę chronić poczucie bezpieczeństwa i dodatkowo utrudnia kontakt z tym, co rzeczywiste i nieprzewidywalne. Gdy więc wydarza się coś, co jest poza naszą kontrolą, odzywają się w nas różne, silne reakcje. Możemy na przykład próbować wprowadzać jeszcze silniejszą kontrolę, jeszcze dokładniej wszystko planować, analizować i przewidywać. Możemy również oddzielić się od tego doświadczenia, tak jakby ono nie istniało, broniąc się przed przeżywaniem go naprawdę przez „wyłączanie” go, wycinanie z własnej świadomości.

W wielu przekazach duchowych i religijnych można znaleźć przejawy opisywanej strategii naszej psychiki. Dzieje się tak wtedy, gdy ktoś zaczyna interpretować trudne życiowe wydarzenia jako Boże działanie lub sprawdzian wiary. Często wynika to nie tyle z autentycznej wiary, ile z potrzeby utrzymania złudzenia, że istnieje większy sens, który wszystko wyjaśnia i nad wszystkim panuje. Tego typu reakcje obronne da się usłyszeć w stwierdzeniach typu: „Bóg mnie pokarał za moje błędy”, „To wszystko jest po coś”, „Gdyby Bóg chciał mnie uzdrowić, byłbym już zdrowy”, „Spóźniłem się, bo to był atak duchowy na moje spotkanie” czy „Bóg wszystko we mnie już sam poukładał, nie potrzebuję terapii”. W takiej sytuacji dobrym rozwiązaniem może być uczciwe przeanalizowanie własnych iluzji. Bynajmniej nie odbierze nam to wiary, a na pewno pomoże ją urealnić.

W myśleniu ukształtowanym na podstawie takich przekonań ciężar odpowiedzialności za rzeczywistość zostaje przeniesiony na zewnętrzną moc; zabieg ten na pewien czas (choć krótki) może zmniejszyć lęk. Niestety, może także utrwalić w nas przeświadczenie, że ponosimy całkowitą odpowiedzialność za wszystko, co się dzieje, lub że świat znajduje się poza kontrolą i jest „Bożym igrzyskiem”. W konsekwencji, zamiast stawić czoła własnym ograniczeniom i zranieniom, trwamy w iluzji kontroli lub wpadamy w uproszczenia i cenimy niedojrzałe zapewnienia typu: „Wszystko będzie dobrze”. Taka postawa nie rozwija naszego zaufania do siebie, co więcej, blokuje realne poczucie sprawczości i naszą samodzielność.

Poczucie, że wszystko mogę, a otoczenie spełnia moje potrzeby, jest właściwe bardzo wczesnemu etapowi rozwoju dziecka. Kiedy niemowlę wychowuje się w domu, gdzie zaspokajane są jego podstawowe potrzeby, wierzy, że kiedy płacze, zostanie wysłuchane, kiedy jest mokre, zostanie przewinięte, a kiedy jest głodne, zostanie nakarmione. Ten głęboki dziecięcy narcyzm i egocentryzm połączony z poczuciem sprawczości są elementami całkowicie zdrowego, adaptacyjnego etapu rozwojowego. Aby zbudować podstawowe zaufanie do świata, dziecko musi nauczyć się, że świat odpowie na jego potrzeby. W miarę rozwoju owo przekonanie, że na każdą potrzebę, na każde życzenie świat odpowie zgodnie z jego wolą, zanika. Mały człowiek od pierwszych samodzielnie wykonanych ruchów zaczyna doświadczać, że jego świat ma pewne granice i że nie jest w stanie wszystkiego kontrolować. Nawet chcąc doczołgać się do jakiegoś punktu, niemowlę czasami krzyczy z frustracji, bo nie jest w stanie zrobić tego samo, a ręce rodzica, które przenoszą je tam, gdzie chciałoby być, nie zawsze są dostępne.

Doświadczanie frustracji jest czymś całkowicie zdrowym i naturalnym w rozwoju dziecka. Wyobraźmy sobie jednak sytuację, w której jest ono pozbawione możliwości przeżywania frustracji – wszystkie jego potrzeby są zaspokajane przez rodziców, którzy boją się stawiać granice. Do tego dodajmy sytuację odwrotną, gdy potrzeby dziecka są tak głęboko niezaspokajane, że zaczyna ono rozwijać permanentny mechanizm chroniący je przed bólem i frustracją, uciekając w wyobraźnię i przestając stykać się ze światem realnym. Kiedy w dziecku rozwijają się tak krańcowe stany, trudno jest mu rozróżnić, na co może, a na co nie może wpływać, co przekracza jego możliwości, a co nie.

Na podobnym do tego dziecięcego egocentryzmu poczuciu, że wszyscy będą spełniali moje potrzeby, może opierać się nasza wiara. Na przykład, jeśli ktoś wierzy, że Bóg zawsze odpowiada na jego prośby, to owo stwierdzenie głęboko dotyka jego relacji ze Stwórcą i ją kształtuje. Warto tu dodać, że Jezus wyjaśniał, iż dzieje się tak, jeśli prosimy o coś zgodnie z Jego wolą (por. 1 J 5,14). Odkryć wolę Boga to zatem wejść w relację z kimś innym niż ja, czyli nie opierać się na moich pożądaniach, potrzebach i emocjach, lecz dogłębnie zrozumieć potrzeby i emocje drugiego w tej sytuacji. Jezus mówi o Bogu, że spełnia On każdą naszą prośbę zgodną z Jego wolą, a nie naszą, ale również, że możliwe jest dla nas być tak blisko w relacji z Bogiem, że będziemy chcieli tych samych rzeczy.

Mechanizm złudzenia kontroli polega na tym, że w sytuacjach przekraczających nasze siły próbujemy zachować poczucie bezpieczeństwa, które daje wrażenie porządku i spójności świata. Jednym ze sposobów obrony przed lękiem jest wyobrażanie sobie, że bardziej panujemy nad sytuacją, niż jest w rzeczywistości. Takie zachowanie daje krótkotrwałe poczucie bezpieczeństwa, ale utrudnia realną ocenę sytuacji i aktywne działanie. Oddając kontrolę wyobrażeniom lub nadnaturalności, tracimy szansę zobaczenia, co naprawdę możemy zrobić. Nie oznacza to przeczenia istnieniu Boga. Biblia (Rz 8,28; Lb 23,19) ukazuje Go jako osobowego, a nie stworzonego na nasz obraz, który nie przywraca nam iluzorycznej kontroli, lecz stał się człowiekiem z miłości do nas.

Na drodze odbudowywania zaufania do siebie warto uświadomić sobie, w jakich sytuacjach nasza potrzeba kontroli wynika ze strachu, a kiedy z realnej konieczności wzięcia odpowiedzialności za swoje życie. Nie będziemy potrafili szczerze komuś zaufać i budować z nim głębokiej relacji, jeśli będzie w nas silna potrzeba kontrolowania wszystkiego i wszystkich. Nasze relacje będą nacechowane chęcią narzucania innym własnej narracji o tym, co jest prawdą, co jest słuszne i dobre, będą wypełnione pragnieniem panowania nad emocjami drugiej osoby i zbudowane na przekonaniu, że jesteśmy w stanie ochronić się przed przeżywaniem bólu. Czasem przybiera to skrajną formę – o czym przekonałam się w mojej pracy terapeutycznej – przeświadczenia „nie umrę”, bo przecież niedługo medycyna osiągnie taki poziom rozwoju, że wszyscy będziemy żyli po 150–200 lat. Naprawdę niezwykle zaskakujące jest, jak głęboko wierzymy w to, że jesteśmy w stanie zabezpieczyć się przed cierpieniem.

Pamiętam smutek i poczucie zawodu, których doświadczył jeden z moich pacjentów, który mimo że całe życie dbał o swoje ciało, o ruch, dietę i odpoczynek, dość poważnie zachorował, co było związane z genetycznie uwarunkowaną chorobą rodzinną. Okazało się, że cała jego troska o ciało była motywowana przekonaniem o iluzorycznej możliwości ochronienia się przed chorobą. Nie chcę przez to powiedzieć, że te wszystkie zabiegi i opiekuńcze działania wobec ciała nie mają sensu, ale pragnę podkreślić, jak ogromną iluzją jest przekonanie, że możemy zrobić coś, co da nam absolutną pewność, że nigdy więcej nie spotka nas cierpienie. Co więcej, nawet psychoterapia może stać się taką iluzją. Może bowiem jej towarzyszyć przekonanie, że jeżeli przejdę ten proces, zabezpieczy mnie on przed popełnianiem błędów lub odrzuceniem. Tymczasem psychoterapia jedynie daje nam narzędzia do tego, aby lepiej radzić sobie w sytuacjach, które nadejdą, wyposaża w większą odporność psychiczną na wyzwania, które czekają nas w życiu.

Potrzebujemy zrezygnowania z omnipotencji.

Potrzebujemy uznania naszych ograniczeń.

Nie wszystko możemy przewidzieć, nie wszystko da się kontrolować.

Nie damy rady dopilnować wszystkiego w naszych relacjach.

Nie jesteśmy w stanie zadbać o siebie w każdym obszarze.

Nie uda nam się nigdy nikogo nie zawieść.

Nie zdołamy dokończyć wszystkiego w naszym życiu.

Wbrew pozorom to nie są negatywne afirmacje, ale realne stwierdzenia, które mogą zdjąć z nas ciężar omnipotentnych przekonań, że mamy absolutny wpływ na świat wokół nas i jesteśmy w stanie przewidzieć wszystko, co może nas spotkać. Nie oznacza to oczywiście, że światem rządzi chaos, a my nie mamy zdolności zaadaptować się do tego, co nadejdzie. Realne podejście do świata daje nam zdolność do bycia otwartym, do zaufania sobie i przyjęcia, że istnieje coś większego, silniejszego niż ja – życie ludzkie ma swoją określoną dynamikę, życie społeczności kieruje się pewnymi prawami, a (jeśli wierzymy w Boga) Bóg stworzył ten świat jako uporządkowany. Nie musimy się więc bać trudnych doświadczeń przekraczających naszą indywidualną sprawczość.

W ten sposób dotarliśmy do jednego z wielu miejsc, w których spotykają się psychologia i duchowość. Psychologia pomaga nam opisać stan rzeczy, daje narzędzia, by rozpoznać w sobie mechanizmy obronne, w tym iluzję omnipotencji, a także podpowiada, jak przyjrzeć się własnym lękom, nie uciekając w nadmierną kontrolę. Pozwala nam także przyjąć postawę elastyczności i gotowości na spotkanie z tym, co niepewne. Duchowość natomiast przypomina, że zaufanie nie jest celem, ale stanem serca. Ufamy przecież nie czemuś, ale Komuś, kto jest o wiele większy od naszej własnej woli. Dzięki temu możemy otworzyć się na to, co nieznane, poddać czemuś, co jest większe niż my sami, a także doświadczyć siebie jako części większego sensu albo procesu. Tak właśnie w naszej codzienności dotykamy transcendencji.

To subtelne dotknięcie transcendencji pomaga nam w procesie podejmowania dojrzałej odpowiedzialności – polegającej nie na dominowaniu i kontrolowaniu, ale na istnieniu i zdolności do kochania. W praktyce oznacza to rezygnację z iluzji omnipotencji i wzięcie odpowiedzialności za to, na co mamy realny wpływ, czyli na moje reakcje, wybory czy sposób, w jaki komunikuję się z innymi. Oznacza to też, że potrafię rozpoznać, co jest poza moją kontrolą – między innymi emocje drugiej osoby, przebieg przyszłych wydarzeń czy wiele elementów przyszłości, do których zaistnienia lub wyeliminowania nie jestem w stanie się przyczynić. W efekcie, zamiast walczyć o kontrolę, w zaufaniu do siebie uczę się reagować na rzeczywistość taką, jaka ona jest, a nie taką, jaką życzeniowo chciałbym, żeby była.

Refleksja: Granica odpowiedzialności i iluzji

Na koniec tego podrozdziału zachęcam cię do szczerego zadania sobie trzech pytań. Wierzę, że mogą pomóc ci rozpoznać tę subtelną granicę między iluzoryczną a realną odpowiedzialnością.

1. Co w tej chwili próbuję kontrolować w moim życiu? Spróbuj wymienić to możliwie szczegółowo. Może próbujesz zapanować nad tym, jakie wyniki w nauce będą miały twoje dzieci, jak zostaniesz odebrany na spotkaniu w pracy, co pomyśli o tobie partner lub czy zarobisz dużo pieniędzy na realizowanym projekcie etc.

2. Na co tak naprawdę mam realny wpływ? Spróbuj na to, co wypisałeś, spojrzeć bardzo realistycznie i wskazać twoje strefy wpływu. Jeśli zbyt ogólnie sformułowałeś swoje myśli („moje zdrowie”), poszukaj bardziej konkretnych wyrażeń („zdrowie moich zębów”, „to, że nie zachoruję na raka”, „to, że będę miał zdrowe serce”).

3. Na koniec pomyśl: Co motywuje moją potrzebę kontroli? Czy wynika ona z lęku i wypełnionych niepokojem wyobrażeń przyszłości? Czy z wewnętrznej odpowiedzialności oraz gotowości działania w oparciu o dorosłe, realne zasoby?

Mikrodecyzje, czyli małe zwycięstwa

Gdy próbujemy odbudować zaufanie do świata, ludzi i siebie, mierząc się z trudnymi sytuacjami ze swojej przeszłości, może dopaść nas poczucie braku nadziei. Czasem zatrzymujemy się w tej drodze, bo nie potrafimy znaleźć sposobu, żeby ruszyć do przodu. W takich chwilach z pomocą może nam przyjść coraz częściej używana w terapii metoda mikrodecyzji.

Mikrodecyzje to małe, codzienne, świadome wybory, a także momenty, w których mówimy sobie: „O tym mogę już zdecydować”. Mikrodecyzja działa, ponieważ nie wywołuje silnego oporu i nie uruchamia mechanizmów sabotujących nasze postanowienia. Jest zbyt mała, by obudzić głos wewnętrznego krytyka. Pomaga nam działać krok po kroku – nie musimy czekać na ogromny przypływ energii, a dzięki temu, że dotyczy małych, pozornie błahych spraw, może stać się codzienną praktyką i z czasem budować zaufanie do własnej zdolności bycia konsekwentnym. Przykładem mikrodecyzji jest chociażby postanowienie o stawianiu granic emocjonalnych. Jeśli to wybieram, każdego dnia decyduję się świadomie rozpoznać emocję, która mnie porusza (na przykład złość albo lęk), i zamiast ją tłumić (tak jak zazwyczaj), pozwalam sobie ją przeżywać. Nie podejmuję makrodecyzji, że od tej pory będę podążać za każdym nawet najmniejszym wewnętrznym sygnałem o przekroczeniu moich granic, ufać każdej mojej granicy, ale wybieram mikrodecyzję, w której daję sobie prawo do tego, by moje „nie” zawsze było dla mnie ważne. W ten sposób uczę się ufać własnej intuicji oraz emocjom, traktując je jako przyjazne sygnały, i robię to… powoli i stopniowo!

Innym małym krokiem będzie wybranie z codziennych zadań jednego, które jest dla mnie szczególnie ważne, i konsekwentna jego realizacja. Warto zdecydować się na coś, co mogę wykonać mimo natłoku innych obowiązków. Na przykład, jeśli muszę zrobić rozliczenie, to postanowię, że dziś rozprawię się z jednym z punktów tej listy, albo zdecyduję, że przez dziesięć minut będę odpisywać na wiadomości – ile zdążę w tym czasie, na tyle odpiszę, lub że zrobię pożywny posiłek (i nie nastawię się, że będę tak robić codziennie), albo przeczytam fragment książki, zapiszę jedno zdanie w dzienniku, poćwiczę przez 15 minut etc. Mikrodecyzja pociąga za sobą zobowiązanie do bycia konsekwentnym. Za każdym razem, kiedy udaje mi się ją zrealizować, odnoszę małe zwycięstwo, które krok po kroku kieruje mnie ku zmianie.

Innym przykładem działania opierającego się na mikrodecyzjach może być zaufanie własnej intuicji. W praktyce oznacza to, że jeśli pojawi się w mojej głowie nawet najcichsza myśl, biorę ją pod uwagę, zauważam. Dlaczego? Bo jeśli okaże się słuszną podpowiedzią, to następnym razem będę uważniej słuchać takich cichych intuicji. Mikrodecyzje pomagają podchodzić bez lęku do retrospekcji i uczyć się na błędach. Kiedy pojawia się drobna porażka, mówię sobie „stop” – zatrzymuję się, słucham tego, co się stało, i decyduję, co następnym razem zrobię inaczej. To pomaga nie traktować błędu jako dowodu, że nie jestem godny zaufania. Błąd staje się doświadczeniem, które pozwala mi się rozwijać, ponieważ poświęcam czas na jego analizę.

Innym przykładem małej, ale znaczącej zmiany jest proszenie o wsparcie. Może warto zdecydować, że kiedy doświadczysz wątpliwości albo odczujesz napięcie z powodu zmęczenia, poprosisz jedną osobę o radę albo o pomoc. Często wstrzymujemy się z proszeniem, ponieważ boimy się zależności albo mamy wrażenie, że taka pomoc potwierdza naszą bezradność. Tymczasem w tej mikrodecyzji nie tracisz sprawczości, bo to ty decydujesz, że zwracasz się do kogoś o pomoc. W ten sposób budujesz swoją autonomię, bierzesz odpowiedzialność za życie, a jednocześnie uczysz się realnie oceniać swoje możliwości i dobierać wsparcie według swoich potrzeb.

Dobrą mikrodecyzją jest również wprowadzenie „zdrowych” zdań w wewnętrzny dialog, które stopniowo będą budowały w nas wewnętrzną dyscyplinę myśli. Dopuszczanie do siebie nadmiernie krytycznych myśli i surowych żądań dotyczących różnych powinności jest przecież naszą decyzją, a nie czymś z góry narzuconym. Podobnie jest też z dopuszczaniem do siebie afirmujących myśli, takich jak: „Mogę zaufać własnym decyzjom”, „Mogę popełniać błędy” czy „Ufam, że sobie poradzę”. Nasze myśli i słowa leczą, pozwalają osłabić wewnętrznego krytyka, urealniają i wzmacniają nasze głębokie JA.

Odbudowa zaufania do siebie wymaga cierpliwości. Przypomina budowanie mostu – kawałek po kawałku, krok po kroku. Im częściej sprawdzamy i przekonujemy się, że naprawdę możemy na sobie polegać, tym bardziej rośnie w nas pewność, że mamy w sobie zasoby, by poradzić sobie z wyzwaniami życia.

Refleksja: Drobne, ale znaczące kroki

Jako podsumowanie tej części chciałabym zaproponować ci znalezienie własnej mikrodecyzji, która pozwoliłaby ci wyruszyć w kierunku odbudowy zaufania do samego siebie. Poniżej znajdziesz propozycje mikrodecyzji dotyczących różnych obszarów naszego JA. Przeczytaj je uważnie i zastanów się, która z nich przemawia do ciebie najbardziej. Ta lista nie obejmuje wszystkich możliwości, ale może posłużyć jako inspiracja do stworzenia własnej, dopasowanej do twoich potrzeb.

Moje ciało i zdrowie fizyczne

Decyduję dziś, że pójdę spać o rozsądnej porze i zadbam o regenerujący czas snu.

W ciągu dnia, zwłaszcza jeśli dużo siedzę, zrobię krótką przerwę – rozciągnę się lub inaczej zatroszczę się o komfort mojego ciała.

Wybiorę dzisiaj zdrowy posiłek i zjem go świadomie, bez pośpiechu.

Moja psychika i relacja z samym sobą

Każdego dnia poświęcę chwilę na przeżycie wdzięczności: przypomnę sobie o jednej rzeczy, za którą jestem dzisiaj szczególnie wdzięczny sobie, bliskim, Bogu, światu. Zapiszę ją w notatniku.

Gdy pojawi się surowa i krytyczna myśl, świadomie zmienię ją na życzliwy i przyjacielski komunikat.

Gdy dziś doświadczę napięcia, stresu czy trudnych emocji, zatrzymam się na chwilę, wezmę głęboki oddech, może się pomodlę, może poczekam w ciszy, żeby dać sobie przestrzeń na przeżycie emocji.

Moja duchowość, tożsamość, sens życia

Codziennie albo kilka razy w tygodniu zarezerwuję sobie chwilę ciszy, modlitwy lub medytacji, żeby pogłębić relację ze sobą samym i z tym, co dla mnie jest święte.

Zadam sobie proste pytania: „Kim jestem?”, „Dokąd zmierzam?”, „Co jest dla mnie ważne?”, „Kim chcę być?” – odpowiedzi poszukam przez pryzmat wartości, które uważam za ważne.

Jeśli żyję w rodzinie, wspólnocie lub bliskiej mi społeczności, podejmę mikrodecyzję, by pielęgnować ważne dla siebie relacje. Zaplanuję rozmowę, wspólny czas w konkretnym, możliwym wymiarze.

Mój styl życia, regeneracja, odpoczynek, pasje, relacje

Wybiorę jedną aktywność, która daje mi radość, pozwala odreagować lub przynosi spokój (spacer, czytanie, muzyka, hobby, rozmowa, natura), i zarezerwuję na nią 15 minut dziennie.

Gdy jestem w wyjątkowym napięciu, odpuszczam jedną rzecz, która nie jest pilna.

Gdy jestem w trudnej sytuacji, podejmuję decyzję, że nie zostanę sam i odezwę się do kogoś bliskiego, żeby podzielić się z nim tym, co mnie trapi.

Zachęcam cię do tego, by z każdego typu decyzji wybrać przynajmniej jedną, którą podejmiesz, aby odzyskać poczucie sprawczości i odbudować zaufanie do samego siebie. Nie próbuj realizować mikrodecyzji ze wszystkich obszarów naraz. Jeśli na dany tydzień wybierzesz na przykład sen i postanowisz położyć się spać o wczesnej porze, wykorzystaj do odnotowania tej decyzji swoją mapę zaufania. Popatrz też na nią i spróbuj ocenić, w których obszarach JA jest ci dziś najtrudniej podejmować mikrodecyzje. Które potrzeby zaniedbujesz najbardziej? Z jednej strony mogą one sygnalizować braki w dorosłym życiu, z drugiej – opowiadać o doświadczeniach z dzieciństwa, o tym, co było ważne dla twoich rodziców, a co nie.

Przykład? Spójrzmy na macierzyństwo. Wszystkie mamy doświadczają frustracji związanej z brakiem snu, ale każda inaczej sobie z nią radzi. Jedna weźmie dziecko do łóżka, bo niemowlę lepiej i dłużej śpi przy niej, druga będzie karmiła i odkładała dziecko do łóżeczka przez całą noc, jeszcze inna będzie spała na fotelu przy łóżeczku, a kolejna przekaże nocną opiekę partnerowi. Zawsze warto zadać sobie pytania: „Dlaczego robię to, co robię? Dlaczego uważam, że tak jest dobrze? Czy podejmuję tę decyzję, bo ufam sobie i opieram się na własnej intuicji lub analizie, czy działam pod wpływem lęku, niezaspokojonych potrzeb albo oczekiwań innych?”.

W procesie odbudowy zaufania do siebie wszystkie zaniedbane części twojej osoby będą jawić się jako te, których najmniej jesteś pewien. Jeśli trudno ci być sobie wdzięcznym, może to świadczyć o zbyt wysokich wymaganiach i surowej ocenie, jaką wobec siebie stosujesz. Jeśli trudno ci poświęcić sobie czas, na przykład na czytanie czy spacer, może to oznaczać zaniedbanie podstawowych potrzeb, którego doświadczałeś w dzieciństwie. Czasem w wychowaniu słyszymy zdania typu: „Odpoczniesz, kiedy posprzątasz” albo: „Będziesz mógł się pobawić, kiedy odrobisz lekcje”. Takie pozornie logiczne wymagania formułowane przez opiekunów, zamiast uczyć zdrowych granic i priorytetów, mogą kształtować w nas przekonanie, że nigdy nie jesteśmy „pilni i ważni” dla samych siebie.

Kończąc ten rozdział, z całego serca zachęcam cię, byś spróbował odnaleźć siebie w przynajmniej jednej z zaproponowanych dziedzin. Wpisz tę małą decyzję w swoją mapę zaufania i obserwuj, jak możesz ufać sobie oraz jak się czujesz, kiedy o sobie pamiętasz. Zwróć uwagę na swoje emocje – czy drażliwość lub niepokój nie zmniejszają się, bo wiesz, że możesz ufać sobie i nie pozwalasz na przekraczanie własnych granic?

MEDYTACJA: powrót do siebie

Na koniec rozdziału zapraszam cię do medytacji. Zadbaj o spokojną i cichą przestrzeń. Możesz usiąść lub położyć się tak, aby przez kilka minut nie odczuwać presji czasu. Zamknij oczy i skieruj uwagę na oddech. Nie musisz go kontrolować – po prostu zauważaj, jak wpływa do twojego ciała i z niego wypływa, w naturalnym, spokojnym rytmie.

Zacznij proszę od ugruntowania dorosłego „Ja”. Poczuj swoje ciało tutaj i teraz – kontakt z krzesłem, podłogą, ciepło ciała. Pomyśl: Jestem tu teraz. Jestem sobą. Oddycham. Żyję. Następnie wyobraź sobie tę część siebie, która pamięta twoje wczesne doświadczenia – tę, którą na początku rozdziału nazwaliśmy wewnętrznym dzieckiem. To realny obszar twojej pamięci emocjonalnej, który wpływa na to, jak reagujesz dzisiaj.

Wyłącz proszę ocenę – po prostu przyjmij obecność tej części siebie. Może pojawi się jakiś jej obraz (spróbuj go uszczegółowić, zadając sobie pytania: ile masz lat? Jak jesteś ubrany?), może pojawi się uczucie (spróbuj je nazwać), albo inne wrażenie w ciele (czy to przyjemne, czy trudne?). Pomyśl: Widzę cię. Słyszę cię. Czuję cię.

Zadaj tej dziecięcej części proste, dostrzegające ją pytania: Czego naprawdę potrzebujesz teraz? Co chciałbyś, żebym wiedział o tobie?

Pozwól myślom wewnętrznego dziecka popłynąć – bez popędzania go i bez narzucania odpowiedzi. Gdy poczujesz, że twoje wewnętrzne dziecko wyraziło, co ma do powiedzenia, odpowiedz do siebie w sposób dojrzały: Słyszę cię. Rozumiem, że to, co przeżyłeś, miało wpływ na to, kim dziś jestem. Dziękuję ci za zaufanie, że opowiedziałeś mi o tym.

Nie musisz używać dokładnie tych słów – chodzi o intencję i świadomość, że nie istnieje jedynie ja dzisiejszy, ale że poprzednie sezony mojego życia kształtowały mnie i proszą o prawo do integrowania się z teraźniejszością.

Zanim otworzysz oczy, jeszcze raz pozwól sobie poczuć swój oddech, po doświadczeniu, że coś ważnego zostało zauważone i przyjęte. Pomyśl: Jestem tu. Ufam sobie. Jestem odpowiedzialny za moje emocje i moje procesy.

Kiedy będziesz gotowy, powoli otwórz oczy.

Rozdział 4
Otwarcie się na innych

Budowanie więziotwórczych mostów

Budowanie zaufania w relacjach z innymi ludźmi zaczyna się od tego, że ufam sobie. Wszystko, o czym mówiliśmy w poprzednim rozdziale, stanowi więc fundament dla tego, co przed nami. W psychologii więzi międzyludzkie definiuje się jako głębokie, trwałe połączenia między dwojgiem ludzi – połączenia, przez które przepływają bezpieczeństwo, wspólne przeżycia, doświadczenia i wsparcie.

Most łączy dwa zupełnie odrębne brzegi, stąd świadomie używam tego obrazu, by opowiedzieć o tym, jak więź łączy dwie odrębne osoby. Niejako tworzy drogę, po której można przejść i która łączy ludzi na stałe – musiałaby się bowiem wydarzyć jakaś tragedia, żeby ten most został zerwany. Postrzeganie więzi jako mostów podpowiada nam, że mieszczą one w sobie zdolność do transferowania wyzwań, różnic i trudności, a także zawierają dynamikę wzajemnego odkrywania siebie bez przekraczania granic.

Z perspektywy analitycznej więzi dotykają tego, co w nas najbardziej pierwotne. Teorie analityczne podpowiadają, że w każdej więzi w jakiś sposób wracamy do relacji z matką. Czasem podczas psychoterapii niektórym osobom na usta ciśnie się westchnienie: „Tylko nie rozmawiajmy znów o mojej matce, dlaczego po raz kolejny do niej wracamy?”. Nie ma na to rady, gdy mowa o więzi. Dlaczego? Ponieważ na początku swojego życia każde dziecko jest z mamą w relacji symbiotycznej. Nie odróżnia jej od siebie i ma poczucie bycia „jednością”. Ten etap chroni niemowlę i pozwala prawidłowo funkcjonować jego niedojrzałemu układowi nerwowemu.

Małe dziecko powoli zaczyna doświadczać świata zewnętrznego, traktując go jednak na początku jako samego siebie. Według Melanie Klein dziecko od początku nawiązuje relacje z tzw. obiektami, czyli znaczącymi osobami lub ich reprezentacjami. Ów obiekt nie oznacza więc przedmiotu w sensie rzeczy martwej – to osoba (lub jej część) albo jej obraz wewnętrzny, czyli mentalna i emocjonalna reprezentacja danej osoby, która funkcjonuje w psychice³⁶.

Pierwszym obiektem dla dziecka jest pierwotny opiekun. Od jakości tej relacji zależy, jak dziecko zbuduje w dorosłości zdolność do zaufania, bliskości i miłości. Jak wspomniałam, obiekt może mieć charakter mentalny – jest wtedy jego obrazem zawierającym emocje, fantazje i doświadczenia dziecka – i staje się wewnętrzną reprezentacją, czyli obrazem opiekuna, który dziecko tworzy na podstawie swoich przeżyć. Te wewnętrzne obiekty – ich jakość i stabilność – mają ogromny wpływ na to, jak funkcjonujemy emocjonalnie i relacyjnie. Jeśli doświadczenia z tych relacji były pozytywne i bezpieczne, zbudowana zostaje zdrowa struktura wewnętrzna. Jeśli były traumatyczne lub nosiły znamiona zaniedbania, mogą pozostać wewnętrzne rany, które w dorosłości wpływają na budowanie relacji.

W jaki sposób negatywne doświadczenia wpływają na relacje w dorosłym życiu? Przede wszystkim mogą ukształtować w nas głęboko zakorzenione mechanizmy obronne, takie jak rozszczepienie, dysocjacja czy projekcja, które uniemożliwiają dopuszczenie do siebie realnego obrazu drugiej osoby i siebie samego. W konsekwencji, na początku budowania relacji z drugim człowiekiem, może pojawić się silna idealizacja, po czym, gdy rzeczywistość zweryfikuje ten iluzoryczny obraz i ujawni niedoskonałości, może nastąpić gwałtowna dewaluacja tej samej osoby.

Innym mechanizmem obronnym utrudniającym bliskie relacje jest projekcja, w której, ze względu na niezdolność pomieszczenia w sobie negatywnych cech, przypisujemy je drugiej osobie: „To ty jesteś na mnie zła” – kiedy czujemy złość na bliską osobę i nie potrafimy dopuścić do siebie tej emocji; „To ty mnie nie umiesz zaakceptować” – kiedy nie potrafimy pomieścić własnej nienawiści i braku akceptacji wobec siebie.

Przywołane przykłady ukazują, jak nieuświadomione mechanizmy obronne mogą niszczyć nasze relacje, ale także świadczą o niemożności zintegrowania w sobie przez daną osobę dobrych i złych stron relacji, co negatywnie odbija się na głębi oraz stabilności więzi. Co więcej, według Melanie Klein proces dorastania psychicznego polega na przemianie – z początkowej polaryzacji („Obiekt jest albo całkowicie dobry, albo całkowicie zły”) do umiejętności integrowania obu biegunów w jednym, bardziej realistycznym obrazie („Czuję złość na ciebie, a jednocześnie wiem, że mnie kochasz i chcesz dla mnie dobrze”).

Tylko wtedy, jeśli dokona się w nas owa przemiana, możliwe jest zdrowe budowanie relacji, oparte na autentycznym kontakcie ze sobą i z drugim człowiekiem³⁷.

W życiu dziecka niezwykle ważną rolę odgrywa fantazjowanie, wyobraźnia i zabawa. Fantazja pozwala konstruować wewnętrzny świat, wyobrażać sobie kolejne etapy rozwoju i eksperymentować z emocjami. Budowanie zaufania w relacjach z innymi może zaczynać się od fantazjowania, a jeszcze lepiej – od zabawy, która pozwala doświadczać siebie i innych. W psychoanalizie ważne jest, jak dziecko się bawi – sposób zabawy odsłania więcej niż słowa.

Forma zabawy staje się podstawą diagnostyczną, bo pozwala zobaczyć drugą osobę bez maski. Dobrą ilustracją tego, w jaki sposób zabawa opowiada o człowieku, będzie przykład narcystycznego lidera wspólnoty. Na zewnątrz zachowuje się empatycznie i spokojnie, starając się społecznie prezentować jako mędrzec i osoba budząca zaufanie, natomiast w zabawie jedynym sposobem, w jaki potrafi się do niej włączyć, jest rywalizacja. Bawię się wyłącznie po to, by wygrać. Gram w to, w czym jestem najlepszy. Nie stosuję się do zasad, jeżeli to zapewni mi zwycięstwo. Pozornie komunikowana empatia, delikatność i zdolność do wczuwania się w emocje oraz potrzeby innych w zabawie okazują się jedynie maską. Co ciekawe, często spotykam osoby bardzo zamknięte i lękowe, które w czasie zabawy otwierają się i ujawniają szersze spektrum swojej osobowości. Pamiętam, jak podczas spotkania warsztatowego, na którym pracowaliśmy z ciałem, w zupełnie nowy sposób zobaczyłam osoby, które znam z indywidualnych procesów terapeutycznych. Kiedy pierwszy raz dostrzegłam ich śmiech, zaróżowione policzki i przyspieszony oddech, uświadomiłam sobie, że zabawa nie tylko integruje nas z innymi, ona integruje nas też wewnątrz.

Bardzo cenne jest móc obserwować zabawę innych. Pozwala to dostrzec, jak w subtelny sposób ujawniają się emocje, strategie relacyjne i wewnętrzne konflikty, których często nie wyrażamy słownie. Nie bez przyczyny związek romantyczny zaczyna się zazwyczaj od wspólnej zabawy. Ona jest jego kardynalną częścią, bo przecież spotykamy się z ukochaną osobą „po pracy”, w ramach spędzania wolnego czasu, idziemy do kina, kawiarni, na łyżwy. To dzięki wspólnej zabawie zawiązuje się głęboka więź, która czasem potrafi przetrwać całe życie.

Wiele osób, które mają trudne doświadczenia z dzieciństwa albo głęboko rozbudowane w sobie struktury „rodzica”, w życiu dorosłym w pierwszej kolejności wycofuje się właśnie z zabawy. Rezygnują z fantazjowania, traktując zabawę jako zmarnowany czas. Tymczasem zabawa daje alternatywę dla słów tam, gdzie dorosłe traumy i trudne doświadczenia zostawiły rany, o których ciężko mówić. Zabawa, dzięki temu, że często jest uregulowana zasadami, tworzy przestrzeń do poczucia bezpieczeństwa, do ćwiczenia elastyczności i przede wszystkim głębokiego czucia. Jeśli chcemy odbudować zaufanie do innych, jeśli pragniemy wejść z ufnością w relację, zabawa daje nam narzędzia w postaci gestów i symbolicznych działań, by łatwiej niż za pomocą konwersacji coś wyrazić.

Jak możesz użyć zabawy do odbudowywania więziotwórczych mostów? Przede wszystkim zacznij od użycia wyobraźni, metafor i symboli, by wyrazić ból, niespełnione potrzeby oraz zranienia – to pierwszy krok do odbudowania zaufania w relacjach. Wyobraźnia pozwala nam na nowo coś przeżyć: wyobrazić sobie inną reakcję, a także przywołać we wspomnieniu osobę lub zasoby, których wtedy nie mieliśmy przy sobie. Niezwykle pomocna jest też zabawa w role. Dzieci bawią się lalkami, samochodami, przyjmują różne postacie, wymyślają scenariusze, budują miasta z klocków – wszystko to są ćwiczenia wyobraźni, eksperymenty emocjonalne i społeczne. My, dorośli, również tego potrzebujemy. Zabawa w role pozwala nam spróbować zupełnie innych postaw i zachowań, niż te, które zazwyczaj prezentujemy. Możemy przez chwilę być czarnym charakterem, sprawdzić, jak to jest nie podporządkowywać się zasadom, doświadczyć „legalnie” gniewu czy zazdrości.

Zabawa daje też szansę obserwowania innych i podchodzenia do konfliktu jak do zadania. Pamiętam, że jako harcerze często graliśmy w mafię. Istnieje wiele współczesnych wersji tej gry, z których jedną jest niegdyś bardzo popularna Among us. Zasady są tu analogiczne jak w mafii, ale rozgrywana jest w przestrzeni wirtualnej. Ktoś był „zabójcą”, a społeczność, wspólnie naradzając się, wybierała, kto to jest. W takich grach znajdziemy wszystko, co pomaga nam eksperymentować z zaufaniem: sojusze, zdrady, wspólną odpowiedzialność, sztukę interpretowania drugiej osoby, radzenie sobie z porażką. Popularność tego typu gier pokazuje, jak głęboko potrzebujemy ćwiczyć relacje, ich wytrzymałość, związane z nimi mechanizmy, a także umiejętność dyskutowania i kreatywnego negocjowania.

Wspólna zabawa budzi w nas również naturalną, spontaniczną, „dziecięcą” ekspresję emocji. Tym samym stwarza przestrzeń na pojawienie się bliskości i zaufania, ponieważ to poprzez wyrażanie uczuć jesteśmy w stanie doświadczyć drugiej osoby. Owa przestrzeń ujawniająca się w zabawie pozwala przywrócić autentyczność naszych reakcji, prezentować nasze prawdziwe i wrażliwe JA. Wtedy dopiero prawdziwie otwieramy się na eksperymentowanie, na bycie tu i teraz – emocjonalnie i bez masek.

Refleksja: Ryzyko nieuciekania

Zapraszam cię do zatrzymania się na chwilę refleksji i szczerego odpowiedzenia sobie na poniższe pytania. Uruchom nie tylko myśli, ale również wyobraźnię i emocje.

Co się stanie, jeśli przestaniesz bronić się przed zaufaniem drugiemu człowiekowi i zamiast uciekać, zaprosisz do dialogu swój ból, zawiedzione nadzieje i oczekiwania? Jak wyobrażasz sobie siebie w takiej sytuacji?

Czy w relacji z samym sobą i innymi potrafisz zaryzykować ujawnienie się w zabawie – gestem, ruchem lub ciszą? Jaka mogłaby być konkretna zabawa lub aktywność? Kogo chciałbyś do takiego dialogu zaprosić?

Czy jesteś gotowy na regularne wysyłanie w bliskich relacjach drobnych, autentycznych sygnałów, takich jak życzliwe spojrzenie, mały akt troski, dotyk czy subtelna pomoc? Jakie gesty naturalnie wyrażają twoją bliskość i zaufanie?

Czy masz w sobie gotowość, by pokazać komuś, że ci na nim zależy w sposób, którego nie potrafisz wyrazić słowami? Jak mógłbyś to zrobić?

Ludzkie tereny (przy)graniczne

Jednym z najważniejszych wątków w przytoczonej psychoanalitycznej teorii relacji z obiektem autorstwa Melanie Klein jest przeniesienie, jakie dokonuje się w nas, gdy wczesne relacje z ważnymi osobami (np. rodzicami) tworzą w naszej psychice trwałe wewnętrzne reprezentacje drugiej osoby. Te wewnętrzne obrazy wpływają na to, jak postrzegamy siebie, jak widzimy innych i jak tworzymy granice³⁸. Zgodnie z teorią Klein dziecko w pierwszych miesiącach życia nie rozróżnia własnych granic. Wydaje mu się, że „jest mamą”. Relacja z matką jest bardzo symbiotyczna, dlatego gdy dziecko mierzy się z frustracją lub lękiem wobec swoich opiekunów, używa bardzo podstawowych mechanizmów obronnych (rozszczepienia, czyli dzielenia siebie lub innych na całkowicie „dobrych” i całkowicie „złych”, czy projekcji, polegającej na przypisywaniu własnych nieakceptowanych uczuć innym osobom).

Jeśli wczesne relacje nie rozwijają się bezpiecznie, dziecko może mieć trudności z postawieniem zdrowych granic między sobą a innymi ludźmi. W takiej sytuacji, pomimo wieku i dorastania, zacierają się granice między tym, kim ono jest, a kim jest druga osoba. W związku z tym, gdy ktoś taki zaczyna budować relacje, rodzi się w nich pewna toksyczność. Taka osoba na przykład wikła się w emocje innych, nie potrafi podejmować samodzielnych decyzji bez odczuwania niepokoju na myśl o tym, jak zareaguje rodzina. Przykładem takiego uwikłania w życiu dorosłym może być osoba – ofiara przemocy rodzinnej, która w wieku czterdziestu lat, żyjąc samotnie poza rodzinną miejscowością, pomimo ogromnych krzywd doświadczanych w relacjach z rodziną, przyjeżdża na święta do domu. Z jednej strony czuje silne poczucie winy, że nie zaspokaja oczekiwań swoich bliskich, z drugiej obawia się bycia zawstydzaną, z trzeciej – lęka się przemocy, której może być świadkiem.

Innym przykładem konsekwencji braku bezpieczeństwa na wczesnym etapie rozwoju jest życie emocjami drugiej osoby. Dorosła osoba, wchodząc w relację romantyczną, przeżywa ogromny niepokój, gdy nie potrafi odpowiedzieć na każdą potrzebę partnera. Popada w skrajności, wierząc, że ma zasoby, żeby zaspokoić wszystkie jego emocjonalne potrzeby, po czym obwinia się, że znowu zawiodła i nie nadaje się do bliskości. Partner takiej osoby najczęściej łączy się z nią na podstawie „chemii chorego skryptu przywiązania” i przyczynia się do umocnienia takich toksycznych przekonań.

Nawet w dorosłości możemy być więc „stopieni” z drugą osobą, nie czuć własnej wartości, nie przeżywać właściwie swojej tożsamości i nie stawiać granic. W takiej sytuacji trudno mówić o zaufaniu, ponieważ nie wiadomo, gdzie kończy się JA, a gdzie zaczyna druga osoba. Odrębność, dzięki której mogę zaufać, jest rozmyta. Co to konkretnie oznacza? Aby móc odbudować zaufanie do kogokolwiek, muszę zobaczyć tego kogoś NA ZEWNĄTRZ, takiego, jaki jest, z jego realnymi uczuciami i myślami. Wtedy dopiero mogę realnie ocenić, czy ten ktoś jest rzeczywiście godzien zaufania.

Mogę zaufać komuś, jeśli potrafię odróżnić realne potrzeby i emocje od tego, jak wyobrażam sobie drugą osobę. Jeśli umiem zobaczyć drugiego człowieka jako „odrębnego”, otwieram sobie drogę do zdrowego zaufania. Znacznie trudniej wejść w relacje, w których pozwalam się zdominować emocjonalnie albo nie podejmuję odpowiedzialności za własne granice, a także – co najważniejsze – opieram zaufanie na projekcji czy nieświadomych oczekiwaniach. Odbudowanie relacji z drugą osobą jest procesem. Wymaga zgody na przejście wewnętrznego kryzysu. Zaprasza do rezygnacji z upraszczania świata i dzielenia go na ludzi idealnych i beznadziejnych, toksycznych oraz krzywdzących. Ten proces rozpoczyna integrację wewnętrznego świata w taki sposób, by był w stanie pomieścić to, że druga osoba jest złożona i różna ode mnie: nieraz zachowuje się wobec mnie w sposób trudny, innym razem potrafi trafnie odpowiedzieć na moje potrzeby.

Dojrzała asertywność

Doświadczenie własnych granic jest jedną z pierwotnych potrzeb człowieka. Twierdzenie, że podstawową potrzebą jest wolność i możliwość nieograniczonego eksplorowania świata, jest uproszczeniem. Dla dziecka „bezgraniczność” może być wręcz niebezpieczna, bo świat nie jest ani bezwarunkowo dobry, ani bezpieczny. Granice – świadomość tego, gdzie się kończę, a gdzie zaczyna drugi – stanowią fundament zdrowego rozwoju.

Mówiąc o ludzkich granicach, nie sposób pominąć asertywności. Z jednej strony jest ona definiowana przez psychologię społeczną jako styl relacji interpersonalnych i komunikacji, rozumiany behawioralnie jako zestaw zachowań dający człowiekowi zdolność do obrony siebie. Z drugiej strony to dojrzała postawa psychologiczna, zbudowana na spójnych przekonaniach o sobie i innych, a także świadomość własnej wartości i swoich praw oraz zdolność do głębokiego szacunku wobec drugiego człowieka. Asertywność pozwala odbudować relacje, opierając je na jasnych, uczciwych zasadach, co zdaje się szczególnie ważne dla osoby, która doświadczyła bólu związanego ze zranieniem w relacji. Dzięki asertywności możemy zadbać o to, by komunikacja była przejrzysta, uwzględniała potrzeby obu stron i przestrzegała ustalonych granic. Kiedy tworzymy więzi oparte na szacunku, budujemy poczucie zaufania, które z kolei jest podstawą bezpiecznych i trwałych więzi.

Asertywność wymaga otwartości i odwagi – tego, żeby rozumieć siebie, być konsekwentnym i otwartym na drugą osobę. To dlatego tak często asertywność kojarzy się z niedojrzałym mówieniem „nie”: „Jeśli potrafię mówić innym NIE, to jestem asertywny”. Nic bardziej mylnego. Mimo że w relacjach często spotykamy się z usprawiedliwianiem własnej niepohamowanej emocjonalności jako „asertywności”, warto z całą mocą podkreślić, że osoba naprawdę asertywna nie jest ani agresywna, ani egocentryczna. Prawdziwa asertywność polega na widzeniu siebie, przy jednoczesnym dostrzeganiu drugiego człowieka. Nie chodzi bowiem o umiejętność widzenia wyłącznie siebie lub wyłącznie drugiej osoby i spełniania jej potrzeb. Asertywność jest „dwuwymiarowa” – oznacza zarówno niezaniedbywanie siebie w kontakcie z innymi, jak i niezaniedbywanie innych w kontakcie z sobą. Dopiero gdy potrafimy mówić „nie”, autentycznie wyrażać swoje uczucia i przyjmować prawo do okazywania złości, możemy mówić o dojrzałej asertywności.

Asertywność wspiera odbudowywanie zaufania w relacjach, ponieważ ufamy tym, którzy nas słyszą i rozumieją. Komunikując się asertywnie, jasno przekazujemy swoje myśli i emocje, co zmniejsza nieporozumienia i napięcia, a w zamian tworzy przestrzeń do otwartego dialogu. Gdy mówię: „Potrzebuję teraz ciszy”, sygnalizuję wprost swoje potrzeby. Gdy natomiast reaguję krytyką lub irytacją, np. „Czemu tu jest tak głośno?” albo: „Dlaczego krzyczycie, przecież wiecie, jaka jestem zmęczona, nikt mnie nie słucha!”, moje potrzeby przekazywane są przez szantaż emocjonalny, co utrudnia adekwatną odpowiedź. Asertywność eliminuje manipulację i ukryte zamiary, działa transparentnie, co zapewnia przewidywalność i spójność komunikacji, sprzyjając poczuciu bezpieczeństwa w relacji.

Na to poczucie bezpieczeństwa wpływa oczywiście wiele czynników, nie chodzi tylko o mówienie tego, co czuję. Wyrażanie naszych uczuć powinno być adekwatne do sytuacji. Aby to zobrazować, przytoczę przykład: pewnego dnia byłam świadkiem wymiany zdań między dwoma psychologami w relacji służbowej (szef – podwładny). Dialog między nimi brzmiał mniej więcej tak:

– Proszę o uzupełnienie dziennika spotkań – powiedziała dyrektorka ośrodka. – Jest pani z nim już spóźniona ponad miesiąc! Daję pani czas do końca tygodnia.
– Czuję się zdenerwowana, kiedy pani tak do mnie mówi – odparła terapeutka. – Proszę nie wywierać na mnie presji, to mnie stresuje.

Jakie wnioski możemy wyciągnąć z tej rozmowy? Po pierwsze, asertywność oczywiście nie daje naszym uczuciom prawa do niewykonywania powierzonych nam zadań. Nie daje nam też prawa do tego, żebyśmy szantażowali otoczenie własnymi emocjami. Musimy nauczyć się znosić frustrację, bo chodzi o szczerą, świadomą i szanującą obie strony wymianę zdań, która jasno określa granice, potrzeby i oczekiwania. Ta sama rozmowa mogłaby wyglądać więc następująco:

– Proszę o uzupełnienie dziennika spotkań – powiedziała dyrektorka ośrodka. – Jest pani z nim już spóźniona ponad miesiąc. To bardzo utrudnia moją pracę, uniemożliwia rozliczenie spotkań z pacjentami. Mogę dać pani na to jeszcze trochę czasu, ale najpóźniej proszę o oddanie dziennika do końca tygodnia.

Brzmi inaczej? Jest asertywnie, ale wybrzmiewa również szacunek, a także w sposób dojrzały jest przekazany komunikat ukazujący konsekwencje takiego a nie innego działania. Jak mogłaby brzmieć w związku z tym odpowiedź?

– Przepraszam, wiem, że tego nie zrobiłam. Rozumiem, że to konieczne dla rozliczenia pacjentów – odparła terapeutka. – Czy mogę poprosić o pomoc w tym zadaniu? Nie jestem pewna, czy potrafię sama to zrobić.

Mamy tu do czynienia z asertywnością bez nadmiernego poczucia winy – postawą, w której biorę odpowiedzialność za to, co zrobiłam lub zaniedbałam, a jednocześnie potrafię bez wstydu poprosić o pomoc w tym, czego nie potrafię. W praktyce asertywność ujawnia się jako zdolność do obrony własnych praw i siebie samego, jasnego wyrażania uczuć oraz proszenia o to, czego potrzebujemy, bez naruszania granic drugiej osoby. Dzięki takiej komunikacji relacje stają się mniej obciążone domysłami i frustracjami, a bardziej oparte na uczciwym, bezpośrednim porozumieniu. Asertywność jest więc naszym wewnętrznym zasobem pozwalającym przyjąć zarówno komplementy, jak i krytykę, co wzmacnia zaufanie i poczucie bycia zrozumianym.

Czasem wydaje nam się, że świat musi pomieścić nasze emocje i potrzeby. W pracy terapeutycznej obserwuję osoby, które po latach milczenia i negowania siebie zaczynają „walczyć o siebie”. Ich emocje muszą się „rozhuśtać”, by mogły odnaleźć własną tożsamość. To trudne dla otoczenia i wystawia relacje na próbę. Jeśli jednak więzi przetrwają ten etap, często stają się relacjami trwałymi. Nie wszyscy potrafią pomieścić nasze niewyregulowane emocje, i nie wynika to z braku miłości.

W tym kontekście trzeba jasno powiedzieć, że asertywność często rodzi się w bólu. Jeśli ktoś nie zbudował jej w dzieciństwie, nie dojrzewała w nim od najwcześniejszych etapów rozwoju, to potem, wracając na drodze wewnętrznego uzdrowienia do tych etapów, w których asertywność naturalnie jest rozwijana, często doświadcza w swoim otoczeniu oporu. Niełatwo wytrzymać dziecięce lub nastoletnie emocje u osoby dorosłej. Nierzadko w swojej pracy terapeutycznej obserwuję sytuacje, w których osoba odblokowuje w sobie prawo do istnienia i zaczyna mówić bardzo „asertywnie” na temat każdej odczuwanej przez siebie frustracji: „To mnie przekracza”. Potem oczekuje od otoczenia, że się zmieni zgodnie z jej potrzebami. Tymczasem zmiana jest dla nas. To my nareszcie zaczynamy wyrażać siebie. Kłopot pojawia się wtedy, gdy ten proces się przedłuża lub gdy nasza praca nad sobą zatrzymuje się nagle w jakimś momencie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Przypisy

1 Por. A. Brzezińska, K. Apelt, B. Ziółkowska, Psychologia rozwoju człowieka, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2016, s. 143–154.

2 Por. T. Jansson, Muminki, t. 2: Kometa nad Doliną Muminków, tłum. T. Chłapowska, Nasza Księgarnia, Warszawa 2020.

3 Por. J.R. Dunn, M.E. Schweitzer, Feeling and Believing: The Influence of Emotion on Trust, „Academy of Management Proceedings” 1, 2003, s. B1-B6, DOI:10.5465/AMBPP.2003.13793140.

4 Por. A. Brzezińska, K. Apelt, B. Ziółkowska, Psychologia rozwoju… s. 143–154.

5 Por. J. Menanno, Droga do bezpiecznego stylu przywiązania, tłum. A. Haduła, Wydawnictwo Feeria, Łódź 2025.

6 Por. J. Bowlby, Przywiązanie, tłum. M. Polaszewska-Nicke, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 365–384.

7 Wszystkie przywołane w książce historie przytaczam za zgodą osób, których one dotyczą. Zmieniam też szczegóły na tyle, by nikt nie został rozpoznany.

8 P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, Wydawnictwo Znak, Kraków 2007, s. 69–74.

9 Por. F. Fukuyama, Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, tłum. A. i L. Śliwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Wrocław 1997.

10 Por. Komunikat CBOS [on-line] https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2024/K_040_24.PDF, dostęp 26 lutego 2026.

11 Por. P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, dz. cyt., s. 310–311.

12 Por. M. Marzec, A. Świrska, Koncepcja nieufności. Podstawy teoretyczne dla analizy nieufności w polskich warunkach, „Studia Ekonomiczne”, 376, 2018, s. 148–162.

13 Por. G. Ignatowski, Kształtowanie zaufania w rodzinie podstawą życia społecznego i zawodowego, „Pedagogika Rodziny”, 3(3), 2013, s. 7–16.

14 Por. Z. Chlewiński, Psychologiczne uwarunkowania idei Boga, [w:] Encyklopedia katolicka, tom 2, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1995, s. 982–987.

15 Por. A. Wieradzka, Obraz Boga a kształtowanie się wiary dziecka, [w:] Wierzę w Boga. Interdyscyplinarne spojrzenie na wiarę, red. B. Kochaniewicz, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Teologiczny, Poznań 2013, s. 141–156.

16 Por. T. Gosztyła, A. Suchodolska, Personalność relacji religijnej narzeczonych a jakość ich wzajemnej komunikacji interpersonalnej, Studia z Psychologii w KUL, t. 16, red. O. Gorbaniuk i in., Wydawnictwo KUL, Lublin 2010, s. 23–40.

17 Por. B. Grom, Psychologia religii: ujęcie systematyczne, tłum. H. Machoń, Warszawa 2019.

18 Zaufanie w drodze nawrócenia wyraża się między innymi poprzez spowiedź oraz wiarę, że Bóg rzeczywiście odpuszcza grzechy ze względu na akt zaufania i wiary. W tym wymiarze zaufanie obejmuje także rzeczywistość instytucjonalną Kościoła – w pewnym sensie analogicznie do zaufania, jakim obdarzamy różne służby czy instytucje publiczne.

19 Por. J.W. Kalat, Biologiczne podstawy psychologii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020, s. 60–66, 356–363.

20 Por. M. Kossut, Neuroplastyczność – podstawowe mechanizmy, „Neuropsychiatria i Neuropsychologia”, nr 1, Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego, Polska Akademia Nauk, Warszawa 2019. Zob. ] https://www.termedia.pl/Neuroplastycznosc-podstawowe-mechanizmy,46,37581,1,0.html, dostęp 15 kwietnia 2026.

21 Por. E. Kübler-Ross, Rozmowy o śmierci i umieraniu, tłum. I. Doleżal-Nowicka, Wydawnictwo Media Rodzina, Poznań 1979, s. 55–146.

22 Por. D. Kessler, Szósty etap żałoby. W poszukiwaniu sensu, tłum. M. Witkowska, Wydawnictwo Laurum, Warszawa 2022.

23 Por. B.A. van der Kolk, A.C. McFarlane, L. Weisaeth, Traumatyczny stres: Wpływ wstrząsających doświadczeń na umysł i ciało człowieka, tłum. P. Luboński, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2025, s. 246–288.

24 Por. N. McWilliams, Diagnoza psychoanalityczna, tłum. A. PałynyczkoĆwiklińska, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2025, s. 45–62.

25 Sublimacja oznacza mechanizm obronny polegający na przekształcaniu trudnych, nieakceptowanych impulsów lub emocji (np. złości, lęku, napięcia) w działania społecznie akceptowane i konstruktywne.

26 Mechanizm radzenia sobie, który polega na świadomym „wybieganiu w przyszłość” – rozważaniu możliwych scenariuszy i planowaniu działań, zanim coś się wydarzy.

27 Por. H.J. Grzegołowska-Klarkowska, Mechanizmy obronne osobowości, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, s. 29–39, 238–363.

28 Listę znajdziesz na stronach 104–105.

29 Ch. Germer, K. Neff, Samowspółczucie. Zaakceptuj siebie i zbuduj wewnętrzną siłę, tłum. J. Gilewska, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2022.

30 Por. tamże (Wstęp).

31 Por. E. Berne, Dzień dobry... i co dalej?: psychologia ludzkiego przeznaczenia, tłum. M. Karpiński, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2018.

32 Por. I. Stewart, V. Joines, Analiza transakcyjna dzisiaj: nowe wprowadzenie, tłum. zbior., Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2022, s. 11–39.

33 Por. E. Emich-Widera i in. (red.), Integracja sensoryczna a przetwarzanie sensoryczne. Podręcznik: obalamy mity, przedstawiamy naukowe podejście, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2025.

34 D. Keltner, K. Oatley, J.M. Jenkins, Zrozumieć emocje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2021, s. 218–246.

35 Por. B. Rothschild, Ciało pamięta. Psychofizjologia traumy i terapia osób po urazie psychicznym, tłum. R. Andruszko, Wydawnictwo UJ, Kraków 2015, s. 21–35.

36 Por. H. Segal, Wprowadzenie do teorii Melanie Klein, tłum. Ł. Penderecki, Instytut Studiów Psychoanalitycznych im. Hanny Segal, Warszawa 2022, s. 6–26.

37 Pozycje w teorii Melanie Klein to podstawowe organizacje życia psychicznego, opisujące sposób przeżywania siebie, obiektów i relacji z nimi. Nie są one etapami rozwoju w ścisłym sensie, lecz dynamicznymi układami doświadczeń, do których jednostka może powracać w ciągu życia. Klein wyróżnia dwie główne pozycje: paranoidalno-schizoidalną oraz depresyjną. Paranoidalno-schizoidalna to stan, w którym dziecko nie potrafi oddzielić się od matki i używa mechanizmu rozszczepienia, przyjmując tylko to, co „dobre”, a odrzucając „złe”. Brak wystarczających pozytywnych doświadczeń może utrwalić negatywny obraz opiekuna i świata. Pozycja depresyjna pojawia się, gdy dziecko potrafi zintegrować obiekt jako osobę różną od siebie, posiadającą zarówno cechy „dobrą-karmiącą”, jak i „złą-atakującą”. Pozytywne przejście przez tę pozycję umożliwia realistyczne budowanie autentycznych, dorosłych relacji.

38 Por. M. Klein, Pisma Melanie Klein, t. I: Miłość, poczucie winy i reparacja oraz inne prace z lat 1921–1945, tłum. A. Czawnicka, D. Golec, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2024, s. 286–304.

© Wydawnictwo WAM, 2026

Opieka redakcyjna: Kama Hawryszków

Redakcja: Zuzanna Marek

Korekta: Zofia Smęda, Katarzyna Onderka

Recenzja naukowa: dr hab. Aleksander Bańka, prof. UŚ

Projekt okładki: Marcin Jakubionek

Skład i opracowanie graficzne: Lucyna Sterczewska

ISBN 978-83-277-5000-6

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-255

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260

www.wydawnictwowam.pl

Opracowanie ebooka:
Katarzyna Błaszczyk