red. Wacław Królikowski SJ

Jak podejmować decyzje zgodne z wolą Bożą

Świętego Ignacego Loyoli Reguły służące do dokonania dobrego i rozsądnego wyboru

© Wydawnictwo WAM Księża Jezuici, 2023

Recenzent: ks. prof. dr hab. Marek Sokołowski SJ

Opieka redakcyjna i redakcja: Katarzyna Stokłosa

Korekta: Dariusz Godoś

Projekt okładki: Andrzej Sochacki

Zdjęcie na okładce: pixabay/Greg Montani

Skład: Edycja

NIHIL OBSTAT

Przełożony Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego,

ks. Jarosław Paszyński SJ, prowincjał, Kraków, dn. 4 kwietnia 2023 r.,

l.dz. 27/2023

ePub e-ISBN: 978-83-277-3562-1

Mobi e-ISBN: 978-83-277-3563-8

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260

www.wydawnictwowam.pl

WYKAZ SKRÓTÓW

BPaul – Biblia Paulistów

BTys – Biblia Tysiąclecia

ĆD – Św. Ignacy Loyola, Ćwiczenia duchowe

Konstytucje – Konstytucje Towarzystwa Jezusowego

MHSI – Monumenta Historica Societatis Iesu

NA28 – Nestle-Aland, Novum Testamentum Graece, wyd. 28

WSTĘP

„Moim pokarmem jest wypełnić wolę Tego, który Mnie posłał”.

(J 4,34)

„Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według słowa twego”.

(Łk 1,38)1

Ćwiczenia duchowe2 podzielone są na cztery części, które św. Ignacy Loyola nazwał „tygodniami”. Odpowiadają one trzem klasycznym drogom życia duchowego – oczyszczenia, oświecenia i zjednoczenia. Droga duchowego oczyszczenia, jak wyjaśnia św. Ignacy, „odpowiada ćwiczeniom pierwszego tygodnia” (ĆD 10), droga duchowego oświecenia „odpowiada ćwiczeniom drugiego tygodnia” (ĆD 10), zaś droga duchowego zjednoczenia, według wybitnych znawców duchowości ignacjańskiej, odpowiada bardziej ćwiczeniom trzeciego i czwartego tygodnia3.

Według św. Ignacego całych Ćwiczeń duchowych można udzielić tylko tym rekolektantom, którzy na etapie drugiego tygodnia Ćwiczeń pragną dokonać wyboru (elección) stanu życia, zgodnie z wolą Bożą, oraz tym, po których można się spodziewać wielkich owoców duchowych ku chwale Bożej. W czwartej części Konstytucji Towarzystwa Jezusowego św. Ignacy tak o tym pisze: „W całości należy je [Ćwiczenia duchowe] podawać tylko niewielu ludziom lub takim, którzy chcą się zastanowić nad wyborem stanu swego życia”4; zaś w siódmej części Konstytucji dodaje: „Ćwiczeń duchowych w całości należy udzielać jedynie małej liczbie osób, i to takich, z których postępu można się spodziewać niepospolitych owoców ku chwale Bożej”5. Poza tymi warunkami zazwyczaj nie powinno się więc dopuszczać do odprawiania całych Ćwiczeń, w tym do wyboru. W Dyrektorium Oficjalnym do Ćwiczeń duchowych czytamy bowiem, że „tych, którzy byliby niezdolni do takiej doskonałości (a takimi są ci, którzy są z natury lekkomyślni i niewytrwali i których przede wszystkim trzeba doświadczyć, ale w żaden sposób nie dopuszczać do wyboru; albo ci, o których wiadomo, że mają jakieś nieopanowane namiętności albo złe nałogi, które wyglądają na nie do naprawienia), nie można dopuścić [do wyboru], chyba żeby okazywali znaki jakiejś szczególnej łaski, która by to wszystko mogła uzupełnić”. Zatem „jest rzeczą konieczną, by ten, któremu się daje możliwość dokonania wyboru, nie tylko był obdarowany darami naturalnymi i lśnił dobrymi obyczajami, ale także chciał wyboru i o niego prosił. I jest to naprawdę niezbędne. W przeciwnym razie nie można go dopuścić do dokonania wyboru, a tym bardziej nie wolno wpływać na tego ani czegokolwiek narzucać temu, który tego nie chce”6.

W centrum drugiego tygodnia Ćwiczeń duchowych, a zdaniem niektórych wybitnych komentatorów w centrum całych Ćwiczeń duchowych, stoi proces wyboru (elección) stanu życia lub reformy wcześniej wybranego stanu życia7. Jest to bodaj najważniejszy, a zarazem najtrudniejszy moment w całych rekolekcjach ignacjańskich. Czytamy o tym w Dyrektorium Oficjalnym do Ćwiczeń duchowych: „Nie ma trudniejszego miejsca we wszystkich ćwiczeniach nad wybór [stanu życia], domaga się on bowiem większej sprawności i rozeznania duchowego. Jest to przecież czas, kiedy duch wystawiony jest na rozmaite poruszenia wewnętrzne, a często także narażony na błędy, człowiek bowiem nie tylko złem bywa zwyciężany, ale także bardzo często w błąd wprowadzany pozorem dobra i cnoty”8. W tym kontekście ojciec González Dávila, autor jednego z Dyrektoriów do Ćwiczeń, dodaje:

W całych Ćwiczeniach nie ma rzeczy trudniejszej nad umiejętność dobrego rozporządzenia czasem wyboru, nigdzie też nie potrzeba większej zręczności i rozeznania duchowego, w tym czasie bowiem [odprawiający Ćwiczenia] staje się czasami celem rozmaitych poruszeń duchowych, a także złudzeń, kiedy to zło jawi się człowiekowi pod pozorem dobra. To jakby czas rodzenia, kiedy to bezwiednie smutki zwykły się pojawiać i gdyby nie światło spływające z nieba i dar roztropności schodzący z góry, [oprawiającemu Ćwiczenia] groziłoby niebezpieczeństwo9.

Proces wyboru (elección) w Ćwiczeniach duchowych ułatwiają nie tylko ignacjańskie Reguły rozeznawania duchów, zarówno te „bardziej stosowne na okres pierwszego tygodnia [Ćwiczeń]” (ĆD 313, por. ĆD 313–337)10, jak i te, które „odpowiadają bardziej drugiemu tygodniowi [Ćwiczeń]” (ĆD 328, por. ĆD 328–336)11, ale przede wszystkim Reguły służące do dokonania dobrego i rozsądnego wyboru (por. ĆD 169–189).

Książka Jak podejmować decyzje zgodne z wolą Bożą. Świętego Ignacego Loyoli Reguły służące do dokonania dobrego i rozsądnego wyboru, będąca logiczną kontynuacją książek na temat obu serii Reguł rozeznawania duchów, opublikowanych w 2020 i w 2021 roku, w ramach serii „Duchowość ignacjańska”, jest krytyczną analizą ignacjańskich Reguł dokonania dobrego i rozsądnego wyboru (por. ĆD 169–189). Święty Ignacy omawia w nich najpierw warunki dokonania dobrego i rozsądnego wyboru (por. ĆD 169–170), następnie pisze o rodzajach wyboru (por. ĆD 171–174), a także wyjaśnia, na czym polegają tak zwane trzy pory, czyli jakby trzy czasy, w których możemy rozpoznać wolę Bożą (por. ĆD 175–188). Reguły te zwieńcza uwaga św. Ignacego dotycząca „poprawy i reformy własnego życia i stanu” (ĆD 189).

Naukowa analiza Reguł służących do dokonania dobrego i rozsądnego wyboru, podjęta przez różnych specjalistów z duchowości ignacjańskiej, poprzedzona jest refleksją ojca Andrzeja Sarnackiego SJ, kulturoznawcy, na temat: Trudności współczesnego człowieka w podejmowaniu decyzji. Wśród czynników, które utrudniają współczesnemu człowiekowi, także uważającemu się za chrześcijanina, podejmowanie decyzji, Autor wymienia: wielość informacji, do których mamy dostęp, zarówno tych chcianych, jak i niechcianych; zmiany społeczno-kulturowe i cywilizacyjne; różnego rodzaju manipulacje, na przykład w celu promowania ideo-logii; brak fundamentów duchowości chrześcijańskiej; „korupcję charakteru”, czyli osłabienie wrażliwości na poruszenia duchowe, czy otępienie duchowe z powodu wielu błędnych decyzji; różne formy arogancji i pychy.

Teologicznym fundamentem ignacjańskich Reguł służących do dokonania dobrego i rozsądnego wyboru jest Pismo Święte. Dlatego w drugim artykule książki ojciec Rafał Strugiński SJ, biblista, przybliża niektóre postacie Nowego Testamentu, bezpośrednio związane z Jezusem pełniącym wolę Ojca, jako przykłady rozpoznania i pełnienia woli Bożej. Pierwszą osobą, którą Autor przybliża, jest Maryja z Jej fiat: „Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według słowa twego” (Łk 1,38). Drugą omawianą postacią biblijną jest św. Piotr Apostoł, z jego uległością Jezusowi: „Na Twoje słowo zarzucę sieci” (Łk 5,5). Trzecią – św. Józef, Oblubieniec Najświętszej Maryi Panny. Poznawszy wolę Bożą, objawioną przez anioła Pańskiego, „Józef uczynił tak, jak mu polecił anioł Pański” (Mt 1,24). Kolejną postacią jest św. Mateusz Ewangelista. Powołany przez Jezusa jako celnik, poznawszy Jego wolę, „wstał i poszedł za Nim” (Mt 9,9). Święty Łukasz dodaje: „On zostawił wszystko, wstał i z Nim poszedł” (Łk 5,28). Inną postacią biblijną wypełniającą wolę Bożą jest również Zachariasz – kapłan, mąż Elżbiety, któremu w świątyni objawia się anioł Pana. Choć nie bez trudności, ostatecznie Zachariasz wypełnia wolę Bożą: „On zażądał tabliczki i napisał: «Jan będzie mu na imię»” (Łk 1,63). Także św. Paweł Apostoł jest przykładem biblijnej postaci, wypełniającej wolę Bożą w trudnościach i przeciwnościach. Ostatnim, negatywnym, przykładem wypełnienia woli Bożej jest historia bogatego młodzieńca, który usłyszawszy słowa Jezusa: „Jeśli chcesz być doskonały, idź, sprzedaj, co posiadasz, i daj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie. Potem przyjdź i chodź za Mną!” (Mt 19,21), odszedł zasmucony: „Gdy młodzieniec usłyszał te słowa, odszedł zasmucony, miał bowiem wiele posiadłości” (Mt 19,22).

Naukowa analiza ignacjańskich Reguł służących do dokonania dobrego i rozsądnego wyboru rozpoczyna się od refleksji na temat warunków dokonywania wyborów i ich rodzajów (ĆD 169–174), podjętej przez ojca Wacława Królikowskiego SJ. Jako podstawowy warunek dokonania dobrego i rozsądnego wyboru św. Ignacy wymienia czystą intencję, czyli pragnienie „chwały Boga, Pana naszego i zbawienia mej duszy” (ĆD 168). Drugim warunkiem jest to, „żeby wszystko, co ma być przedmiotem wyboru, było obojętne [moralnie] lub dobre samo w sobie i żeby należało [jak oręż] do walki, którą toczy święta Matka nasza, Kościół hierarchiczny, a nie było złe ani nie sprzeciwiało się temu Kościołowi” (ĆD 170). Trzecim warunkiem jest dojrzałość duchowo-emocjonalna, czyli naturalne i duchowe predyspozycje danej osoby, umożliwiające wybór zgodny z wolą Bożą. Święty Ignacy wymienia dwa rodzaje wyborów – wybory niezmienne, „jak np. kapłaństwo, małżeństwo itp.” (ĆD 171), i wybory zmienne, „np. przyjęcie beneficjów kościelnych lub ich poniechanie, przyjęcie dóbr doczesnych lub ich porzucenie” (ĆD 171). Podaje też bardzo cenne wskazówki dotyczące właściwych postaw wobec różnych okoliczności tych wyborów.

Święty Ignacy, po przybliżeniu warunków dokonywania wyborów rozsądnych i dobrych oraz po opisaniu ich rodzajów, przedstawia tak zwane trzy pory wyboru, trzy czasy (tiempo) wyboru. Analizę treści pierwszej pory wyboru podejmuje ojciec Stanisław Łucarz SJ. Jak czytamy w książeczce Ćwiczeń duchowych: „Jest ona wtedy, gdy Bóg, Pan nasz, tak porusza i pociąga wolę, iż taka dusza pobożna nie wątpiąc ani też nie mogąc powątpiewać, idzie za tym, co jej ukazano. Tak właśnie postąpili święci Paweł i Mateusz, idąc za Chrystusem, Panem naszym” (ĆD 175). Dzięki dogłębnej analizie ignacjańskiego tekstu, nie tylko w języku polskim, ale także w języku oryginalnym (hiszpańskim), Autor ukazuje pierwotny zamysł św. Ignacego. Podkreśla jednocześnie, że treść „pierwszego czasu wyboru” wypływa z osobistego doświadczenia św. Ignacy, który swoje najważniejsze decyzje podejmował w tym właśnie „czasie” wyboru.

Druga pora wyboru, jak czytamy w Ćwiczeniach, „jest wtedy, gdy otrzymuje się dużo jasności i poznania na skutek doznawania pocieszeń i strapień i dzięki doświadczeniu w dziedzinie rozeznania różnych duchów” (ĆD 176). Analizę treści tej pory wyboru podejmuje ojciec Wacław Królikowski SJ, odwołując się nie tylko do różnych tekstów św. Ignacego, ale także do Dyrektorium Oficjalnego do Ćwiczeń duchowych.

Trzecia pora wyboru, zwana spokojną, jest najszerzej przedstawiona przez św. Ignacego, który tak ją opisuje: „Jest to pora spokojna. Rozważa się najpierw, po co człowiek się narodził, a mianowicie, aby chwalił Boga, Pana naszego, i aby zbawił duszę swoją; otóż to rozważając, wybiera się jakiś rodzaj życia lub stan w ramach Kościoła, jako środek do tego celu, aby przez to doznawać pomocy w służbie Pana swego i do zbawienia duszy. Powiedziałem «pora spokojna» – to znaczy wtedy, gdy różne duchy nie miotają duszą, tak że może ona posługiwać się swoimi władzami naturalnymi swobodnie i spokojnie” (ĆD 177). Analizę tej pory wyboru przeprowadza ojciec Bartłomiej Hućko SJ. Autor artykułu wyjaśnia najpierw nazwę tej pory wyboru, odwołując się do języka oryginalnego i ukazując głębię słów użytych przez św. Ignacego. Następnie podejmuje refleksję nad treścią tej pory wyboru, odwołując się do różnych miejsc w Ćwiczeniach duchowych, zwłaszcza do Fundamentu. Na koniec przybliża treść ostatniego zdania św. Ignacego, odnoszącego się do trzeciej pory wyboru, w którym czytamy: „Jeśli nie dokonało się wyboru w porze pierwszej ani w drugiej, to dla pory trzeciej podaje się następujące dwa sposoby dokonania wyboru” (ĆD 178). To stwierdzenie św. Ignacego staje się wstępem do opisu dwóch sposobów dokonania wyboru.

Pierwszy sposób dokonania wyboru rozsądnego i dobrego (por. ĆD 178–183), w ramach trzeciej pory wyboru, analizuje ojciec Leszek Mądrzyk SJ. Metodologię tego sposobu dokonywania wyboru św. Ignacy zawarł w sześciu punktach. Nakreślają one różne etapy procesu drogi dokonywania wyboru zgodnego z wolą Bożą. Ich głęboką treść analizuje Autor artykułu, zwracając uwagę zarówno na stronę teoretyczną, jak i praktyczną tego sposobu wyboru.

Drugi sposób dokonania wyboru rozsądnego i dobrego w ramach trzeciej pory wyboru (por. ĆD 184–188) jest przedmiotem analizy podjętej przez ojca Tadeusza Kotlewskiego SJ. Święty Ignacy podaje w tym sposobie wyboru cztery reguły i jedną uwagę. Autor artykułu podkreśla, że ten sposób wyboru jest bardziej kontemplatywny niż oparty na rozumowaniu. Z drugiej zaś strony zawiera w sobie wyraźne elementy obiektywizujące i racjonalne. W artykule obecne są odniesienia treści drugiego sposobu wyboru do trzech cnót kardynalnych – wiary, nadziei i miłości. Paragraf zatytułowany Słuchanie i empatia poświęcony jest analizie drugiej reguły. Kolejny paragraf – Śmierć jako mistrzyni dobrych wyborów – to komentarz do reguły trzeciej. Zaś paragraf Pod koniec życia będziemy sądzeni w miłości… jest analizą reguły czwartej tego sposobu wyboru. W uwadze końcowej do tego sposobu wyboru św. Ignacy poleca ofiarować podjętą decyzję Bogu: „Zastosowawszy wyżej rzeczone reguły dla mego zbawienia i spokoju wiecznego, dokonam mego wyboru i ofiaruję go Bogu, Panu naszemu” (ĆD 188).

Ostatni artykuł książki, autorstwa ojca Marka Kruszyńskiego SJ, zatytułowany jest „Służba i chwała Boskiemu Majestatowi” jako podstawowe kryterium poprawy i reformy własnego życia. Autor artykułu analizuje ignacjańską „[Uwagę pomocną] do poprawy i reformy własnego życia i stanu” (ĆD 189a). Odnosi się ona do tych osób, które podjęły już w swoim życiu wybór niezmienny, a jednocześnie są wezwane do tego, aby nieustannie reformować swoje życie na wzór życia Jezusa Chrystusa. Kierując się zatem ignacjańskim magis – lepiej, więcej, bardziej, należy rozeznać rodzaj i sposób reformy własnego życia i stanu. Bardzo ważną rolę w tym procesie odgrywa pomoc osoby towarzyszącej w rekolekcjach ignacjańskich. Niezwykłym światłem w tej Uwadze są ostatnie słowa św. Ignacego, który podkreśla, że chcąc uczynić postęp w życiu duchowym i wypełnić wolę Bożą, należy zaprzeć się siebie: „Niech każdy pomyśli o tym, że we wszystkich rzeczach duchownych uczyni postęp tylko w tak wielkiej mierze, w jakiej wyrwie się ze swej miłości własnej, ze swej woli i ze swoich własnych korzyści” (ĆD 189b).

Książka Jak podejmować decyzje zgodne z wolą Bożą. Świętego Ignacego Loyoli Reguły służące do dokonania dobrego i rozsądnego wyboru jest cennym wkładem w rozwój duchowości ignacjańskiej. Ignacjańskie Reguły służące do dokonania dobrego i rozsądnego wyboru są niezwykle ważną pomocą dla wszystkich chrześcijan, którzy stojąc przed wyborami, zarówno tymi życiowymi, bardzo ważnymi, jak i codziennymi, pragną podjąć decyzje zgodne z wolą Bożą. Analiza tych reguł przez znawców duchowości ignacjańskiej przybliża Czytelnikowi zarówno głębię duchowości ignacjańskiej, jak i jej niezwykle praktyczny wymiar oraz możliwość zastosowania w osobistym życiu. Niech zatem będzie mi wolno wyrazić życzenie, aby wszyscy, którzy poszukują konkretnych sposobów na rozpoznanie i wypełnienie woli Bożej, znaleźli w tej książce rzeczową pomoc i skuteczne narzędzie oraz inspirację do coraz głębszych i we wszystkim spotkań z naszym Stwórcą i Zbawicielem Jezusem Chrystusem.

Wacław Królikowski SJ

Uroczystość Zwiastowania Pańskiego

Kraków, 25 marca 2023 roku

Andrzej Sarnacki SJ

TRUDNOŚCI WSPÓŁCZESNEGO CZŁOWIEKA W PODEJMOWANIU DECYZJI

Wielość informacji

Wydaje się, że najbardziej oczywistą trudnością współczesnego człowieka w podejmowaniu decyzji jest wielość informacji, do których mamy dostęp i które do nas docierają – chcianych i niechcianych. Każde mówienie o tym można uznać za banalne, ponieważ fragmentaryczne. Z jednej strony mamy dostęp do ogromnej bazy danych i wiedzy zglobalizowanego i skomunikowanego przez sieć świata, z drugiej strony – wiele informacji pozostaje niezweryfikowanych. W pewnych tematach dysponujemy zatem informacjami niepełnymi lub nieprawdziwymi. Ich wielość i krótki żywot pozostają często poza naszymi możliwościami świadomej percepcji i przeprocesowania, przez co tylko pozornie poznajemy dane zagadnienie.

Z ową wielością radzimy sobie poprzez różnego typu redukcje danych, upraszczając i dokonując selekcji materiału. Gdy sprawa dotyczy na przykład informacji politycznych, większość ludzi pozostaje w bańkach informacyjnych, czerpiąc wiadomości z jednego rodzaju źródła (często niemającego wiele wspólnego z obiektywizmem). Ciekawym zjawiskiem jest zasięg rozprzestrzeniania się informacji. Znacznie większy zasięg mają informacje fałszywe, które są łatwiej absorbowane i zapamiętywane przez społeczności odbiorców.

Mamy świadomość wielości opcji. Mówi się chociażby o „społeczeństwie wyboru”, czyli nowym typie społecznym, w którym wszystko wymaga decyzji: dom, edukacja (własna, dzieci), styl życia, dbałość o zdrowie, praca, ale też sprawy bardziej prozaiczne, jak wyjazd na wakacje, zakupy online, ubezpieczenia i setki innych12. Wiąże się to z dwiema kwestiami. Po pierwsze, wybory są jakby lustrem, w którym możemy się przeglądnąć, informacją zwrotną dostępną osobom z zewnątrz, które nas oceniają – stąd presja. Po drugie, wymaga to orientacji, inteligencji, systematyczności, dlatego nowoczesny człowiek jest jak menedżer, który zarządza różnymi sferami życia: analizuje opcje, zdobywa wiedzę, przeprowadza kalkulacje ekonomiczne – pracuje na wielu poziomach równocześnie. Dołączając do tego inne sfery, możemy mówić o kompleksowym zarządzaniu sobą, czasem, domem. Stopień technicyzacji życia daje poczucie rosnącej jego kompleksowości. Zauważalne jest jednak także pewne zmęczenie owym wymuszonym stylem życia, stąd rodzi się potrzeba radykalnego oderwania się, zajęcia się czymś bardzo prostym, czasem pojawia się też wycofanie czy popadnięcie w zachowania agresywne, autodestrukcyjne, depresyjne lub inne zachowania ucieczkowe.

Życie stało się bardzo złożone. Często człowiek nie ma czasu na przemyślenia; nie ma w jego codzienności ciszy, przestrzeni i miejsca na zadanie fundamentalnych pytań. Ta wielość zadań, ale też ich złożoność (przy dysponowaniu wszelkimi możliwymi technologiami) jest nie do ogarnięcia. Łatwo o wypalenie zawodowe. Temat „zarządzania czasem” wygląda dziś inaczej niż dwadzieścia lat temu. Jakbyśmy znaleźli się w pewnego rodzaju pułapce, skazani na bezmyślność i działanie mechaniczne13.

Nie wydaje się, byśmy w jakiś znaczący sposób mogli zmienić tę sytuację. Gwałtowny rozwój sztucznej inteligencji umożliwi wkrótce oddziaływanie na sposób i skalę dotąd nieznane. Sztuczna inteligencja może nieprawdopodobnie wpłynąć na decyzje społeczne, może być użyta jako nowy rodzaj broni (i na pewno będzie). Ponadto rozwijające się w sposób gwałtowny systemy sztucznej inteligencji są zaprogramowane, by interpretować nasze zachowania. Kto decyduje o kluczu interpretacyjnym? Można przewidywać ogromny problem z poczuciem sensu, gdyż wiele rodzajów pracy, które człowiek wykonuje, zniknie, to znaczy będą obsługiwane, ale nie przez ludzi. Świat, jaki znamy, wkrótce przestanie istnieć (cyfrowa superinteligencja). Nie sposób w tym miejscu rozwinąć tematu ilości i kompleksowości informacji, zaznaczę jedynie jego istnienie, ponieważ wpływa on znacząco na ogólną kondycję podejmowania decyzji14. Warto jedynie zaznaczyć, że rezultatem wspomnianego rozwoju jest nie tylko szansa, jaką stwarza prosty dostęp do globalnej wiedzy, ale też poczucie dezorientacji, niepewności i bezsilności w podejmowaniu decyzji.

Kryzys tożsamości kulturowej i cywilizacyjnej

Drugi problem dotyczy stanu naszej kultury czy cywilizacji. Przez wieki nie kwestionowano zasad rozwoju, a każda kultura przekazywała najlepsze w swej ocenie wzorce wychowania i zasady mądrościowe. W obecnym wieku, również na skutek zwątpienia w sens własnej historii, dziedzictwa, osiągnięć z przeszłości, relatywizacji przekonań, uznania religii za źródło przemocy, Europa przeżywa kryzys tożsamości. Pod powierzchnią codziennych procesów produkcyjnych i zachwytu innowacyjnością Europa zmaga się z poczuciem winy, z pesymizmem, z problemami tożsamościowymi15. Jednocześnie nie chce o tym rozmawiać, wygasza wszelką krytykę i kontrargumentację. Jednym ze stałych elementów przy opisie kondycji dzisiejszej cywilizacji zachodniej jest przekonanie o upadku wielkich narracji. To znaczy, że Europa, żegnając się z różnymi pewnikami, z odwiecznymi ideałami, z narracją chrześcijańską, stanęła na progu dekadencji. Czy ma zdolność do tworzenia nośnych koncepcji, istotnych dla wyobraźni społecznej, sensu życia i witalności?

Kryzys ten bardzo mocno działa na dużą część młodego pokolenia. Jedną z reakcji jest nihilizm, niedostrzeganie sensu w jakimkolwiek zaangażowaniu. Nihilizm bywa pasywny i depresyjny, kiedy indziej zaś wyraża się w buncie: przeciw społeczeństwu, Bogu, Kościołowi, strukturze istnienia. Atrakcyjność nihilizmu związana jest z tym, że człowiek usprawiedliwia swoje wycofanie się z życia, swoją nieodpowiedzialność jako nie-udzielenie-odpowiedzi. Wielu młodych ludzi jest niesłychanie poirytowanych jakimkolwiek mówieniem o obowiązkach. Szkoła schlebia im, uświadamiając ich co do posiadanych praw: rzeczywistych lub życzeniowych. Natomiast nie pomaga im w braniu odpowiedzialności. Stąd dużo niedojrzałości, osobowości wiecznego chłopca (puer aeternus), Piotrusia Pana, hiperwrażliwości pokolenia płatków śniegu16. Zracjonalizowanie sobie wycofania się z odpowiedzialności jest też uchyleniem się od złych decyzji, uniknięciem wysiłku i przykrości, a często cierpienia związanego z błędami. Trudniej przychodzi im podejmowanie decyzji, ponieważ dominujące jest poczucie niestałości, płynności i relatywizmu.

Przypisy końcowe

1 Korzystam z Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu, Wydanie piąte na nowo opracowane i poprawione, Pallottinum, Poznań 2002.

2 Zob. Św. Ignacy Loyola, Ćwiczenia duchowe, tłum. M. Bednarz, w: Św. Ignacy Loyola, Pisma, zebrał i opracował W. Królikowski, Wydawnictwo WAM, Kraków 2022, s. 115–322. Dalej: ĆD.

3 Por. S. Rendina, La terza e la quarta settimana e la „Contemplatio ad amorem”, „Appunti di Spiritualità” 41 (1995), s. 37–68.

4 Św. Ignacy Loyola, Konstytucje Towarzystwa Jezusowego, w: Św. Ignacy Loyola, Pisma, dz. cyt., 409, s. 561.

5 Tamże, nr 649, s. 609.

6 Directoria Exercitiorum Spiritualium (1540–1599), edidit, ex integro refecit et novis textibus auxit Ignatius Iparraguirre S.I., Monumenta Historica Societatis Iesu, Monumenta Ignatiana t. 76, Romae 1955, doc. 33, 34, 43, nr 169–170, s. 687–688.

7 Por. G. Fessard, La dialectique des Exercices spirituels de Saint Ignace de Loyola, Aubier, Paris 1956; A. Lefrank, Przemiana w Chrystusa. Przewodnik po dynamice Ćwiczeń duchowych, tłum. G. Rawski, Wydawnictwo WAM, Kraków 2016.

8 Directoria Exercitiorum Spiritualium (1540–1599), dz. cyt., doc. 33, 34, 43, nr 162, s. 683.

9 Annotationes P. Aegidii González Dávila, w: Directoria Exercitiorum Spiritualium (1540–1599), dz. cyt., doc. 31, nr 100, s. 511.

10 Dokładna analiza tych reguł w: Rozeznawanie duchowe. Reguły rozeznawania duchów pierwszego tygodnia Ćwiczeń duchowych św. Ignacego Loyoli, red. W. Królikowski, Wydawnictwo WAM, Kraków 2020.

11 Dogłębną analizę reguł drugiego tygodnia Ćwiczeń duchowych zob. w: Rozeznawanie duchowe. Reguły rozeznawania duchów drugiego tygodnia Ćwiczeń duchowych św. Ignacego Loyoli, red. W. Królikowski, Wydawnictwo WAM, Kraków 2021.

12 Por. D. Jezierska, Społeczeństwo wyboru czy wybór społeczeństwa? Teoretyczno-historyczna analiza kategorii wyboru na tle ewolucji struktur społecznych, „Kwartalnik Prawo–Społeczeństwo–Ekonomia” 2 (2019), s. 22–36.

13 Por. B. Tracy, Zarządzanie czasem. Jak w krótkim czasie osiągnąć więcej, lepiej zarabiać i cieszyć się życiem, tłum. G. Siwek, Muza SA, Warszawa 2020.

14 Por. A. Zybertowicz, Cyber kontra real. Cywilizacja w techno-pułapce. Z Andrzejem Zybertowiczem rozmawia Jarema Piekutowski, Fundacja Nowa Rzeczpospolita, Warszawa 2022.

15 Por. D. Murray, Przedziwna śmierć Europy: imigracja, tożsamość, islam, tłum. T. Bieroń, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017.

16 Por. M. Cataluccio, Niedojrzałość: choroba naszych czasów, tłum. S. Kasprzysiak, Wydawnictwo Znak, Kraków 2006.

Spis treści

WYKAZ SKRÓTÓW

WSTĘP

Andrzej Sarnacki SJ

TRUDNOŚCI WSPÓŁCZESNEGO CZŁOWIEKA W PODEJMOWANIU DECYZJI

Wielość informacji

Kryzys tożsamości kulturowej i cywilizacyjnej

Niestałość, płynność i relatywizm

Brak duchowych fundamentów

Korupcja charakteru

Demoralizacja, zepsucie i zakłamanie w życiu wspólnoty

Pycha i arogancja

Podejmowanie decyzji a życie duchowe

Bibliografia

Rafał Strugiński SJ

BIBLIJNE PRZYKŁADY DOKONYWANIA WYBORÓW ZGODNYCH Z WOLĄ BOŻĄ

Wprowadzenie

Ignacy i jego perspektywa

Maryja i Jej przykład (Łk 1,26–38)

Szymon Piotr i jego wybór (Łk 5,1–10)

Józef i jego wybór (Mt 1,18–25)

Mateusz i jego wybór (Mt 9,9–13; Mk 2,13–17; Łk 5,27–32)

Zachariasz i jego wybór (Łk 1,5–25.57–66)

Paweł i jego wybór (Dz 9,3–7; 22,6–9; 26,13–18)

Człowiek, który miał wiele bogactw (Mt 19,16–22; Mk 10,17–22; Łk 18,18–23)

Podsumowanie

Bibliografia

Tłumaczenia Biblii

Wacław Królikowski SJ

WARUNKI DOKONYWANIA WYBORÓW I ICH RODZAJE WEDŁUG ŚW. IGNACEGO LOYOLI (ĆD 169–174)

Wstęp

Warunki dokonania dobrego i rozsądnego wyboru (ĆD 169–170)

Czysta intencja

Przedmiot wyboru ma być sam w sobie dobry

Dojrzałość emocjonalno-duchowa

Rodzaje wyborów

Wybory niezmienne

Wybory zmienne

Zakończenie

Bibliografia

Stanisław Łucarz SJ

PIERWSZY CZAS WYBORU (ĆD 175)

Czas wyboru

El primer tiempo

Bóg, nasz Pan, porusza i pociąga wolę

Dusza pobożna

Jak uczynili św. Paweł i św. Mateusz

Bibliografia

Wacław Królikowski SJ

IGNACJAŃSKI SPOSÓB ROZEZNAWANIA WOLI BOŻEJ. DRUGA PORA WYBORU WEDŁUG ŚW. IGNACEGO LOYOLI (ĆD 176)

Wstęp

Pocieszenia i strapienia duchowe pomocą w poznaniu woli Bożej

Pocieszenie duchowe

Strapienie duchowe

Rozeznanie różnych duchów pomocą w poznaniu woli Bożej

Przyczyny i właściwe postawy w czasie strapienia duchowego

Przyczyny i właściwe postawy w czasie pocieszenia duchowego

Zakończenie

Bibliografia

Bartłomiej Hućko SJ

TRZECIA PORA WYBORU (ĆD 177, 178)

Wybór, w którym Pan Bóg jest pierwszy

Pora, kiedy milkną duchy

Czas spokojny

Skorzystać z rozumu oświeconego wiarą i poruszonego miłością

Pragnienie szukania chwały Pana Boga

Bibliografia

Leszek Mądrzyk SJ

SPOSÓB PIERWSZY DOKONANIA WYBORU ROZSĄDNEGO I DOBREGO (ĆD 178–183)

Przedmiot wyboru

Nastawienie wewnętrzne

Modlitwa o poruszenie woli i światło dla umysłu

Rozważyć racje za i przeciw

Podjęcie decyzji

Ofiarowanie i potwierdzenie

Uwagi końcowe

Bibliografia

Tadeusz Kotlewski SJ

W ŚWIETLE WIARY. DRUGI SPOSÓB DOKONYWANIA ROZSĄDNEGO I DOBREGO WYBORU (ĆD 184–188)

Czas wyboru

Subtelne poruszenia Ducha

Rozum oświecony wiarą

Słuchanie i empatia

Śmierć jako mistrzyni dobrych wyborów

Pod koniec życia będziemy sądzeni w miłości…

Światło na drodze

Bibliografia

Marek Kruszyński SJ

„SŁUŻBA I CHWAŁA BOSKIEMU MAJESTATOWI” JAKO PODSTAWOWE KRYTERIUM POPRAWY I REFORMY WŁASNEGO ŻYCIA (ĆD 189)

Wybór czy reforma życia?

Wybór ignacjański – nieuświadomiona trudność

Ćwiczenia duchowe i zasada magis

Dyspozycje ogólne kandydata do Ćwiczeń

Kandydaci do odprawienia pełnych Ćwiczeń

Kandydaci do odprawienia niepełnych Ćwiczeń

Komu proponować reformę

Dyspozycje wewnętrzne potrzebne do dokonania wyboru

Bezwarunkowa ufność w Bożą dobroć

Ofiarowanie się na służbę Chrystusowi

Poznanie dwóch sposobów życia

Postawa obojętności względem stworzeń

Najwyższy stopień miłości

Reforma i poprawa własnego życia i stanu

Brak dyspozycji do podjęcia wyboru

Sposób i metoda reformy i poprawy

Nowe kryterium interpretacji Ćwiczeń

Tradycyjne szkoły interpretacji Ćwiczeń

Alternatywna interpretacja Ćwiczeń: służba i chwała Boskiemu Majestatowi

Bibliografia

PUBLIKACJE Z KURSÓW DUCHOWOŚCI IGNACJAŃSKIEJ ZA LATA 1985–2021

W jubileuszowej serii na 450-lecie Ćwiczeń duchowych św. Ignacego Loyoli ukazały się:

DOMY REKOLEKCYJNE, W KTÓRYCH UDZIELA SIĘ ĆWICZEŃ DUCHOWYCH ŚW. IGNACEGO LOYOLI

Przypisy końcowe