© Wydawnictwo WAM, 2022

Wstęp do wydania amerykańskiego: A Brief and Exact Account. The Recollections of Simão Rodrigues on the Origin and Progress of the Society of Jesus, The Institute of Jesuit

Sources, Chestnut Hill, MA: 2004, pp. ix–xvi.

© The Institute of Jesuit Sources

Wstęp do wydania hiszpańskiego: Simón Rodrigues, Origen y progreso de la Companía
de Jesús, Mensajero–Sal Terrae, Bilbao–Santander 2005, s. 15–43.

© GRUPO DE COMUNICACIÓN LOYOLA

Dziękujemy Institute for Jesuit Sources oraz Grupo de Comunication Loyola za zgodę
na publikację wstępów i wybranych przypisów z wydania amerykańskiego i hiszpańskiego.

Opieka redakcyjna

Katarzyna Stokłosa

Redakcja, opracowanie bibliografii i indeksów

Arkadiusz Ziernicki

Korekta

Dariusz Godoś

Projekt okładki

Andrzej Sochacki

Skład

EDYCJA

NIHIL OBSTAT

Przełożony Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego,

ks. Jarosław Paszyński SJ, prowincjał, Kraków, dn. 25 marca 2022 r.,

l.dz. 28/2022

ePub e-ISBN: 978-83-277-3207-1

Mobi e-ISBN: 978-83-277-3208-8

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 KRAKÓW

tel. 12 62 93 200

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

DZIAł HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIęGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260

www.wydawnictwowam.pl

Z wdzięcznością i zachwytem wobec Pana Boga,

że z roztrzaskanych kulą armatnią kości, pragnień i ambicji

powołał do istnienia Towarzystwo Jezusowe

i nigdy nie przestał nad nim czuwać.

Wykaz skrótów

AHSI

„Archivum Historicum Societatis Iesu”, 1932–.

ARSI

Archivum Romanum Societatis Iesu.

ĆD

Św. Ignacy Loyola, Ćwiczenia duchowne, tłum. Mieczysław Bednarz, Wydawnictwo WAM, Kraków 2002.

DHCJ

Diccionario histórico de la Compañía de Jesús. Biográfico-temático, 4 vols, dir. Charles E. O’Neill, Joaquín María Domínguez, Institutum Historicum Societatis Iesu – Universidad Pontificia Comillas, Roma–Madrid 2001.

Encyklopedia

Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995, red. Ludwik Grzebień, wyd. 2, Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna Ignatianum – Wydawnictwo WAM, Kraków 2004.

MHSI

Monumenta Historica Societatis Iesu, 1894–.

OP

Św. Ignacy Loyola, Opowieść Pielgrzyma. Autobiografia, tłum. Mieczysław Bednarz, Wydawnictwo WAM, Kraków 2021.

Rodrigues

Francisco Rodrigues, História da Companhia de Jesus na Assistência de Portugal, 7 vols., „Apostolado da Imprensa” – Emprensa Editora, Pôrto 1931–1950.

Schurhammer

Georg Schurhammer, Franz Xaver. Sein Leben und seine Zeit, Bd. 1: Europa, 1506–1541, Verlag Herder, Freiburg 1955.

Tacchi Venturi

Pietro Tacchi Venturi, Storia della Compagnia di Gesù in Italia, narrata col sussidio di fonti inedite, vol. II/1, 2. ed., Edizioni „La Civiltà Cattolica”, Roma 1950.

Teles

Baltasar Teles, Chronica da Companhia de Jesu, na Provincia de Portugal; e do que fizeram, nas Conquistas d’este Reyno, os Religiosos, que na mesma Provincia entràram, nos anos em que viveo S. Ignacio de Loyola, nosso Fundador. […] Primeira Parte, na qual se contem os principios d’esta Provincia, No tempo, em que a fundou e governou o P.M. Simãø Rodrigues, com sua sancta vida a morte, Paulo Craesbeeck, Lisboa 1645.

Szymon Rodrigues SJ

OPOWIEŚĆ O POCZĄTKACH TOWARZYSTWA JEZUSOWEGO

Krótka i wierna relacja

Rozdział I
Postacie

Do Najczcigodniejszego w Chrystusie Ojca Everarda Mercuriana, Przełożonego Generalnego Towarzystwa Jezusowego

Krótka historia początków i rozwoju tegoż Towarzystwa, aż do jego zatwierdzenia.

Wielce Czcigodny Ojcze w Chrystusie!

1. Ustawicznie, raz po raz, wiele osób w różnych miejscach prosiło mnie, abym opisał, jak i jakimi sposobami nasz łaskawy i wszechmogący Bóg czuwał nad naszym Towarzystwem, odkąd tylko dał mu początek i zebrał w jedno. Zawsze jednak odmawiałem. W żaden sposób nie mogłem zmusić mojego opornego ducha do pisania, po tym jak – spełniając życzenie proszących mnie – krótko opowiedziałem już o wydarzeniach, których nie zapomniałem. Teraz jednak opiszę je z radością, będąc posłuszny ojcowskiemu poleceniu Waszej Wielebności. Obawiam się wszakże, że stary człowiek, jakim już jestem, może opuścić wiele szczegółów. Pamięć ludzi w podeszłym wieku jest bowiem mniej rzetelna i mniej godna zaufania[215], a przecież zdarzenia, o których mam pisać, miały miejsce czterdzieści lat temu[216].

Przede wszystkim zaś to jedno muszę powiedzieć Waszej Ojcowskiej Wielebności, że zastanawiając się często nad tym, w jaki sposób moc Boża wzbudziła Towarzystwo z niepozornych początków i doprowadziła je do obecnej wielkości, przypominałem sobie i rozmyślałem nad tym, jak ten sam Bóg, sprawca wszystkich rzeczy, stworzył pierwszego naszego rodzica, Adama, który stał się początkiem i głową całego rodzaju ludzkiego, ulepiwszy go z gliny i błota. Rozmyślałem też nad tym, jak ten sam Bóg w swym cudownym zamierzeniu stworzył najpierw – z niczego – cały piękny świat, następnie przyozdobił go i nadał mu właściwy porządek, tak by mijały dnie, miesiące i lata. I dlatego wydaje mi się, iż o początkach Towarzystwa trzeba powiedzieć, że „stało się to przez Pana” (Ps 118,23) i że „jak się Panu podobało, tak się stało” (Hi 1,21). Aby zaś nikt nie mógł nie zauważyć Jego nieskończonej sprawczej mocy, wszystko, co ukształtował, stworzył z niczego i z małych rzeczy „On sam jeden cudów wielkich dokonał” (Ps 136,4). Niech zatem Jemu – wszechmocnemu Źródłu i Stwórcy Towarzystwa, wszyscy okazują cześć i uwielbienie z powodu wielkich dzieł, jakich w nim dokonał i będzie dokonywać w przyszłości[217].

2. Aby szybciej skończyć zadanie, którego się podjęliśmy, przejdźmy od razu do rzeczy. Wszyscy, którzy wstąpiliśmy do Towarzystwa, wiemy, że Bóg nakreślił jego pierwszy zarys i kształt na wielkim i sławnym Uniwersytecie Paryskim, kiedy to śmiertelna zaraza herezji Lutra[218], chociaż ukryta, zaczęła szerzyć się w Paryżu i w innych wpływowych miastach Francji. Żeby zatem zapobiec temu złu, Bóg, w swej cudownej opatrzności i wierności – jak mądry i miłosierny ojciec rodziny, który w zależności od potrzeb wydobywa ze swego skarbca rzeczy nowe i stare (Mt 13,52) – gdy zatrute osty znów wyrosły na niwie Kościoła[219], postanowił zatrudnić nowych pracowników. W swej szczególnej dobroci dał światu Towarzystwo Jezusowe, stare, a zarazem absolutnie nowe, aby synowie tegoż Towarzystwa, podobnie jak Rut – wierna Moabitka – mogli z pokorną pieczołowitością iść za poprzedzającymi ich żniwiarzami i zbierać z Pańskiego pola kłosy, które tamtym wysunęły się z rąk (Rt 2,2–3).

3. Ponadto wszystkim Naszym[220] wiadomo, że Bóg, nasz Pan, w swojej nieprzebranej dobroci i miłosierdziu, już u samych początków wybrał dziesięciu młodych ludzi – Francuzów i Hiszpanów[221], teologów Uniwersytetu Paryskiego – aby stali się fundamentem tego wspaniałego gmachu, który trzeba było budować i wznosić[222]. Pierwszym z nich był błogosławiony, świętej pamięci, Ojciec[223] Magister Ignacy[224], Hiszpan, Bask z tej części Kantabrii, którą zwie się Guipúzcoa, pochodzący ze znamienitego rodu Loyolów[225]. Po odrzuceniu złudnych marności swego wcześniejszego życia i całkowitym oddaniu siebie na służbę Bogu nieustannie płonął ogromnym pragnieniem zbawienia rodzaju ludzkiego. Mądrość Boża, która wybrała go od łona jego matki, aby był kamieniem węgielnym tej nowej budowli (Jr 1,5), wypróbowała go również wieloma trudnymi doświadczeniami, w których pozostał wierny aż do końca. Istotnie, właśnie przez obciosywanie i dopasowywanie rękami Rzemieślnika kamienie zostały wygładzone i tak spojone ze sobą, by osadzone mogły trwać wiecznie[226]. Pozostali Towarzysze zawsze czcili go jako ojca[227], a w spełnianiu wielu trudnych zadań i usiłowaniu dokonania wielu innych naśladowali jako przewodnika. W końcu, kilka lat później, jednogłośnie wybrali go na Generała Towarzystwa Jezusowego.

4. Drugim był Magister Piotr Faber[228], Sabaudczyk, który poruszony serdeczną i świętą relacją z Ojcem Ignacym oraz pełen zachwytu dla świętości jego życia sam dokonał głębokiej zmiany swojego życia i oddał się Bogu całym sercem. Ogarnęło go niesamowicie gorące pragnienie, aby udać się do Jerozolimy i innych świętych miejsc i tam oddać swoje życie dla zbawienia innych ludzi, wzywając ich z ciemności do światła prawdy i ze śmierci do życia (por. 1 P 2,9). Tenże Ojciec, pomijając wiele innych jego cnót, miał szczególny dar ujmującego traktowania ludzi, jakiego – muszę wyznać – nie widziałem do tej pory u nikogo innego[229]. Nie wiem, jak to się działo, ale gdy już w ten właśnie sposób nawiązał z kimś przyjaźń, to swoim usposobieniem i łagodnością mowy wprost porywał do miłości Bożej wszystkich, z którymi przestawał[230].

5. Trzeci był Magister Franciszek Ksawery[231], z Nawarry. Kiedy to wszystko się działo, studiował on razem z dwoma wcześniej wspomnianymi Ojcami[232] i razem mieszkali w Kolegium św. Barbary, choć w różnych pokojach tego budynku[233]. Pod wpływem postępowania dwóch pierwszych i wspólnego z nimi przebywania porzucił on swoją dotychczasową drogę życia, a wybierając lepszą, oddał się całkowicie pragnieniu zbawiania innych i pielgrzymowania do świętych miejsc w Jerozolimie[234]. Był on jednak zawsze bardzo zdecydowany[235] i wytrwały we wszystkim, czego się podejmował. Dlatego pomimo płonącej w nim żarliwej gorliwości[236] ujarzmił i przezwyciężył samego siebie do tego stopnia, że dał się nakłonić do trwającego trzy i pół roku nauczania Arystotelesowskiej filozofii
w Kolegium – o ile dobrze pamiętam – Beauvais[237]. Po przykładnym wypełnieniu tego zadania wycofał się w jakieś ustronne miejsce, aby z taką samą gorliwością oddać się modlitwie, pokucie i świętemu obcowaniu z Chrystusem, rozmawiając przez cały ten czas jedynie z Ojcem Ignacym i rzadko z pozostałymi Towarzyszami[238]. Co do pokut cielesnych, dawał się czasami ponieść nieroztropnemu, choć pobożnemu zapałowi: obwiązał sobie sznurkami mięśnie ramion i ud tak silnie i tak mocno je zacisnął, że spuchły do tego stopnia, iż sznury były ledwie widoczne. Węzeł był tak mocno zaciśnięty, że nie było nadziei na to, by przeciąć sznurki[239]. Martwiąc się wielce, pozostali Towarzysze modlili się za niego. On zaś przez około dwa dni znajdował się w bardzo ciężkim stanie i strasznie cierpiał. Towarzysze obawiali się, że jedno z jego ramion, które było mocniej ściśnięte, trzeba będzie amputować. Tymczasem on w pełni wyzdrowiał, czego dokonała szczególna łaska Boga (nigdy nie mogłem w pełni pojąć przyczyn tego nagłego wyzdrowienia)[240]. Dzięki temu tak wielu ludzi – zarówno chrześcijan, jak i niewierzących w Chrystusa – mogło osiągnąć wieczną szczęśliwość przez niezmordowaną pracę tychże ramion. Wielkie dzięki niech będą Bogu, sprawcy wszelkiego dobra.

[215] Tekst portugalski mówi wprost: „ponieważ mam już sześćdziesiąt siedem lat, a pamięć ludzi starych jest słaba”.

[216] Autor rozpoczyna swoje opowiadanie od wydarzeń, które miały miejsce niedługo przed ślubami na Montmartre w Paryżu, złożonymi przez pierwszych Towarzyszy 15 sierpnia 1534 roku. Od tej chwili – do czasu, kiedy zaczął lub skończył pisać swoje wspomnienia, czyli do 25 lipca 1577 roku – upłynęły czterdzieści trzy lata.

[217] W tym dziękczynieniu wyraźnie pobrzmiewa echo tekstów Pawłowych (np. 1 Kor 1,26–31). Z drugiej jednak strony widać również duże podobieństwo do wprowadzenia, jakim Polanco rozpoczyna swoje Sumario (MHSI 66, s. 146–256). Gdy Rodrigues pisze swoją relację (rok 1577), Towarzystwo liczy już ponad pięć tysięcy członków rozsianych po całym świecie.

[218] Perspektywa, z której patrzy Rodrigues, pisząc swoją relację, mieści się oczywiście w nurcie kontrreformacji, czyli katolickiej reakcji na reformę protestancką, która już zdążyła okrzepnąć i okopać się. Jednak wszyscy współcześni autorzy są zgodni w podkreślaniu faktu, że antyluterańskie nastawienie i działanie nie należą do przyczyn powstania i rozwoju Towarzystwa Jezusowego. Zob. np.: R. García Mateo, Ignacio de Loyola, ¿Antilutero? oraz El drama de Alemania: protestantes y católicos ante el Concilio de Trento – La respuesta ignaciana, w: tegoż, Ignacio de Loyola. Su espiritualidad y su mundo cultural, Bilbao 2000, s. 225–234 oraz 401–418. Prawdą jest jednak, że już w tamtych latach pojawiły się w Paryżu nowe idee i to do nich nawiązuje Franciszek Ksawery w swoim znanym liście z 1535 roku (MHSI 67, s. 8–12). Co więcej, wydaje się, że to właśnie z tego paryskiego okresu pochodzi większość zamieszczonych w tekście Ćwiczeń duchowych Reguł o trzymaniu z Kościołem. Por. P. de Leturia, Sentido verdadero en la Iglesia militante oraz Problemas históricos en torno a las Reglas para sentir con la Iglesia, w: tegoż, Estudios Ignacianos, Roma 1957, vol. II, s. 149–175 i 175–186.

[219] Zob. obszerną i wnikliwą refleksję na ten temat: P. Ribadeneira, MHSI 93, s. 312–341.

[220] Bardzo szczególne słowo z jezuickiego słownika, używane w Towarzystwie na określenie albo wszystkich, albo jakiejś konkretnej grupy jezuitów. Jak widać, jezuici mówili w ten sposób o sobie samych od samego początku i forma ta przetrwała aż do dziś: „Nasi wyst. wył. w l.m.; «jezuici, niezależnie od stopnia, stażu życia zakonnego oraz narodowości». Jest to niezwykle często używany termin, zarówno w dokumentach oficjalnych, jak i w języku codziennym. Jego treść i wydźwięk opiera się na skontrastowaniu jezuitów, czyli Naszych, i wszystkich innych ludzi, czyli obcych. W takim znaczeniu jego używanie uzasadnione jest właściwie tylko wtedy, gdy robią to jezuici, ale co ciekawe, zdarza się, że także niektórzy związani z zakonem współpracownicy nazywają jezuitów: «Nasi»”, za: J. Kołacz, Słownik języka i kultury jezuitów polskich, Kraków 2006, s. 178 [przyp. polskiego tłumacza].

[221] W ten sposób Rodrigues – Portugalczyk – pisze również o sobie, uważając się za Hiszpana w szerokim znaczeniu tego słowa. Było to normalne w tamtym czasie.

[222] W Sumario Polanco zaznacza, że od czasów pobytu w Barcelonie Ignacy „zaczął żywić pragnienie, aby zebrać wokół siebie grupę towarzyszy, z którymi mógłby realizować zamiar tam właśnie zrodzony, a mianowicie, by pomagać naprawiać wszystkie te krzywdy i zniewagi popełniane w służbie Bożej, które postrzegał jako haniebne i obrażające Jezusa Chrystusa” (MHSI 66, s. 170).

[223] Rodrigues tytułuje każdego z paryskich Towarzyszy mianem „ojciec”, mimo że wtedy – gdy spotkali się w Paryżu – nie byli oni jeszcze wyświęceni na kapłanów.

[224] W odniesieniu do pierwszych dziesięciu jezuitów – założycieli Towarzystwa Jezusowego – w całym tekście używamy spolszczonych wersji ich imion, a nawet nazwisk (por. Piotr Faber). Podobnie rzecz ma się w odniesieniu do świętych, błogosławionych, papieży, królów, książąt itd. Imiona i nazwiska wszystkich pozostałych przytaczamy w wersji oryginalnej [przyp. polskiego tłumacza].

[225] Ignacy Loyola, wcześniej noszący imię Iñigo, urodzony w 1491 roku w prowincji Guipúzcoa (Kraj Basków) i zmarły w Rzymie w 1556 roku, był oczywiście duszą całej grupy i ojcem każdego z Towarzyszy. Po nawróceniu w Loyoli spędził jedenaście miesięcy w modlitewnym odosobnieniu w miejscowości Manresa, gdzie – pod wpływem przeżyć mistycznych – napisał zręby Ćwiczeń duchowych. Następnie wyruszył w podróż morską do Ziemi Świętej, a po powrocie stamtąd oddał się nauce, studiując kolejno w Barcelonie, Alcalá i Salamance, po czym udał się do Paryża, gdzie dotarł 2 lutego 1528 roku.

[226] Jak zauważyli wydawcy serii Monumenta Historica Societatis Iesu (MHSI 85, s. 11, przypis 7), w tym miejscu Rodrigues cytuje hymn z pierwszych nieszporów liturgicznego wspomnienia rocznicy poświęcenia kościoła, zawierający słowa: Tunsionibus, pressuris expoliti lapides suis coaptantur locis per manum artificis. Zob. Breviarium Romanum. Editio princeps (1568), edizione anastatica, Introduzione e Appendice a cura di Manlio Sodi, Achille Maria Triacca, Città del Vaticano 1999, s. 995. Odpowiedni fragment we współczesnej polskiej wersji brewiarza brzmi następująco: „Mistrz wygładza każdy kamień uderzeniem ciosów, spaja go z innymi w jedność wznoszonej świątyni. Wszystkie mają trwać na zawsze w miejscu wyznaczonym” (Liturgia Godzin, Poznań 1982–1988, t. IV, s. 1413) [przyp. polskiego tłumacza].

[227] We fragmentach dotyczących Ignacego w tekście łacińskim spotykamy dwie formy tytułowania go: „Ignacy” albo „Ojciec Ignacy”. W tekście portugalskim natomiast forma „Ojciec Ignacy” używana jest niemal wyłącznie. W naszym tłumaczeniu naśladujemy w tym względzie tekst portugalski. Pomaga to nie tylko w ujednoliceniu całości, ale przede wszystkim odpowiada temu, o czym tu wspomina Rodrigues, czyli prawdzie: pierwsi jezuici od początku uważali Ignacego za ojca, tak też o nim mówili i pisali. Z drugiej jednak strony, jeśli Rodrigues w oficjalnym piśmie do Generała zakonu pozwala sobie tytułować założyciela tegoż zakonu, używając jedynie jego imienia, to tym samym daje ewidentny dowód na to, że w Towarzystwie nigdy nie istniał „kult jednostki” założyciela, ale że w odnoszeniu się doń – od pierwszego pokolenia jezuitów zaczynając – braterską bliskość i bezpośredniość łączono z należnym ojcu szacunkiem i czcią. Tak jest do tej pory [przyp. polskiego tłumacza].

[228] Piotr Faber (Favre) urodził się 13 kwietnia 1506 roku w Villaret, alpejskiej wiosce leżącej w Księstwie Sabaudii, a zmarł w 1546 roku w Rzymie. Jako chłopiec pasał owce. Wyczerpawszy wszystkie miejscowe możliwości edukacji, w roku 1525 udał się do Paryża, by tam uzupełnić swoje studia. Mieszkał w Kolegium św. Barbary, gdzie zetknął się z Ignacym. Już jako jezuita, w roku 1545, razem z o. Antonio Araozem zaszczepił nowo narodzone Towarzystwo Jezusowe na gruncie Królestwa Kastylii. Został beatyfikowany w 1872 roku przez Piusa IX. Na swoją kanonizację przyszło mu czekać ponad sto czterdzieści lat. Dokonał jej w roku 2013 papież Franciszek, pierwszy jezuita na stolicy Piotrowej [przyp. polskiego tłumacza].

[229] Rodriguesowe przedstawienie postaci Piotra Fabera przywodzi na myśl słowa, jakie św. Paweł wypowiedział o samym sobie przed królem Agryppą, świadcząc, że Bóg posłał go do pogan, mówiąc mu: „posyłam cię do pogan, abyś otworzył im oczy i odwrócił od ciemności do światła, od władzy szatana do Boga” (Dz 26,18). W wizji Rodriguesa Towarzysze są kontynuatorami pracy rozpoczętej w Dziejach Apostolskich.

[230] Jerónimo Nadal, Apologia contra censuram (MHSI 73, s. 107, nr 128). Nie tylko Rodrigues i Nadal podkreślają wyjątkowość osobowości Piotra Fabera. Na przestrzeni wieków zachwycała ona wielu jezuitów i świeckich, katolików i niekatolików, wierzących i niewierzących. Jego uczeń, św. Piotr Kanizjusz, tak pisał: „Nigdy nie widziałem ani nie słuchałem żadnego teologa, który przewyższałby go mądrością i głębią. Nigdy nie poznałem człowieka, którego cnoty byłyby tak zachwycające i ewidentne. Jego jedyne pragnienie to współdziałać z Chrystusem w dziele zbawienia dusz. Nigdy nie słyszałem, aby z jego ust wyszło cokolwiek, co nie prowadziłoby ku chwale Bożej i nie pobudzałoby do pobożności, a mimo to jego słowa nie stawały się bynajmniej irytujące lub zbyt ciężkie dla słuchających go” (S. Pedro Canisio, Autobiografia y otros escritos, ed. B. Hernández Montes, Bilbao–Santander 2004, s. 139). Do tych pochwał dołączają również ostatni papieże: Benedykt XVI tak o nim mówił: „był człowiekiem skromnym, wrażliwym, o głębokim życiu wewnętrznym i obdarzonym umiejętnością zawiązywania relacji przyjaźni z osobami każdego rodzaju” (Benedykt XVI, Przemówienie do jezuitów, 22 kwietnia 2006 r., www.zyciezakonne.pl/dokumenty/kosciol/benedykt-xvi/benedykt-xvi-przemowienia-i-homilie). Papież Franciszek zaś, na Mszy dziękczynnej po jego dopiero co dokonanej kanonizacji, mówił w homilii do zgromadzonych w kościele del Gesù: „Faber odczuwał żywe i głębokie pragnienie «zatracenia się w Bogu»: cały był skoncentrowany na Bogu i dlatego mógł pójść w duchu posłuszeństwa, często pieszo, do każdego zakątka Europy, z wszystkimi prowadzić przepełniony delikatnością dialog i głosić Ewangelię. Przychodzi mi na myśl pokusa, jaka może i nam się przytrafia, a wielu ją podziela, by łączyć przepowiadanie Ewangelii z inkwizytorską pałką potępienia. Nie, Ewangelię głosi się łagodnie, po bratersku, z miłością!” (Franciszek, Homilia na Mszy dziękczynnej po kanonizacji Piotra Fabera, 3 stycznia 2014 r., www.zyciezakonne.pl/dokumenty/kosciol/franciszek/franciszek-homilie-i-przemowienia) [przyp. polskiego tłumacza].

[231] Franciszek Ksawery (Francisco de Jasso y Azpilicueta znany przede wszystkim jako Francisco de Javier) urodził się w szlacheckiej rodzinie w Javier, w księstwie Nawarry, 7 kwietnia 1506 roku, sześć dni przed narodzinami Piotra Fabera, a zmarł na wyspie Shangchuan, 14 km od wybrzeży Chin, 3 grudnia 1552 roku. Jeszcze przed oficjalnym zatwierdzeniem Towarzystwa został wysłany przez Ignacego na Daleki Wschód (Indie, Malakka, Wyspy Moluckie i Japonia), gdzie swoim zapałem, gorliwością oraz poświęceniem otworzył nową erę w historii misji chrześcijańskich. Został kanonizowany 12 marca 1622 roku wspólnie z Ignacym. W roku 1927 papież Pius XI ogłosił go (wspólnie ze św. Teresą od Dzieciątka Jezus) głównym patronem misji katolickich na całym świecie.

[232] Wtedy jeszcze żaden z nich nie był kapłanem. Pierwszy z całej grupy, który przyjął święcenia kapłańskie, był Piotr Faber. Jego święcenia odbyły się 30 maja 1534 roku, a Mszę świętą prymicyjną odprawił 22 lipca tegoż roku. Por. MHSI 66, s. 35–36.

[233] W tym miejscu nasz Autor myli się, albowiem Faber i Ksawery mieszkali w jednym pokoju z Ignacym. Por. MHSI 66, s. 32 i 474.

[234] Do nawrócenia Ksawerego doszło między grudniem 1532 a czerwcem 1533 roku (Schurhammer, s. 176, przypis 2).

[235] Wyrażenia takie jak „zdecydowany”, „być zdeterminowanym”, „mocne postanowienie” (po hiszpańsku determinado, determinar, determinación) pojawiają się niezwykle często we wszystkich tekstach ignacjańskich. Obfituje w nie również tekst Rodriguesa.

[236] W ikonografii Ksawery przedstawiany jest zazwyczaj z ogarniętym płomieniami sercem, niezwykle wyrazistym i dobitnym symbolem tejże gorliwości [przyp. polskiego tłumacza].

[237] Po ukończeniu studiów filozoficznych Franciszek Ksawery pełnił obowiązki regensa w kolegium zwanym Dormans-Beauvais od 1 października 1530 aż do lata 1534 roku. Kolegium to znajdowało się niedaleko Kolegium św. Barbary przy ulicy noszącej imię Jeana Beauvais, a swoją nazwę zawdzięczało Jeanowi de Dormansowi, biskupowi Beauvais i kardynałowi, który je ufundował w 1370 roku (Schurhammer, s. 140–141).

[238] Franciszek Ksawery odprawił Ćwiczenia duchowe we wrześniu 1534 roku, już po złożeniu ślubów na Wzgórzu Męczenników (Montmartre), co miało miejsce 15 sierpnia 1534 roku. Nie mógł ich wcześniej odprawić, ponieważ nie pozwalały mu na to obowiązki związane z prowadzeniem wykładów (Luís Gonçalves da Câmara, Memoriale, nr 138, w: MHSI 66, s. 610; Schurhammer, s. 204–212).

[239] Gonçalves da Câmara wskazuje na fakt, że Ksawery był jednym z najlepszych skoczków wśród wszystkich studentów Sorbony, i sugeruje, że w ten sposób, umartwiając ciało, próbował on ujarzmić swoją pasję do skoków (Memoriale, nr 306, w: MHSI 66, s. 705).

[240] Każdy z Towarzyszy odprawił Ćwiczenia duchowe albo pod kierunkiem Ignacego, albo – gdy ten już opuścił Paryż – pod kierunkiem Piotra Fabera. Opisany niżej przez Rodriguesa epizod dotyczy wydarzeń z września 1534 roku, kiedy to Franciszek Ksawery odprawiał Ćwiczenia już po podjęciu decyzji o pielgrzymowaniu do Ziemi Świętej razem z pozostałymi Towarzyszami. Ćwiczenia mają za cel „przezwyciężenie samego siebie i uporządkowanie swojego życia – bez kierowania się jakimkolwiek przywiązaniem, które byłoby nieuporządkowane” (ĆD 21). Opisując zdarzenie z Ksawerym, Rodrigues przedstawia niebezpieczeństwo tkwiące w nieuporządkowanych przywiązaniach oraz konieczność bycia wolnym od nich, aby móc „pragnąć i wybierać jedynie to, co nam więcej pomaga do celu, dla którego jesteśmy stworzeni” (ĆD 23). Dla Ksawerego uwodząca atrakcyjność przesadnych pokut była na początku zbyt silna. Zauważalna jest zresztą skłonność pierwszych Towarzyszy do powtarzania przesadnych i nieroztropnych pokut praktykowanych przez Ignacego w Manresie. Podobnie było w przypadku wielu innych jezuitów, jak np. św. Franciszka Borgiasza czy Antonia Araoza, pierwszego prowincjała Hiszpanii.

Rozdział II
Paryż
1534–1536

12. Siedmiu pierwszych Ojców[261] trwało razem (bo pozostali jeszcze nie dołączyli do ich wspólnoty) i z każdym dniem ogarniało ich coraz gorętsze pragnienie i zapał do tego, aby zrealizować swoje postanowienie. Zaczęli się więc zastanawiać nad tym, kiedy – opuściwszy granice Paryża – będą już mogli podjąć działania, aby zacząć wprowadzać w czyn pragnienie swych serc. Jako że postanowili poświęcić się całkowicie zbawianiu bliźnich – jeśli Pan przywiódłby ich z powrotem z pielgrzymki do Jerozolimy – uznali za słuszne studiować teologię przez kolejne trzy lata i nie zmieniać niczego w zewnętrznym sposobie życia, lecz nadal żyć tak jak do tej pory[262]. Uznali też, że rzecz tak poważną i trudną, a jednocześnie najeżoną wieloma przeszkodami, trzeba najpierw – przez czas jakiś – polecać Bogu. Aby stawić czoła przeciwnościom i oprzeć się niebezpieczeństwom, które zazwyczaj się pojawiają, przed wyruszeniem dalej potrzebowali mocniejszego puklerza cnót.

13. Po długiej dyskusji zdecydowali zatem, że – aby jeszcze bardziej umocnić się w swoim postanowieniu – zwiążą się wszyscy ślubem ubóstwa, czystości, a także podróży do Jerozolimy. Jeśli zaś Pan sprawi, że powrócą stamtąd, wtedy ze wszystkich swych sił będą pracować dla zbawienia bliźnich, zarówno wierzących, jak i niewierzących, poprzez głoszenie wszystkim słowa Bożego i poprzez całkowicie darmowe udzielanie świętych sakramentów spowiedzi i Eucharystii (por. Mt 10,8)[263]. Od razu wyjaśnili sobie, że ślub ubóstwa nie wiąże ich, dopóki będą studiować w Paryżu, i że będą mogli swobodnie skorzystać ze wsparcia potrzebnego do odbycia pielgrzymki do Jerozolimy (viaticum)[264]. Ślubowali ponadto, że nigdy nie będą przyjmować żadnego wynagrodzenia za odprawianie Mszy, uznając jednocześnie, że przyjmowanie stypendiów za sprawowane Msze święte lub inne nabożeństwa jest w pełni uprawnione. Sami jednak, aby usilniej praktykować ubóstwo i ewangeliczną doskonałość, pragnęli uwolnić się nawet od słusznych rzeczy, aby w miarę możliwości uniknąć oszczerstw i złośliwości heretyków, odbierając im możliwość twierdzenia, że Ojcowie działają jedynie pod pozorem pobożności, zaś głównym ich celem jest zysk, wzbogacenie się i zamożność[265].

14. Ponieważ niektórzy z nich gorąco pragnęli zanieść światło ewangelicznej prawdy do niewierzących, zaczęli rozmawiać również o tym. A jako że niewzruszenie trwali w postanowieniu, iż – jeśli zajdzie taka potrzeba – to nawet życie oddadzą za to, co służy większej Bożej chwale i czci, dlatego też wszyscy doszli do tego samego wniosku, choć jedni z większym, a inni z mniejszym zapałem, według miary daru Chrystusowego (Ef 4,7). Potem jednak – jednogłośnie – nadali konkretniejszy kształt owym radykalnym decyzjom, postanawiając roztropnie, iż po dopłynięciu do Jerozolimy całą sprawę przedstawią Bogu raz jeszcze. Jeśli wtedy – mówili – to postanowienie będzie potwierdzone przez większość, wtedy powinniśmy skorzystać z okazji danej nam przez Boga. Bo cóż lepszego i bardziej odpowiedniego może się nam przytrafić? Jeżeli jednak większość będzie przeciwnego zdania, wtedy wszyscy, bez żadnego wyjątku, powrócimy tutaj[266]. Zdecydowano również, że jeśli w ciągu roku od ich przybycia do Wenecji, mimo wszelkich wysiłków, nie będą mogli odpłynąć do Jerozolimy, wtedy będą zwolnieni z tego ślubu i udadzą się do Rzymu (co i tak mieli zrobić, jeśli będą musieli powrócić z Jerozolimy), upadną do stóp Najwyższego Pasterza, przedstawią mu wszystkie swoje plany i zadeklarują gotowość poświęcenia swego życia dla zbawienia rodzaju ludzkiego, a w końcu pokornie poproszą go, aby jako Papież zechciał udzielić im swoich wskazówek i pokierować nimi. I jeśli, za Bożym natchnieniem, zatwierdzi ich zamiary, wtedy, aby móc je pełniej zrealizować, poproszą go o zgodę na swobodne głoszenie kazań, słuchanie spowiedzi i celebrowanie Eucharystii gdziekolwiek na świecie. Ponadto uczynią wszystko, co w ich mocy, aby Najwyższy Pasterz był przekonany, iż na jego rozkaz są gotowi bez żadnego wahania głosić Dobrą Nowinę Chrystusa na całym świecie, nawet w krajach podległych Turkom lub innym tyranom, którzy z nienawiścią odwracają się od religii Chrystusowej. Takie, Czcigodny Ojcze, były pierwsze zarysy naszego Towarzystwa. Ten ślub został złożony, o ile dobrze pamiętam, 15 sierpnia 1534 roku, w święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, którą to Dziewicę wszyscy Ojcowie obrali sobie za opiekunkę w tej sprawie, wspomożycielkę i szczególną orędowniczkę u Jej Syna, Jezusa Chrystusa, naszego Pana. Orędownikiem został obrany również św. Dionizy, męczennik, w którego sanktuarium śluby te złożono[267].

15. Postanowili, aby miejscem, w którym złożą te śluby, była kaplica św. Dionizego, znajdująca się w połowie drogi wiodącej na Wzgórze Męczenników (Montmartre), około tysiąca kroków[268] od miasta, ustronna, wolna od wszelkich niepokojów i oddalona od ludzkiego zgiełku. Aby tym żarliwiej złożyć Bogu całopalną ofiarę z samych siebie, przygotowali się do tego, poszcząc, rozmyślając o rzeczach Bożych, pokutując za grzechy i umartwiając się na inne sposoby. Przez dwa kolejne lata, gdy odnawiali te śluby, tego samego dnia, w tym samym miejscu i w czasie takiej samej ceremonii, Ojciec Ignacy – z pewnych powodów – nie był z nimi obecny[269], ale oni zrobili wszystko według jego wskazówek i zgodnie z jego wolą. Nie jestem również pewien, czy w drugim roku Ojciec Klaudiusz Jay był obecny przy odnowieniu ślubów[270], ale na pewno był za trzecim i ostatnim razem, wspólnie z dwoma innymi Ojcami, którzy dołączyli do reszty później[271].

16. Nie było nikogo z zewnątrz, tylko Ojcowie. Ojciec Faber odprawił Mszę i zanim rozdał Komunię swoim Towarzyszom, odwrócił się do nich, trzymając Świętą Hostię w rękach. Oni klęczeli na posadzce, mając umysły skierowane ku Bogu, i każdy z nich po kolei złożył ślub tak głośno, że wszyscy mogli słyszeć. Następnie wszyscy razem przyjęli Komunię świętą. A Ojciec – odwróciwszy się ponownie do ołtarza – w podobny jak pozostali sposób, tuż przed przyjęciem Chleba dającego życie, wypowiedział słowa swoich ślubów tak wyraźnie i jasno, że wszyscy go słyszeli[272].

17. W tym miejscu ośmielę się i to jeszcze wyznać Waszej Ojcowskiej Czcigodności: ci pierwsi Ojcowie Towarzystwa, którzy się wtedy tak szczerze oddali Bogu całym swoim sercem, złożyli tę całopalną ofiarę z taką gorliwością, z takim zaparciem się własnej woli i ufnością w miłosierdzie Boże, że często, kiedy o tym myślę, gwałtowny ogień napełnia moje serce, a wzbierająca fala nabożnej miłości sprawia, że ogarnia mnie niesamowita i pełna czci bojaźń Boża[273]. Nieskończone dzięki i wieczna chwała niech będą Bogu za Jego wspaniałe dary dla nas, ponieważ wspomniał na nas i okazał nam swoje wielkie miłosierdzie (Tb 8,15–17).

18. Kiedy ceremonia dobiegła końca, Ojcowie spędzili resztę dnia w pobliżu źródła (do którego, jak mówią, św. Dionizy przyniósł swoją własną głowę – po tym jak została odcięta – i zmył z niej tryskającą mocno krew)[274]. Znajduje się ono u stóp góry, naprzeciw tej małej kapliczki, w której złożyli swoje śluby[275]. Z wielką radością i szczęściem rozmawiali wspólnie o tym wielkim pragnieniu służby Bożej, jakie w nich płonęło[276]. W końcu, kiedy słońce już zachodziło, udali się do domu, chwaląc i wielbiąc Boga.

19. Kiedy już Ojcowie zaczęli rozmawiać między sobą o wkroczeniu na tę drogę życia, uznali, że ich studiowaniu powinno towarzyszyć częste przystępowanie do sakramentów. A zatem w każdą niedzielę i w większe święta w ciągu roku po obmyciu z brudów swojego sumienia przyjmowali Ciało Chrystusa[277]. Napomnieniami i przykładem życia nakłonili bardzo wielu studentów i wielu mieszkańców Paryża do przyjmowania sakramentów[278]. Kiedy to dostrzegł złośliwy nieprzyjaciel natury ludzkiej[279], rozgniewany nowością tego postępowania i przewidując związane z nim swoje niemałe straty, przekonał niektórych hiszpańskich studentów, aby donieśli na Ignacego do inkwizytora w mieście. Zwiedzeni fałszywymi namowami i omamieni przesadną gorliwością idą więc do sędziego i mówią, że – ich zdaniem – Ignacy po kryjomu roznosi zarazę fałszywej nauki, ale że oni nie mogą niczego stwierdzić z całą pewnością. Inkwizytor starannie bada całą sprawę i stwierdza, że są oni w głębokim błędzie oraz że Ignacy uczy dobrych i świętych medytacji o rzeczach Bożych. To zdarzenie stało się okazją do nawiązania przyjaźni między nim a Ojcem Ignacym oraz pozostałymi Towarzyszami. Odtąd zawsze darzył ich życzliwością[280].

20. Ta przykrość została potem hojnie wynagrodzona, bo kiedy kilka lat później wielka burza fałszywych oskarżeń rozpętała się w Rzymie, jednym z zarzutów, które kierowano przeciwko Ojcom (tym zarzutem zajmę się szczegółowo w późniejszym, bardziej odpowiednim czasie[281]), był ten, że nasi Ojcowie byli rzekomo zbiegami i opuścili Paryż z powodu popadnięcia w herezję. Jednak dzięki nieogarnionemu miłosierdziu Boga, który zawsze mądrze kieruje wszystkim, zdarzyło się, że ten właśnie inkwizytor z Paryża był w tym czasie w Rzymie[282]. Kiedy więc został poproszony o złożenie dokładnych zeznań w tej sprawie, powiedział bardzo wiele dobrego o Ojcach. Powiedział o tym, z jak wielką starannością badał ich życie i obyczaje, a w końcu zaświadczył szczegółowo o ich niewinności, prawości życia i ich przywiązaniu do prawdziwej wiary. Zaręczył też, że nie mieli nic wspólnego z podejrzeniem o herezję i to do tego stopnia, że nawet kiedy już opuścili Paryż, to pozostawili po sobie dobre wspomnienie mieszkańców, tęskniących za ponownym spotkaniem z nimi.

21. Tymczasem Ojciec Ignacy podupadł na zdrowiu, a szczególnie dokuczały mu bóle żołądka. Dlatego idąc za wskazówkami lekarzy i za zachętą swych Towarzyszy, musiał powrócić do Hiszpanii, aby zobaczyć, czy zmiana miejsca i atmosfera rodzinnych stron nie przyniesie mu poprawy zdrowia. Gdyby bowiem nadal był tak schorowany, to w przyszłości nie byłby zdolny do żadnej pracy. Towarzysze szczerze boleli nad nieobecnością swego Ojca, co jednak nie ochłodziło ich żarliwego pragnienia wytrwania w podjętych ślubach. Ich nadzieja bowiem i moc były zakorzenione w Bogu. I tak jak każdy z nich, zanim usłyszał o powołaniu i postanowieniu pozostałych, już sam dobrowolnie zaczął pragnąć i sposobić się do tego stylu życia, tak też teraz każdy postanowił sobie mocno w sercu, że nawet gdyby inni mieli odstąpić od tego postanowienia, on – przyłożywszy rękę do pługa – nie będzie się wstecz oglądał (Łk 9,62). Tak więc Ojciec Ignacy powrócił do Hiszpanii ponad rok wcześniej, niż Ojcowie opuścili Paryż, a podreperowawszy nieco zdrowie, opuścił Hiszpanię i przybył do Wenecji, aby czekać na Ojców tam, gdzie było ustalone[283].

22. Kiedy zbliżał się ustalony dzień zakończenia studiów teologicznych i opuszczenia miasta, Towarzysze dowiedzieli się z listu Ojca Ignacego, że przybył on już do Wenecji[284]. Zdecydowali zatem, że termin opuszczenia Paryża, który ustalili sobie wcześniej na 25 stycznia 1537 roku, czyli na święto nawrócenia św. Pawła, powinien być przyspieszony i przesunięty na 15 listopada 1536 roku. Chcieli w ten sposób zyskać na czasie, bo byli przekonani, że w trakcie podróży i tak będą mieli opóźnienia spowodowane trudnościami i niebezpieczeństwami z nią związanymi. Przejścia między Francją a Italią i innymi miejscami były zamknięte z powodu strasznej wojny pomiędzy królami Francji i Hiszpanii, wywołanej naszymi grzechami[285].

23. Przed wyruszeniem w drogę Ojcowie udali się do dwóch mężów obdarzonych szczególną mądrością, nauczycieli z tytułem doktora, aby przedstawić im istotę i naturę tej drogi życia, którą wybrali. Tamci ją zaaprobowali i zatwierdzili, ale – wychwalając pod niebiosa – wskazali jednocześnie, że jest ona najeżona trudnościami i niebezpieczeństwami. Inny profesor z tytułem doktora, wyróżniający się świętością i wiedzą, usłyszawszy o bliskim wyjeździe Ojca Fabera z Paryża, a nie wiedząc nic o pozostałych Towarzyszach, powiedział mu: „Czy to prawda, co słyszę o tobie, Faber? Wyjeżdżasz z Paryża? Opuścisz Paryż, pozbawiając go twojego wielkiego talentu? Ja osobiście jestem przekonany, że nie możesz stąd wyjechać, nie popełniając grzechu ciężkiego, ponieważ pozbawiasz wielu ludzi skutecznego lekarstwa, a angażujesz swoje siły w niepewne przedsięwzięcie zbawiania innych ludzi. Nie myśl, że mówię to ot tak sobie, na wiatr, bo jeśli chcesz, zwołam wszystkich doktorów wydziału teologicznego i przytoczę ci wszystkie racjonalne argumenty”. Ale Boża opatrzność postanowiła coś całkiem innego.

24.[286] W tym samym czasie, kiedy Ojcowie przygotowywali się do wyjazdu, do Ksawerego przybył z Pampeluny niespodziewany posłaniec, aby oznajmić mu, że został wybrany na kanonika kościoła w Pampelunie. Z całą pewnością taka wieść mogłaby mocno zachwiać kimś niepewnym i niestałym, ale on już za nic uważał zarówno ten, jak i większe zaszczyty[287]. To jest to, co mogę pokrótce powiedzieć o początkach Towarzystwa w Paryżu, ufnie powierzając to wszystko osądowi tych, którzy te zdarzenia pamiętają lepiej.

[261] Siedmiu, bo trzej wymienieni pod koniec, czyli ojcowie Klaudiusz Jay, Paschazy Broët i Jan Codure, nie dołączyli jeszcze do wspólnoty.

[262] Por. C.G. Hirschfeld, Origen de la comunidad en la Compañía de Jesús: Una experiencia humana y religiosa en grupo de universitarios del s. XVI, „Manresa” 63 (1991), s. 393–410.

[263] Dla tej grupki „przyjaciół w Panu” śluby na Montmartre oznaczały przede wszystkim nieodwołalną decyzję całkowitego poświęcenia się zbawianiu bliźnich przez służbę dla nich i życie w ubóstwie. Zob. T. Hollweck, El voto de castidad en la Compañía de Jesús, Bilbao–Santander 2001, s. 49–53.

[264] Czyli z pieniędzy, żywności i rzeczy materialnych użebranych lub dobrowolnie ofiarowanych im przez innych ludzi, a przeznaczonych na tę pieszą wędrówkę.

[265] Pragnąc odnowy Kościoła, pierwsi Towarzysze zaczęli ją od samych siebie. Ideał ewangelicznego ubóstwa uczynili – od samego początku – podstawową zasadą swojego postępowania i swojego apostolstwa. Później znajdzie on swój wyraz również w pierwszym oficjalnym dokumencie Towarzystwa Jezusowego, czyli w Formule Instytutu: „Ponieważ przekonaliśmy się, że milsze, czystsze i odpowiedniejsze do zbudowania bliźnich jest życie zupełnie wolne od wszelkiej skazy chciwości i jak najbardziej podobne do ubóstwa ewangelicznego, i ponieważ wiemy, że Pan nasz, Jezus Chrystus, sługom swoim, którzy szukają jedynie królestwa Bożego, udzieli środków koniecznych do pożywienia i ubrania, niech poszczególni członkowie i wszyscy razem ślubują wieczyste ubóstwo” (Konstytucje Towarzystwa Jezusowego wraz z przypisami Kongregacji Generalnej XXXIV oraz Normy Uzupełniające zatwierdzone przez tę samą Kongregację, Kraków–Warszawa 2001, s. 35).

[266] Nie byli zgodni co do sposobu życia, jaki mieliby wieść po powrocie z pielgrzymki do Jerozolimy. Jedni – wśród nich najprawdopodobniej Ignacy, Laínez i Ksawery – skłaniali się do pozostania w Ziemi Świętej, podczas gdy drudzy – Faber i Rodrigues – chcieli raczej wrócić do Europy i oddać się do dyspozycji papieża. Ostatecznie decyzję w tej sprawie odłożono do czasu przybycia do Jerozolimy i postanowiono, że będzie podjęta większością głosów (MHSI 85, s. 22). Polanco potwierdza tę wersję w trzech różnych dokumentach, ale w czwartym zauważa: „Ich zamiar był taki, że po nawiedzeniu świętych miejsc udadzą się do niewiernych i – jeśli to będzie służyć Bogu – poświęcą swe życie dla ich zbawienia albo też przyjmą śmierć dla chwały Bożej. Skoro jednak nie udało się za pierwszym razem, Ojciec Ignacy zamierzał spróbować po raz drugi” (MHSI 73, s. 310).

[267] W tym czasie Towarzysze nawet nie myśleli o założeniu nowego zakonu. Do takiego przekonania dojdą dopiero później, zaczynając od wspólnych rozmów, dyskusji i rozważań na ten temat (deliberationes primorum Patrum), czyli w roku 1539. Jerónimo Nadal, pisząc o czasach paryskich, tak charakteryzuje Ignacego: „Sam nie wiedział, dokąd idzie, choć był i czuł się delikatnie prowadzony. Nie myślał wtedy o założeniu zakonu, a jednak, prawie jak niczego nieświadomy mędrzec (quasi sapienter imprudens), w prostocie swego serca zjednoczonego z Chrystusem, powoli przygotowywał drogę ku temu” (MHSI 73, s. 252).

[268] Czyli około kilometra. Kaplica należała do pobliskiego klasztoru sióstr benedyktynek. Piesza wędrówka z Kolegium św. Barbary zajmowała około godziny. Por. Schurhammer, s. 201–202.

[269] Był obecny, kiedy śluby składano pierwszy raz, czyli 15 sierpnia 1534 roku. Natomiast był nieobecny, kiedy je odnawiano w roku 1535 i 1536, ponieważ w kwietniu roku 1535, dla poratowania zdrowia, udał się do Hiszpanii (Azpeitia, Almazán, Toledo, Madryt i Walencja), a potem do Italii, gdzie oczekiwał przybycia Towarzyszy (MHSI 85, s. 25).

[270] Wydaje się, że Klaudiusz Jay był obecny zarówno za pierwszym, jak i za drugim razem, bo – jak świadczy sam Rodrigues (por. nr 10) – wkrótce po przybyciu do Paryża (1534) odprawił Ćwiczenia duchowe pod kierunkiem Piotra Fabera i przyłączył się do siedmiu Towarzyszy (MHSI 85, s. 25).

[271] Według słów Fabera (MHSI 66, s. 39) byli to Paschazy Broët i Jan Codure.

[272] Chociaż nie zachował się tekst formuły tamtych ślubów na Montmartre, to Rodrigues dobrze oddaje ich istotę, podkreślając centralne znaczenie Eucharystii. Na temat formy ślubów i ich składania warto przeczytać: Y. Zeiger, Professio super Hostiam. Ursprung und Sinnegehalt der Professform in der Gesellschaft Jesu, AHSI 9 (1940), s. 172–188.

[273] W roku 1566, czyli trzydzieści dwa lata później, Rodrigues tak napisze w liście do Bobadilli: „przez cały poranek wciąż przebiegałem w myślach to, co tamtego dnia przeżyliśmy na Montmartre i w okolicznych winnicach” (MHSI 24, s. 734). Warto również przeczytać, jak tamto wydarzenie wspomina Bobadilla: MHSI 46, s. 498 i 602–603.

[274] Święty Dionizy, pierwszy biskup Paryża. W roku 258 razem z dwoma towarzyszami Rustykiem i Eleuteriuszem poniósł śmierć męczeńską. Według legendy po ścięciu podniósł swoją głowę i zaniósł ją aż na miejsce pochówku. Dlatego w ikonografii przedstawiany jest w stroju biskupim z odciętą głową trzymaną w rękach.

[275] To źródło znajdowało się w miejscu, gdzie teraz jest zakątek zwany Impasse Girardon (Rue Girardon 5; zob. Schurhammer, s. 203, przypis 3; MHSI 85, s. 27).

[276] MHSI 66, s. 102.

[277] MHSI 66, s. 102.

[278] Co tydzień, w niedzielne poranki, Ignacy razem z Towarzyszami nawiedzał klasztor kartuzów w Vauvert, aby wyspowiadać się i przyjąć Komunię świętą.

[279] W Ćwiczeniach duchowych (ĆD 326, 334) tym mianem określany jest duch zły, który siejąc chwast między pszenicę, stara się wprowadzić zamęt i niepokój tam, gdzie dokonało się jakieś dobro.

[280] Ignacy został oskarżony przed inkwizytorem, ks. Valentinem Liévinem, na krótko przed swoją podróżą do Hiszpanii. Dlatego właśnie zależało mu i dążył do tego, żeby do wyroku doszło jak najszybciej. Kiedy inkwizytor nie chciał się na to zgodzić, Ignacy przyprowadził do niego i notariusza, i świadków. W ich obecności inkwizytor pochwalił Ignacego i poprosił go o egzemplarz książeczki Ćwiczeń (Schurhammer, s. 231–232. Zob. także niżej nr 85, MHSI 66, s. 180–181; MHSI 85, s. 28).

[281] Zob. niżej nr 87, MHSI 85, s. 29.

[282] Rodrigues wspomina o tym również w numerze 87 swojej opowieści. Jednak tutaj myli się, gdyż w roku 1538 w Rzymie przebywał nie Valentin Liévin, tylko Mathieu Ory, który prowadził proces dotyczący postępowania Ignacego w Paryżu w roku 1529 (MHSI 66, s. 32*, 12, 180, 203; MHSI 85, s. 29).

[283] Jak już powiedzieliśmy, Ignacy opuścił Paryż i udał się do Hiszpanii w kwietniu 1535 roku, a jego Towarzysze wyszli z Paryża 15 listopada 1536 roku. Pod koniec 1535 roku Ignacy opuścił Hiszpanię i udał się do Italii. Od stycznia 1536 roku przebywał w Wenecji, gdzie mieszkając w domu przeora Lippomaniego, kontynuował studia teologiczne i czekał na Towarzyszy (MHSI 85, s. 30).

[284] Por. MHSI 22, s. 113 i 723–725.

[285] W roku 1536 król Francji Franciszek I zajął Sabaudię i Turyn, a to spowodowało wybuch wojny między nim a cesarzem Karolem V, który zaatakował Prowansję. Ponieważ na tych terenach szalała wojna, Towarzysze, chcąc dostać się do Wenecji, musieli wybrać trudniejszą, okrężną drogę przez Lotaryngię, Niemcy i Szwajcarię (MHSI 66, s. 106, 189; MHSI 73, s. 573).

[286] Ten fragment, czyli cały numer 24, znajduje się tylko w tekście łacińskim opowieści Rodriguesa.

[287] Na początku 1531 roku, czyli jeszcze przed nawróceniem, Ksawery wysłał swoim braciom pełnomocnictwa notarialne potrzebne do uzyskania dokumentów zaświadczających jego szlachecki tytuł i pochodzenie. Dokumenty miały być mu pomocne w uzyskaniu godności kanonika w Pampelunie i związanego z nią beneficjum. Cała sprawa przeciągnęła się jednak i wiadomość o wyborze na kanonika dotarła do Ksawerego zbyt późno, czyli już po jego radykalnej zmianie życia dokonanej po odprawieniu Ćwiczeń duchowych. Wysłał więc list do kapituły katedralnej w Pampelunie, rezygnując z zaofiarowanej mu godności (MHSI 67, s. 13–14; Schurhammer, s. 148, 259–261).

Spis treści

Wykaz skrótów

Od tłumacza

Przedmowa do wydania polskiego

Obecne tłumaczenie

Autor

Dzieło

Wprowadzenie do wydania amerykańskiego

Studium wprowadzające. Przedmowa do wydania hiszpańskiego

1. Szkic biograficzny Szymona Rodriguesa

2. Szymon Rodrigues i Ignacy Loyola

3. Pisma Szymona Rodriguesa

4. Opowieść o początkach Towarzystwa

5. Tekst i nasze wydanie

Szymon Rodrigues SJ

OPOWIEŚĆ O POCZĄTKACH TOWARZYSTWA JEZUSOWEGO

Krótka i wierna relacja

Rozdział I Postacie

Rozdział II Paryż 1534–1536

Rozdział III Z Paryża do Wenecji 1536–1537

Rozdział IV Z Wenecji do Rzymu 1537

Rozdział V Republika Wenecka 1537–1538

Rozdział VI Rzym 1538–1539

Rozdział VII Rzym i inne miasta 1539–1540

Bibliografia

1. Źródła

2. Literatura pomocnicza

Indeksy

1. Indeks osób

2. Indeks miejsc