© Wydawnictwo WAM, 2021
© Magdalena Knedler, 2021

Opieka redakcyjna: Agnieszka Ćwieląg-Pieculewicz
Redakcja: Anna Śledzikowska
Korekta: Maria Armatowa, Katarzyna Onderka
Grafika na okładce: Beata Śliwińska „Barrakuz”
Opracowanie okładki: Anna Pochopień / Studio INIGO
Skład: Lucyna Sterczewska

ePub e-ISBN: 978-83-277-2823-4
Mobi e-ISBN: 978-83-277-2824-1

MANDO
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków
tel. 12 62 93 200
www.wydawnictwomando.pl

DZIAŁ HANDLOWY
tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496
e-mail: handel@wydawnictwomando.pl

Druk i oprawa: COLONEL • Kraków
Publikację wydrukowano na papierze Extra cream 70 g vol. 2.0

Spis treści

Warszawa, 1889

Konstancja

Warszawa, 1889

Maria

Warszawa, 1889

Aurora

Warszawa, 1889

Jane

Warszawa, 1889

Podziękowania

Od autorki

Źródła

Nie mam dla Ciebie miłości,
Ktoś tu był przed Tobą.
Skubas

Warszawa, 1889

***

Krzysztof widział wyraźnie, że redaktor nie czuje się dobrze w jego mieszkaniu. Nie chciał nawet usiąść, a przecież fotel był prawie nowy, stał u świętej pamięci Zarzecznego ledwie trzy miesiące. I zarządca kamienicy przysięgał na ruskie ikony, że Zarzeczny wcale w nim ducha nie wyzionął, a gruba Zuzka tylko tak sobie gada, bo pogadać lubi. Zresztą gdyby nawet wyzionął – to co? Zarzeczny stary był, od dawna na ciele słabował i całkiem naturalnie mu się zeszło. Nikt go nie zadźgał przecież, więc fotel czysty, bez plam. Dlaczego nie usiąść?

Redaktor strącił z feralnego mebla niewidoczny pyłek, walczył ze sobą przez chwilę, już się nawet zadem odpowiednio ustawił, ale ostatecznie zrezygnował i podszedł do okna.

– Doprawdy, Krzysiu? Zakroczymska? – zapytał, nie odwracając się.

– W „Kurierze” się rubelków na miliony nie zarabiało, to i oszczędności niewielkie.

– Chcesz powiedzieć, że żadne. Zwłaszcza jeśli się żyło po twojemu.

– Może i tak.

– Co zamierzasz?

Krzysztof wzruszył ramionami. Od dawna nikt go nie pytał, co zamierzał. Jednych to nie interesowało, inni się poddali. I tak było dobrze. Mógł mieszkać, gdzie chciał, przyjmować, kogo chciał, chadzać, dokąd chciał, mówić, co chciał. A nawet pisać mógł. Nikt by tego nigdzie nie przeczytał, ale owszem, mógł. I miał też świadomość, że to wszystko dało się jeszcze odwrócić, że nic nie było przesądzone. Mógł więc jeszcze coś zrobić. Wrócić. Teraz właśnie nadarzała się ku temu okazja, a Krzysztof z każdą minutą nabierał pewności, że w ogóle z niej nie skorzysta. Sięgnął po fajkę. Musiał oszczędzać tytoń, bo i na to kończyły mu się fundusze, a wybór między nałogiem a potrzebą przyjmowania pokarmu nie był żadnym wyborem. Wolał więc i mniej jeść, i mniej palić. Na zaś, żeby się przyzwyczaić zawczasu do ograniczania zasobów. W tej chwili jednak sytuacja była wyjątkowa i Krzysztof zaczął się denerwować.

– Mógłbyś się stąd wynieść – odezwał się znowu redaktor.

– Dobrze mi tu.

– No to przynajmniej mógłbyś kupić sobie więcej świec i zapłacić jakiejś dobrej dziewusze, żeby ci raz na tydzień porządnie posprzątała.

– Przychodzi gruba Zuzka.

– Od samego przychodzenia porządek się, jak widać, nie robi.

– Chcesz ode mnie czegoś konkretnego?

Krzysztof wypuścił z ust kłąb dymu i milczał. Redaktor odwrócił się od okna, westchnął ciężko i wreszcie – z pewnym wahaniem, ale jednak – opadł na fotel umarlaka Zarzecznego. Przez chwilę mężczyźni mierzyli się wzrokiem. Redaktor zamierzał wreszcie coś powiedzieć, a Krzysztof wcale nie miał ochoty tego słuchać. Wolał zostać sam ze swoją fajką, odgłosami zza ściany i widokiem Warszawy, nad którą dawno zaszło słońce. Gdyby o tym pisał w intymnym dzienniku, dodałby, że „zaszło jak nad jego życiem”, ale w tej sytuacji tylko ponuro się uśmiechnął.

– Słyszałem, że byłeś w Babsku. Na cmentarzu – odezwał się redaktor.

– Wysłałeś za mną szpicla?

– Prowadzę gazetę, wszędzie znajdę ludzi, którzy będą mi gotowi sprzedać informacje. Babsk nie jest znowu tak daleko.

– Dlaczego cię interesuje moje łażenie po cmentarzach? Co ja jestem? Helena Modrzejewska?

– Na Helenę to ty masz mordę za brzydką.

– Gruba Zuzka mówi, że śliczną i gładką jak u niemowlaka.

– Chyba dla ślepego.

Po swoich słowach o niemowlęciu Krzysztof zaczął się już uśmiechać, ale po odpowiedzi redaktora zacisnął zęby. Tamten też się spłoszył i przez chwilę znowu nic nie mówił. To był najlepszy i jedyny sposób, by okazać skruchę. Redaktor wiedział, że Krzysztof nie cierpi czułych słów i wylewnych przeprosin. Znał go też na tyle dobrze, by mieć pewność, że zabolało go to ostatnie zdanie. Nie chciał być złośliwy, a jeśli w ogóle zamierzał wspomnieć o przeszłości, to tylko tak, by najdrażliwsze rzeczy obejść łukiem. Lubił Krzysztofa i był ostatnią osobą na świecie, która kazałaby mu przeżywać swoje cierpienie na nowo. Bo to by przecież nic nie dało. Owszem, trafiali się tacy, którzy uwielbiali ogłaszać światu swoje żale i upubliczniać nieszczęścia. Zapewne dzięki złudnemu wrażeniu, że nie niosą już ciężaru sami, szybciej stawali na nogi i zaczynali od nowa. Z Krzysztofem tak nie było. Krzysztof milczał. Krzysztof kierował wszystko do środka. Może to błąd go prosić, by wrócił. Redaktor był jednak, de facto, również ostatnią osobą na świecie, która miała ochotę tutaj przyjść, wyciągnąć Krzysztofa z Zakroczymskiej i dać mu jeszcze jedną zawodową szansę. Inni nie mieli takiej ochoty. Inni wciąż przypominali redaktorowi dzień, w którym pijany Krzysztof wkroczył do redakcji „Kuriera” i zwymiotował na przygotowaną do druku Kronikę tygodniową Prusa. Wcześniej również niedobrze się działo. Spóźniał się z oddawaniem tekstów, awanturował, kiedy wracały od cenzora, nie stosował się do służbowych poleceń i wszystkim pyskował. Owszem, bywało z nim różnie, ale po incydencie z Kroniką…

Krzysztof wstał z krzesła i podszedł do pieca wciśniętego w róg pomieszczenia, które miało chyba grać rolę kuchni połączonej z jadalnią.

– Napijesz się kawy?

Redaktor miał ochotę zapytać, czy Krzysztof coś widzi w tych ciemnościach, lecz ugryzł się w język i postanowił w ogóle już nie wspominać o ciemności. Tamten jednak wyczuł sytuację i sam zaczął temat.

– Julia mnie nauczyła, jak to robić. Nie zmuszała, sam chciałem. To był jeden ze sposobów, aby być bliżej niej, lepiej ją zrozumieć. Ja opisywałem jej świat, tak jak go widziałem. Tłumaczyłem jej, co to są kolory, jakie wrażenie na mnie robią. Ona je zawsze porównywała do muzyki. Rozumiała muzykę, w przeciwieństwie do mnie. Tak więc, owszem, widzę coś w tej ciemności i nie muszę palić drugiej świecy, by zagotować kawę.

Redaktor pominął tę wypowiedź milczeniem. Poczekał na kawę, a później upił łyk i mimowolnie się uśmiechnął. Biedny czy nie, Krzysztof potrafił przyrządzić doskonałą kawę. Przez chwilę delektowali się nią w ciszy. Wreszcie powtórnie padło pytanie:

– Chcesz ode mnie czegoś konkretnego?

Krzysztof wiedział, jak wygląda, i zdawał sobie sprawę, że w świetle świecy jego wychudzona twarz musi sprawiać jeszcze upiorniejsze wrażenie. Wypił swoją kawę i ponownie sięgnął po fajkę. Po dzisiejszym wieczorze zapowiadał się co najmniej tydzień tytoniowej abstynencji.

– Masz ten tekst, prawda? – zagaił znowu redaktor. – Chlusnąłeś Mietkowi herbatą w gębę i powiedziałeś, że nie będziesz już dla nas pisać, mówiłeś, nie, przepraszam, darłeś się, że zniszczyłeś swoje notatki i nikt ich nigdy nie zobaczy, ale ja w to nie wierzę. Na pewno je masz. Jeździłeś później w różne miejsca, przecież wiem, tutaj takie rzeczy się wie. Zaglądałem, nie było cię. Rozpytywałem… zresztą nieważne. Dokończyłeś tę sprawę, a teraz nie chcesz… Słyszałeś, że Bałakiriew interesuje się dworkiem Chopina w Żelazowej Woli?

– Co mnie obchodzi jakiś Rusek?

– Ten Rusek jest wielkim pianistą i ma słuszność, że dom Chopina nie może dalej stać w takiej ruinie. To ponoć skończona rudera, w której kury srają.

– Oj, nie przesadzałbym.

– Byłeś tam?

Krzysztof nie odpowiedział od razu. W pokoju niemal pozbawionym mebli unosił się zapach kawy i tytoniu.

– Może i byłem – odparł po chwili.

– Wiedziałem, że ten temat dalej cię interesuje! Czyli…

– Czyli byłem sobie na wycieczce krajoznawczej i przy okazji, proszę ciebie, wypadła mi po drodze Żelazowa Wola, tak się jakoś złożyło. To jeszcze nie znaczy, że mam obsesję.

– A z tymi kurami co? Faktycznie srają?

– Kur nie widziałem. Jakieś jabłka się suszyły.

– Otóż właśnie, jabłka. Bałakiriew wyciągnie ten temat, jabłka, kury, gołębie i inne dary natury oraz żywy inwentarz, a potem zrobi się głośno, że Polacy to właśnie takie świnie są. O pamięć po swoim geniuszu nie dbają. Inni już od dawna miauczą w prasie, żeby im przysyłać pamiątki po Chopinie, bo chcą niby pisać monografię. A ty co? A ty masz…

– Nic nie mam! – warknął Krzysztof.

– Dobrze więc. A tymczasem ty nie masz, wcale nie masz, podkreślam, spowiedzi jego czterech kobiet, które zapewne opowiedziały ci o nim tak, jak nie opowie nigdy nikt. I co? I z tym, czego nie masz, nie zamierzasz nic zrobić, pozwolisz, żeby zaczęły się mnożyć mity i bzdury. Już bratanek Wodzińskiej napisał Trzy romanse Fryderyka Chopina, gdzie ważny jest tak naprawdę tylko jeden – z jego ciotką – a reszta może nie istnieć, jak gdyby w życiu Chopina nie miało żadnego znaczenia spotkanie z George Sand czy z naszą Grabowską…

– Gładkowską.

– Wiesz, że ona miała męża i od pięćdziesięciu siedmiu lat nazywa się Grabowska, prawda?

– Ale zawsze była bardziej Gładkowską.

– Była?

Tym razem to Krzysztof podszedł do okna i odwrócił się do redaktora plecami. Wszystko stało się jasne. Wiadomo, kogo Krzysztof odwiedzał na cmentarzu w Babsku i dlaczego wydawał się teraz bardziej przygnębiony niż zazwyczaj. Redaktor, człowiek, któremu różne rzeczy mówiono wprost, a jeszcze więcej kazano czytać między wierszami, podniósł się z krzesła umarlaka Zarzecznego, podszedł do dawnego przyjaciela i poklepał go lekko po ramieniu. Brakowało mu w „Kurierze” tego szorstkiego i pyskatego chłopaka, który miał lepsze serce niż niejeden z tych, co się umieli pięknie wypowiadać i wzorcowo wdzięczyć. Teraz z sensownych ludzi został mu już chyba tylko Prus.

– Wiem, że się z nią zaprzyjaźniłeś i że ona przypominała ci…

Krzysztof roześmiał się nagle i odskoczył od redaktora jak oparzony.

– Wódkę mam. Wódki się napijesz?

– Nie wiem, czy to…

– Daj spokój, znają mnie tutaj. Jak ode mnie wyjdziesz, to ci na Zakroczymskiej mordy w nocy nie obiją.

Redaktor skwapliwie przyjął solidną ilość wódki. Krzysztof znowu chwilę milczał – co było u niego normalne i wymagało jedynie przeczekania – po czym zaczął chodzić nerwowo po pomieszczeniu.

– Przypominała mi? Że mi ją przypominała? To chciałeś powiedzieć? Ona nie mogła mi jej przypominać, bo była starszą panią z siwymi włosami i w białym czepeczku, która z trudem podnosiła się z fotela. A Julia nie… ona nigdy… ale miały coś wspólnego. Nie tylko kalectwo. Obie kochały muzykę Chopina w podobny sposób. I podobnie ją grały. Jak gdyby rzeźbiły w klawiaturze. Ty tego nie możesz zrozumieć…

– Skąd ta pewność?

– Może i możesz, ale bardzo wątpię.

– A ty to niby taki koneser jesteś nagle?

– W porządku, możesz to zrozumieć, nieważne! Zarówno Gładkowska, jak i Julia siadały do fortepianu, kładły ręce na klawiszach i polegały tylko na swojej pamięci. To był zawsze dialog z instrumentem i dialog z Chopinem – jak gdyby go prosiły o wskazówki, o prowadzenie. Ufały mu. Tyle że Julia ufała mu tylko jako muzykowi, a Gładkowska musiała mu ufać także jako człowiekowi. Chociaż przecież ostatecznie zawiódł jej zaufanie.

– Myślałem, że to ona zawiodła jego.

– On pewnie też tak myślał.

– Chopin? Naprawdę?

Krzysztof skinął głową i dolał redaktorowi wódki. Myślał teraz o swojej pierwszej wizycie u Konstancji Gładkowskiej, dawnej miłości Chopina, którą odwiedził kilka lat temu w Skierniewicach. Później były jeszcze inne wizyty, ale ta pierwsza szczególnie utkwiła mu w pamięci. Zbierał już wtedy materiał do swojej wielkiej pracy, którą tak ochoczo chciał teraz drukować redaktor. Z nimi wszystkimi w ogóle spotkał się po to, by zebrać materiał. Z tymi kobietami. Był dobrym pismakiem, skutecznym, umiał rozmawiać z ludźmi i przekonywać ich do opowiadania sobie różnych historii. Te kobiety też przekonał, choć teraz wydawało mu się, że one pragnęły, by się zjawił, że mogły czekać właśnie na kogoś takiego jak on. Kogoś, kto nie będzie się spodziewał, że one mu tę historię opowiedzą w taki sposób, by się wpisać w jego oczekiwania. Nie miał żadnych oczekiwań, kiedy do nich szedł. Żadnych, kiedy do każdej z nich pisał lub telegrafował, kiedy je sobie wyobrażał, kiedy się próbował do tych rozmów przygotować. Nie wiedział, co chce osiągnąć, nie myślał za wiele o przyszłości. Był sam na świecie. Jednego dnia miał wszystko, drugiego zostawał z niczym. Nie on pierwszy, nie ostatni – tak mu powiedział redaktor. To miało być pocieszenie, jak sądził. Krzysztof wpisał się po prostu w rytm przyrody, cykl życia i śmierci. A raczej nie on się wpisał, tylko jego Julia. On był tym, który został, płakał i miał pamiętać. Może dlatego te kobiety tak dobrze go przyjęły, może w nim to jakoś wyczuły. Musiały także coś podobnego przeżyć. Zostawały same na różnych etapach życia, opuszczane przez różnych ludzi, ale każda z nich, całkiem osobno i nie wiedząc, co na ten temat powiedzą pozostałe, przyznała, że to jedno opuszczenie – moment po odejściu konkretnej osoby – było szczególne.

Wciąż pamiętał swoją wędrówkę między Calder House w Szkocji i Londynem, Paryżem i Nohant, Rysinami i Florencją, Skierniewicami i Raduczem. Wciąż pamiętał włóczenie się po Warszawie śladami Chopina, czego nigdy wcześniej nie robił. Inaczej wyglądało to miasto, kiedy się na nie patrzyło cudzymi oczami. Patrzenie oczami Chopina było wyjątkowe. Krzysztof czuł, że ten człowiek rzeczywiście musiał mieć w sobie coś szczególnego. Wystarczyło zacząć o nim rozmawiać, wystarczyło spróbować poznać jego muzykę. Krzysztofowi słoń na ucho nadepnął, ale Julia nauczyła go słuchać, tak jak on uczył ją widzieć. Grywała mu w ciemności, sprawnie odnajdując kolejne klawisze. Najbardziej lubiła balladę czwartą, f-moll. Nie miała dobrego instrumentu – nie miała fortepianu Pleyela. Siadała w ich małym saloniku przy starym pianinie, które matka łaskawie pozwoliła jej zabrać z domu.

„Słyszysz? – pytała Julka. – To spokojna opowieść, ale wyraźnie widać w niej, że i spokój bywa pozorny, że zawsze gdzieś tam czai się drugie dno, coś mrocznego, niepewnego, coś, co stanowi przedmiot sporu. I to coś rośnie, rośnie, aż wreszcie masz wrażenie, że opowieść nie może się skończyć w jeden sposób, że nigdy nie ma jednego wyjścia, że zawsze istnieją co najmniej dwa”. To było właśnie o tej balladzie, czwartej, f-moll.

Podobną rzecz powiedziała mu Konstancja Gładkowska. Nie wiedział, czy rzeczywiście przypominała mu Julię, czy też raczej dostrzegał w niej kogoś, kim Julia mogłaby się stać za kilkadziesiąt lat. Różniło je tylko to, że Konstancja kiedyś widziała kolory, a Julia nie widziała ich nigdy. Dlatego ze wszystkich kobiet Chopina jedynie Konstancję Krzysztof odwiedził więcej niż raz. Miał wrażenie, że z upływem lat coraz bardziej rośnie w niej świadomość poniesionej straty. Ale nie tylko to. Myślała też o swoich wyborach. O tym, że czasem o całym życiu człowieka decyduje to, że pewnego dnia skręcił w lewo, a nie w prawo.

Starsza kobieta w białym koronkowym czepeczku zamieniła się przy fortepianie w kogoś zupełnie innego. Krzysztof niemal ją widział: młodą, smukłą, piękną. Niemal patrzył na nią, jak biegnie Krakowskim Przedmieściem, lekko unosząc suknię, by nie pobrudzić dolnej falbany. Niemal słyszał, jak ćwiczy gamy w Konserwatorium pod okiem Solivy, i niemal czuł jej rozczarowanie, jej nagłe zagubienie, kiedy wielka diwa, panna Sontag, mówiła, że nie tak, nie tak, nie tak! Nie tak należy śpiewać, mademoiselle Constance, głos dobry, talent duży, ale technika zła, za trzy lata góra tego głosu już nie będzie. Krzysztof niemal tam był. A ona – starsza Konstancja – grała Balladę f-moll i nagle przestała, łupnęła dłonią w klawisze z siłą niezwykłą u osoby w jej wieku.

„Ja tego nie umiem zagrać tak, jak on by chciał! A wiem, jak by chciał. Tu są dwa zakończenia, historia niby wybrzmiewa w całości, po czym coś jeszcze następuje. On mówi, że to jest zawsze możliwe – choćby człowiek myślał, że doszedł do finału i po nim nic już nie ma, trzeba próbować zrobić o krok więcej. Bo a nuż posypie się kaskada kolejnych dźwięków i zacznie nowa opowieść”.

Później siedzieli przez jakiś czas w ciszy. I oboje czuli, że Chopin jednak się mylił. Czasem koniec po prostu jest końcem.

Konstancja

***

Wiem, że mój widok pana zaskakuje. Wszedł pan tu pewnym krokiem, przedstawił się w progu, przystanął na moment, a później zbliżał się do mnie już wolniej i ostrożniej, jak gdybym mogła się spłoszyć i uciec. Przepraszam za kaszel. Nie jestem chora, w moim wieku czasem po prostu się kaszle, zwłaszcza jeśli człowiek jest na tyle lekkomyślny, by spontanicznie się śmiać. Wszystko trzeba planować z wyprzedzeniem, nawet nagłą wesołość. Kiedy usłyszał pan kaszel, znowu się pan zatrzymał. Był już pan najwyżej dwa metry ode mnie. Widział pan fotel, podnóżek, fragment poduszki, o którą się opieram. Widział moje kościste palce zaplecione wokół filiżanki z niedopitą czekoladą. I pewnie pachniała panu ta czekolada, może nadal pachnie. Przebiła się nawet przez zapach leków i starości. Pan jest jeszcze młody i nie powinien takiego zapachu czuć. Zaraz pan dostanie swoją filiżankę czekolady. Pan niezbyt lubi? To zupełnie jak ja, ale czasem już tak jest, że szukamy czegoś, co przywołuje wspomnienia, i dla mnie tym czymś jest właśnie czekolada. Smak. Szukał pan kiedyś kogoś poprzez smak? Ja wolę gorzkie, słone, kwaśne, lecz wspomnienie o nim jest zawsze zamknięte w słodyczy, w czekoladzie. Wiadomo dlaczego. W muzyce też, jednak muzyka była czymś nadrzędnym w naszym życiu, czymś świętym, a czekolada – czymś całkiem zwykłym, od czego poprawiał się humor i psuły zęby.

Słyszę pana z prawej strony, wiem, że nastąpił pan na rozchybotaną deskę cztery kroki od okna, upuścił coś, po czym zebrał to coś z podłogi, szurnął fotelem, przysuwając go bliżej mnie, i wreszcie usiadł. Wybrał pan ten lekko zapadnięty i teraz usiłuje przybrać wygodną pozycję. Poduszkę z kanapy niech pan sobie weźmie. I podłoży pod… wie pan pod co.

O! A teraz, przed minutą, było na przykład tak.

Cztery kroki do kanapy i cztery od kanapy do fotela, klepanie poduszki, szuranie. Kiedy siadał pan po raz drugi, coś panu chrupnęło w kolanie. W tej chwili wydaje się pan bardziej zadowolony, nie wierci się i nie wzdycha. Jestem pewna, że póki nie zaczniemy naprawdę rozmawiać, będzie pan lekko hałasować, by wyraźniej zaznaczyć swoją obecność. Robi pan to dla mnie. Tak się panu wydaje, że tego potrzebuję. Ubiera się pan w dźwięki, by mieć kształt, chce mi się pan jakoś pokazać. Ludzie lubią się jakoś pokazywać, muszą się pokazywać, bez pokazywania się nie istnieją. Nie istnieją w ciszy i ciemności. Nie widać, nie słychać, nie ma. Czy nie tak myślimy? Dopiero kiedy coś zostaje nam zabrane – jeden zmysł na przykład – zaczynamy rozumieć, że w tym istnieniu chodzi o więcej niż pokazywanie się komuś jakoś.

I co? Całkiem nieźle? Przyzwyczaiłam się i nauczyłam wielu rzeczy przez te trzydzieści kilka lat.

Trochę już panu współczuję i naprawdę chcę, by poczuł się pan swobodniej. Wiem to, co najważniejsze, wiem, po co pan tu przyszedł. Pan też widzi, że mimowolnie obracam głowę w stronę kredensu, gdzie w szufladzie pod kluczem trzymam rzeczy, które na pewno chciałby pan zobaczyć. Wystarczy sześć kroków, moich oczywiście. Pana – może trzy. Cztery? Prawda, zapomniałam o chrupiącym kolanie. Niech będzie. Pan w ogóle składa się z czwórek. Cztery kroki, cztery ruchy, cztery chrząknięcia. Łatwo da się przewidzieć ten rytm. Jest pan trochę jak walc.

Oto i czekolada. Dziękuję, Julio. To moja szwagierka.

Pan lubi to imię? Takie nosiła pana żona? Nosiła, ale już nie nosi? Rozumiem.

Przepraszamy za bałagan, dopiero się tutaj instalujemy. Mój mąż zmarł, tak, dziękuję. Jeszcze do niedawna przyjmowałabym pana u nas w Raduczu, ale Skierniewice to przyjemne miasto, nie uważa pan? Rodzina chciała mnie gdzieś po śmierci męża ulokować, wie pan, wetknąć do jakiegoś swojego dworu, usadzić na fotelu, obłożyć poduszkami, donosić mi herbatę i ciasteczka, czytać mi książki, słowem – cackać się ze mną. A przecież nie jestem chora. To nie choroba, to jedynie jej skutki, ale teraz już tyle czasu minęło i… No, dość powiedzieć, że nie zgodziłam się i przyjechałam tutaj. Będziemy sobie żyć we dwie, stare siwe wdowy, będziemy sobie we dwie siedzieć przy kominku i odmawiać zdrowaśki albo i nie, to się zobaczy. Czy to nie jest najprzyjemniejsza starość, jak pan myśli? Człowiek ma spokój, ciszę, ma swoją ciemność, może myśleć, o czym chce, robić, co chce. Nie musi już projektować przyszłości, zastanawiać się nad jutrem, nad tym, co się zaplanuje na obiad albo że trzeba suknię córki dać do reperacji i obstalować nowe trzewiki dla syna. Nic nie trzeba. Można wszystko. Wolno mi teraz wrócić tam, gdzie byłam, a gdzie przez lata nie chciałam wracać. Siedząc na tym fotelu, proszę pana, mogę być w dowolnym miejscu i w dowolnym punkcie przeszłości, wynalazłam wehikuł czasu, najpewniejszy, bo składający się ze wspomnień. Nie zmienię rzeczy, które już się wydarzyły, ale lubię na nie patrzeć, lubię je od nowa przeżywać. Teraz nie muszę się spieszyć, mogę wszystko robić powoli, po kilkakroć, ile chcę i kiedy chcę. Jestem u siebie, jestem wszędzie, jestem dziewczyną w białej sukni i z różami we włosach.

Najgorzej to siedzieć komuś na głowie, nawet własnym dzieciom. Nie chciałam tak. Bo przecież sobie radzę, prawda? Zawsze sobie radziłam.

Jak się panu podoba dom? Sądzę, że jest dość ładny, ale nie mogę tego wiedzieć na pewno. Parterowy w każdym razie. Nie ma schodów, więc nie ma też ryzyka, że się potknę i stracę na nich zęby, które się dotąd uchowały, a przecież jak wiemy, nie wszystko się uchowało.

Pan chce rozmawiać o nim. A ja? Ja się czasem zastanawiam, dlaczego trzymam tę nić – nić życia – już tak długo. Bo przecież czułam i żyłam. To za mną. Byłam czuta i byłam żyta, jak by powiedział Frycek. Dawno temu śmiałam się, że tak się przecież nie mówi, że nie ma takich słów, ale on odpierał, że może ich, owszem, nie było, ale już są, bo je właśnie wymyślił. A jeśli się coś wymyśli, to to coś jest. Nie było słów i są. Nie było muzyki i jest. Nie było miłości i…

Tak słyszałam, właśnie tak, od kilku osób. Nie chcieli być dla mnie niemili, a może chcieli, teraz już nie wiem. Że on sobie tę miłość wymyślił, bo takie były czasy. Trzeba było kogoś kochać i do kogoś wzdychać, dla kogoś tworzyć. Wymyślił sobie miłość do mnie. O, takie słowa usłyszałam.

Powiedziałam to wreszcie na głos. Gorąco mi i wstyd, bo przecież pan mnie nie zna, a ja nie znam pana, ale ostatecznie to przecież nieważne, od czego zaczniemy tę rozmowę. Prędzej czy później i tak – nie zważając na salonowe decorum, bo i ja nie jestem wielką damą – zaczniemy mówić o miłości. Frycek powiedziałby: „Daj buzi i zgoda”. Przed rozmową, po rozmowie, w trakcie, kiedy się w czymś nie zgadzaliśmy, kiedy ja miałam obiekcje, wątpliwości, kiedy mnie coś uwierało. Frycek by się nie zgodził z tymi ludźmi, którzy mu wmawiali wymyśloną miłość. Kłóciłby się z nimi w swoim stylu spokojnym i chłodnym, bardzo denerwującym, bo jak się człowiek zapalał, a on reagował tak chłodno, to się go chciało udusić. Miłości, w każdym razie, sobie nie wymyślił. Wymyślał tylko słowa i muzykę, a cała reszta była prawdą. Karmił się nią – tą prawdą – i nie był zdolny do oszustwa. Dlatego właśnie takie, a nie inne są jego dzieła. To nie arytmetyka, lecz wspomnienia, opowieści i echo przeżytych emocji. Wiem, że przyznałby mi rację, wiem, bo nieraz słyszałam, jak mówił, że coś stanęło na pamiątkę, że coś jest wspominaniem przy księżycu. Coś Fryc opowiedział fortepianowi, a później niechybnie fortepian musiał opowiedzieć nam. I słuchaliśmy. Zabieraliśmy te opowieści ze sobą, żyliśmy z nimi, żyliśmy z nim. Już się nie dało inaczej. Fryc nie był z kamienia, ale z żywych tkanek, nie był pomnikiem, był człowiekiem o ciepłej skórze i oczach, które czasem zachodziły łzami. Pił za dużo kawy i za dużo czekolady, za mało jadł i za często nie sypiał po nocach. Lubił się bawić, tańczyć i przesiadywać w szlafroku do południa, pisząc listy do przyjaciół. Patrzył mi w oczy, a później się chwiał, jak gdyby mu się zakręciło w głowie.

Słuchałam po latach, co mówili o nim ludzie, słuchałam, jak go przerabiali na kamień i złoto, jak odbierali mu oddech i krew, jak wygładzali na nim wszystkie kanty i czynili z niego ideał. Słuchałam, że mu stawiają gdzieś tam pomniki i że go teraz odkrywają młodzi, że go grają na koncertach i niedawno nawet koncert taki słyszałam. Julcia mnie wzięła kilka dni temu. Nie musiała mówić, że fortepianista rzucał się przy klawiszach, że dłoń mu się w szpon osobliwy układała, że miny stroił boleściwe, że nerwy swoje własne przenosił na palce i na muzykę. A przecież to nie tak trzeba. To nerwy Frycka trzeba odnaleźć i wygrać, to jego ból umieć odczytać, a nie swój własny.

Wciąż go słyszę. Przez całe lata można słyszeć melodię, którą ktoś nam grał dawno temu, tak jak nikt już dziś zagrać nie umie. Pamiętam Walca Des-dur, uderzanego śmiało i o rozkołysanym rytmie, który to rytm teraz każdy mu próbuje odebrać. Czy pan się ze mną zgodzi? Czy pan też ma wrażenie, że obecnie tak się to próbuje wykonać, jak gdyby wcale nie walca grano, ale co innego? Nikt nie ma odwagi nut przytrzymać. Za bardzo to Straussem pachnie, co? Walc taki taneczny, taki przyjemny dla ucha, taki niegodny Frycka. Fryc tylko się droczył, że walca napisał, bo u niego walc to nie walc. Co zrobić? Jak tłumaczyć, że on był wtedy szczęśliwy, że właśnie walc mu w duszy grał? Nie pisał tego Fryc cierpiący i chory, lecz Fryc, który żartował i pił wino w Dziurce, Kopciuszku i Honoratce, wracał nad ranem do domu i wstawał z bólem głowy, kiedy słońce było już wysoko na niebie, a później fortepianowi gadał różne rzeczy, różne swoje „nudy”, tylko kawę wcześniej wypiwszy… Tak właśnie robił. Dlaczego więc w walcu tym wygrywać teraz ból i nerwy, dlaczego nie radosne tony? Tak radosne, że aż się żyć chce?

Pan wciąż we wiadomym kierunku patrzy?

Owszem, proszę pana, są tam. Schludnie złożone, w kopertach, przewiązane wstążką. Taką samą wstążkę jemu dałam, kiedy wyjeżdżał. I mówią, że on ją ponoć zachował, że do końca życia trzymał. Ale o tej wstążce mniej się opowiada niż o listach od innej. Z tamtą miał się żenić. Może i obie nas zaklął w przedmiotach i słowach. Może tylko tak nas mógł zatrzymać. Albo chciał. Może tylko tak chciał?

Owszem, są tam. Ja też mam swoje przedmioty. Listy, które zachowałam do końca życia, jego podobiznę na kości słoniowej, pierścionek, wycinki z gazet.

Nie widzę ich, ale jednocześnie widzę. Tam w środku, we mnie, gdzie pozostały na zawsze niezmienione, gdzie nie zżółkły i nie zmiękły, gdzie nie rozmazał się atrament i każda litera wciąż jest wyraźna tak jak wtedy, gdy ją zobaczyłam po raz pierwszy. Gdy jeszcze w ogóle mogłam nie tylko słyszeć, lecz także widzieć słowa. A widzieć słowa Frycka to było zawsze szczególne przeżycie. Bo kiedy człowiek widział słowa Frycka, zawsze widział jednocześnie jego samego, wsłuchiwał się w brzmienie głosu, tempo mówienia i intonację, wiedział, które frazy Fryc wypowie głośniej, które z goryczą, a które ze śmiechem. Bo Frycek pisał tak, jak mówił, tak jak się wtedy między sobą rozmawiało, kiedy się miało dwadzieścia lat i mieszkało w Warszawie. To było osobliwe miejsce. Beczka prochu, rozedrgana i na skraju wytrzymałości. Wiedzieliśmy, że w powietrze lada chwila wzbije się słup iskier i już nie będzie powrotu. Po Miodowej odzywało się echo kawiarnianych pokrzykiwań, na ścianie Belwederu ktoś wysmarował hasło, że lokal będzie do wynajęcia od Nowego Roku, po kątach szeptano, młodym chłopcom szaleńczo błyszczały oczy i każdy, każdy tak zachłannie rzucał się na życie.

Może z dekadę temu podczas wizyty u warszawskiego lekarza słyszałam, jak jedna dama skarżyła się drugiej, że jej córka wywołała skandal, spacerując sama po Ogrodzie Saskim przez dobrą godzinę albo i dłużej. Sama! A przecież porządnej pannie samej nie wypada. Przypomniałam sobie wtedy nasze przechadzki, kiedy z Anią Wołków wymykałyśmy się z bursy Konserwatorium i gnałyśmy do Ogrodu Saskiego, by tam się zagubić w alejkach i niby przypadkiem kogoś spotkać. Albo w ogrodzie botanicznym za Pałacem Kazimierzowskim wśród zapachów dojrzałej wiosny, kwiatowych rabat i gęstej zieleni pochwycić niby przypadkiem czyjąś dłoń. To było dawno temu. Nie znałyśmy emancypantek walczących o prawo do głosowania dla kobiet i o ich udział w życiu politycznym, nie próbowałyśmy spełnić marzeń o studiowaniu, a mimo to mniej nas pilnowano i więcej miałyśmy chwil dla siebie, by się ukryć przed światem, uciec, pobyć sam na sam z kimś, z kim sam na sam być się nie powinno. Nie urodziłam się zresztą księżniczką, a mój ojciec nie miał pałacu. Znanych Frycowi Radziwiłłówien czy innej „Moriolki” pewnie bardziej pilnowano. My jednak – ja i Ania Wołków – czułyśmy się wolne. Dwie rzeczy się dla nas wtedy liczyły – śpiew i marzenia o wielkiej scenie. Byłyśmy artystkami – jak Frycek. Nie tak genialnymi, ale na pewno artystkami. Chyba ja też stałam się wtedy emancypantką, choć nie pamiętam, czy znałam takie słowo. Chciałam spełniać marzenia i czuć satysfakcję. Chciałam, by ludzie usłyszeli moje nazwisko, chciałam, owszem, osiągnąć sukces, być kimś.

I on też to wiedział, on we mnie widział artystkę. Słyszał mój głos, tam, w Wiedniu i Stuttgarcie, w czasach, gdy krok za krokiem oddalał się od Polski – i ode mnie – zmierzając w stronę przeciwną, do Paryża, do miejsca, o którym marzył od dawna i o którym razem snuliśmy niegdyś śmiałe fantazje. Słyszał mój głos i wiedział, co zamierzam. Jechał jednak dalej w kierunku przeciwnym – przeciwnym do mnie – a ja nic nie powiedziałam. Nie zatrzymałam go i nie poprosiłam, by zawrócił. Wiedziałam, że nie zawróci, i bałam się takiej odpowiedzi, rozsypania iluzji, nagłej świadomości, że od początku żyłam tylko złudzeniem. Brzmi żałośnie? Teraz zawsze mogę powiedzieć, że nie wrócił, bo przecież go nie poprosiłam.

Dobrze się czuję, tak.

Byłam przez chwilę jakby nieobecna?

Owszem. Porzuciłam pana i zostałam sama ze sobą. Ludziom takim jak ja czasem się to zdarza. Mnie ostatnio coraz częściej i w ten właśnie sposób porzucam czasem wszystkich. Przeszłość co chwilę mnie do siebie wzywa i poddaję się jej ochoczo, bo oferuje więcej niż teraźniejszość. W przeszłości byłam młoda i piękna, śpiewałam, nosiłam atłasowe pantofelki, zbyt luźno sznurowałam gorset i niecierpliwym gestem odgarniałam loki z czoła. Biegałam i głośno się śmiałam, przerabiałam po nocach suknie, by ich krój odpowiadał najnowszej modzie. Widziałam. Wodziłam za nim wzrokiem, a kiedy to wreszcie poczuł, szybko spoglądałam gdzie indziej, udając, że jego widok wcale mnie nie zajmował. Innym razem to jego spojrzenie czułam na sobie. Wyczekiwałam momentu i odwracałam głowę tak, by nasze oczy się nagle spotkały. On nie umiał udawać, że patrzy gdzie indziej i że mój widok jest mu obojętny. Bladł, czerwieniał, lecz oczu nie odwracał. W ogóle niczego nie umiał udawać, chyba że naprawdę, ale to naprawdę nie miał wyjścia. Dlatego też taki bywał zły, kiedy rozmawiałam z jakimś rosyjskim urzędnikiem, który odwiedził akurat mnie i Anię w Konserwatorium, aby niby to pośpiewać razem duety i porozmawiać o muzyce. Widziałam tę złość. Widziałam zazdrość, niepewność i kompleksy. Czuł się gorszy od Moskali, bo był chudszy i niższy, bo był młodszy i nie miał wąsów, a jedynie gładką, piękną buzię z nieco za dużym nosem. Głupi! Jak późno to wszystko zrozumiał. Ale zrozumiał, wie pan? Pisał o tym w swoim dzienniku, jak mi mówiono. Że jeśli do niego przyjdę, otrze moje łzy i przypomni mi przeszłość, kiedy Moskali nie było, kiedy tylko kilku Moskali chciało mi się przypodobać, a ja z nich drwiłam, bo on tam był, on był, a nie… a nie… mój mąż.

Wiem, muszę do pana wrócić z tej swojej przeszłości. Muszę wrócić do rurkowego czepeczka i ciemnych okularów, do słabego i starego ciała, patykowatych palców i ciemności. Już. Już tu znowu jestem.

Pokażę je panu. Pan ich teraz nie będzie czytał, bo przecież rozmawiamy, ale chociaż pan zobaczy. Zaraz, chwileczkę.

Dobrze, oto one. Przepraszam, że ostentacyjnie odrzuciłam pana pomoc, i wiem, że się potknęłam, ale to nowy dom, jeszcze nie zdążyłam go poznać na swój sposób.

Muszę je chwilę potrzymać. Koperty, pudełko z pierścionkiem i mała podobizna na kości słoniowej. „Jeśli podobizna ta mogłaby sprawić radość…”. Tak pisał z Wiednia do swojego przyjaciela Jana Matuszyńskiego. O mnie pisał, o mojej radości. Jan miał minę niewyraźną, kiedy mi ten list przekazywał. Za każdym razem, choć jednocześnie był uprzejmy, zawsze bardzo grzeczny, nigdy mi złego słowa nie powiedział, choć nie wiem, co myślał. Sądzę, że raczej nie chciał być między nami pośrednikiem i uważał, że niczym to nie jest poza tym, że przedłużaniem tylko cierpienia. Jednak robił to przecież i dlatego ta szuflada. Nie tylko on zresztą… lecz o tym panu później opowiem, po kolei.

To właśnie ta miniatura, proszę spojrzeć. Tutaj Fryc jest wciąż młody. Nie pluje krwią i nie umiera w cierpieniach, które ja mogłam sobie tylko wyobrażać.

I ona też, prawda? Nie przyszła do niego. Pan już u niej był?

Chyba nieco męcząca jest ta wizyta. Poproszę Julcię, by przyniosła podwieczorek. Mamy dobre bułeczki i znakomite konfitury z malin. W taką pogodę w sam raz.

I zagram coś panu. Może Balladę f-moll. On napisał ją już po mnie… chciałam powiedzieć po tym rozdziale swojego życia, w którym akurat i ja się znalazłam. Dostałam później od kogoś nuty. Jeszcze później grałam i gram nadal z pamięci. Taki utwór trudno grać w ten sposób, dlatego u mnie to zawsze raczej jakiś fragment. Chyba że mam akurat lepszy dzień. Zobaczymy, czy dziś mam i jak fortepian tutaj zabrzmi, w nowym domu.

Słyszy pan tam dwa zakończenia? Jedno jest raczej pozorne, a drugie…

***

Pan jest z Warszawy, zna Warszawę, sporo w niej przeżył. Żona. Ojciec i brat. Fortepian… jego fortepian! I pan to widział? Ja widzieć nie mogłam, mnie tylko mówiono. Kto by pomyślał, że za mojego życia tyle będzie wojen, powstań, spisków, tyle zmian na gorsze. Czy pan nie ma wrażenia, że nigdy nie uczymy się na błędach i zawsze mamy nadzieję na wygraną, choć przecież znamy już smak porażki i wiemy, jakie są jej konsekwencje?

Rozumiem, wtedy się inaczej myśli, kiedy się nie patrzy wstecz, a uczestniczy na bieżąco. Kiedy to się dzieje i trzeba decydować – dołączyć albo nie. I wie pan, teraz można uznać, że dla nas wszystkich istniał w gruncie rzeczy jedyny słuszny wybór, który historia mogła ocenić pozytywnie, ale tak naprawdę wcale nie. Oczywiście chciało się wolności. My jej nie mogliśmy pamiętać, jednak sporo o niej słuchaliśmy od starszych. Rosło w nas poczucie wspólnej tożsamości, konieczność kultywowania naszych tradycji, szacunku dla języka i kultury. Coś się działo, rozwijało w naszych umysłach i sercach. Jak to teraz górnolotnie i śmiesznie brzmi po tylu porażkach i rozczarowaniach. Nie wiem, jak panu tę rzecz wyjaśnić. Im mocniej się czuliśmy Polakami, tym bardziej chcieliśmy działać. Coś robić, cokolwiek. I jeśli mnie pan teraz zapyta, odpowiem, że to coś poszło nieco w złą stronę. Może za mało jednak wiedzieliśmy, może bardziej czuliśmy, niż myśleliśmy, a kiedy się bardziej czuje, niż myśli, to się nie ma cierpliwości, chce się wszystkiego już, natychmiast. Jeśli mnie pan teraz zapyta, powiem, że chyba lepiej było wtedy się uczyć, tworzyć, inaczej tę siłę budować. On dobrze zrobił, że wyjechał i nie wrócił. Bardzo dobrze zrobił. Jeśli mnie pan teraz zapyta, tak właśnie odpowiem.

Oczywiście żyliśmy w tamtym czasie wspólnie i z obcymi, uczyliśmy się od nich i niewielu się na to skarżyło. Pan uważa? Nie mówię, że nikt się nie skarżył, ale jednak niewielu. Mnie uczył Włoch Soliva, Frycka – Niemiec Elsner. Konflikty się rysowały dopiero bliżej wojny, zwłaszcza między Solivą a Karolem Kurpińskim, dyrektorem muzycznym Narodowego. Później panu o tym opowiem. Muszę opowiedzieć, bo ja i moja koleżanka Ania Wołków byłyśmy w ten konflikt naturalnie wpisane jako uczennice Włocha. Skomplikowane jest to wszystko, proszę słuchać. Z upływem lat człowiek uczy się porządkować. Wyrzuca z pamięci to, co nieważne, i zostawia tylko rzeczy, które miały dla niego znaczenie. A może to się dzieje samo i bez naszego udziału?

***

Nie będę pana szczegółowo zanudzać moim dzieciństwem i wczesną edukacją. Wspomnę o tym, co mi się wydaje istotne, bo przecież pan chce wiedzieć, kim jestem i jaka jestem, a o takich sprawach w dużej mierze decyduje nasze pochodzenie, rodzina i wcześnie zawarte znajomości.

Moja matka Salomea pochodziła od Olendrów, nosiła nazwisko Wilkin i choć nigdy mi o tym nie opowiadała z detalami, ze strzępów jej słów wywnioskowałam, że przybyła do Warszawy z Wielkopolski. Wraz z innymi dziewczętami z rodziny szukała pracy lub męża, trudno powiedzieć. Wśród Olendrów raczej nie znano społecznej hierarchii, wszyscy byli sobie równi i imali się różnych zajęć, bez patrzenia na to, czy są ich godni, czy nie. Moja matka miała swoje ambicje, lecz nie wstydziła się krewnej, która podjęła się służby w pałacu Sapiehów. Krewna służąca być może nie była dla niej powodem do chluby, ale co Sapiehowie to Sapiehowie, prawda? Zawsze można trafić gorzej. Moja matka także mogła, a jednak poznała mojego ojca i musiała wywrzeć na nim takie wrażenie, że zdecydował się ją poślubić.

Mój ojciec Andrzej wywodził się ze zubożałej szlachty i podjął się zajęcia, które często wybierali młodzi mężczyźni o podobnym do niego statusie. Został murgrabią. Musi pan wiedzieć, że był dobry na tym urzędzie i godny zaufania, co zostało szybko zauważone w wyższych kręgach i co mu pomogło w dalszej karierze. Nie będę pana zasypywać nazwiskami i stanowiskami osób, dla których pracował mój ojciec, a jedynie wspomnę, że na zarządcę kamienicy przy Zakroczymskiej przyjął go pan Szaniecki, bo nie miał czasu samodzielnie doglądać spraw związanych z prowadzeniem domu. To właśnie wtedy mój ojciec mógł się najbardziej wykazać jako murgrabia. Wykonywał swoje obowiązki wzorowo i mojej rodzinie zaczęło się dobrze wieść. Zajęła jedno z mieszkań w kamienicy zarządzanej przez ojca i tam też przyszłam na świat. Zakroczymska była moim domem przez kilkanaście lat, choć budynek w pewnym momencie zmienił właściciela i został kupiony przez pewnego Francuza, bardzo zaangażowanego w życie społeczne Warszawy, opiekę społeczną i działalność filantropijną. W przeciwieństwie do Szanieckiego był często na miejscu i aż tak bardzo nie potrzebował usług mojego ojca. Z korzyścią dla tego ostatniego, który – tak to trzeba nazwać – awansował i objął posadę burgrabiego pałacu Bielińskich przy Królewskiej. Właściciel pałacu Feliks Łubieński również nie mógł poświęcić domowi tyle czasu, ile by wymagała sytuacja. A mój ojciec był przecież godny zaufania i dobry w zarządzaniu, polecano go i zachwalano, więc któż sprawdziłby się tam lepiej?

Nie przeprowadziliśmy się oczywiście do pałacu, ale mieszkaliśmy nadal w mieszkaniu na Zakroczymskiej. Dzieciństwo miałam dobre, spokojne. Kojarzę je z poczuciem bezpieczeństwa, z zapachem ojca, który wracał z pracy i mierzwił mi włosy, a później przynosił matce nowinki z wielkiego świata. Poznawał różnych ludzi dzięki swojemu zajęciu, czasem tych naprawdę wysoko postawionych, których nazwiska powtarzano z podziwem, rumieńcem, uwielbieniem, strachem, podejrzliwością, nienawiścią – elity musiały być przecież zróżnicowane, tylko w ten sposób dało się uniknąć nudy. My sami nie należeliśmy do najświetniejszych kręgów towarzyskich Warszawy, lecz powodziło nam się dobrze – to oczywiście zależało od tła, na którym chciałabym nas przedstawić. Nie pamiętam jednak, by czegoś mi wtedy brakowało. Moja matka miała ładny salonik, suknie stosowne do jej pozycji średniozamożnej mieszczki, a sąsiedzi pozdrawiali ją i szanowali. Obracała się w zacnych, ale mieszczańskich kręgach towarzyskich i jeśli już bywała na balach, to w Resursie Kupieckiej, nie u warszawskich hrabin i książąt. Hrabiny i księżne widywałam wtedy jedynie z daleka. W przeciwieństwie do małego Frycka rozpieszczanego przez całą arystokrację stolicy.

Nie od razu tę różnicę widziałam. Dopiero później zaczęłam dostrzegać, że Warszawa wykracza poza Zakroczymską, że sąsiedni pałac Sapiehów nie jest tu jedynym pałacem, że są też inne, wspaniałe, należące do wielkich tego świata. Zrozumiałam, że poza pałacami są też dwory, że ludzie prawdziwie zamożni i liczący się w społeczeństwie to ci, którzy posiadają majątki na wsi i w nich spędzają letnie miesiące. Układałam całość fragment po fragmencie, aż miałam jasny obraz mojej pozycji społecznej i perspektyw na przyszłość. Moja matka była jednak bardzo ambitna, już wtedy gdy wydała mnie na świat, marzyła albo roiła sobie, że musi mnie jakoś naznaczyć, „uszlachetnić”. Godne szacunku i prawdziwie szlacheckie pochodzenie ojca nie wystarczało. Wybrała mi więc na matkę chrzestną Konstancję Żwanową, naturalną córkę naszego króla Stanisława.

Szybko panu wytłumaczę, jak to było możliwe, dobrze? Otóż Żwanowa była naturalną córką Magdaleny Sapieżyny i króla. Pałac Sapiehów, jak mówiłam, mieścił się przy Zakroczymskiej, a służącą była tam Anna Wilkin, krewna mojej matki. Anna pomagała Konstancji w walce o uznanie jej praw do majątku Sapiehów po tym, jak w Petersburgu zmarł nasz – wtedy już były – król. Pan na pewno rozumie, że znalazła się w niepewnej sytuacji, bała się o przyszłość, a zapewne i czuła się pokrzywdzona względem majętnego przyrodniego rodzeństwa, legalnych dzieci swojej matki. Nie będę się wdawać w szczegóły, bo to nie przedmiot tej historii. Przywołuję ją tylko dlatego, że chcę panu co nieco powiedzieć o mojej matce. Moja matka wybrała mi na chrzestną królewską córkę! Bękarcią, ale zawsze. Na nic lepszego nie mogłabym liczyć. Mój ojciec był burgrabią pałacu Bielińskich, krewna mojej matki była służącą, a w żyłach Konstancji Żwanowej płynęła krew Poniatowskiego i Sapieżyny. „Uszlachetniłam” się więc w taki oto sposób. To było coś, co mogłam podać jako swój atut. W rozgrywkach tego świata liczy się przecież urodzenie. Nie zalety jednostki, nie talent i inteligencja, ale rodzina, z jakiej jednostka wyszła, majątek, który posiada, zaszczyty, dobra, więzy krwi. Czy to nie śmieszne? Czy to się kiedyś zmieni? Fakt, że moja matka chrzestna była córką króla, nie miał dla mnie nigdy szczególnego znaczenia, za to dla kogo innego mógł mieć. Ja się tym jednak nie zajmowałam, a jedynie tej Konstancji Żwanowej współczułam. Jej życie nie było lekkie. Kto wie? Może właśnie tym mnie naznaczyła, bo i moje, proszę pana, wcale takie nie było.

Tyle pan powinien wiedzieć, to się później okaże pomocne, by zrozumieć moją matkę. Teraz już nie mam do niej żalu – nie żyje, być może chciała dobrze, trudno powiedzieć. Ja ostatecznie nie byłam tak nieszczęśliwa jak Konstancja Żwanowa. Życie ułożyło mi się w dużej mierze nie pod wpływem moich własnych decyzji, ale w tej chwili myślę, że może mi zabrakło odwagi, by się jeszcze zastanowić, zaryzykować, poczekać. Albo nie tyle się bałam, ile nie widziałam alternatywy. Czasem tak jest, nie sądzi pan? Widzimy jakieś rozwiązanie i wydaje się nam, że tylko ono jest dobre, jedynie sensowne. To straszne, prawda? Myśleć, że się nie ma wyboru. Ja tak właśnie myślałam rok po wyjeździe Frycka. Do tego jeszcze dojdziemy.

Miałam rodzeństwo. Dwie starsze siostry i młodszego brata. Klementyna wyszła dobrze za mąż za Wiktora Wojniewicza, prawnika, który ciężką pracą wyrobił sobie nazwisko i pozycję, był do mojej rodziny pozytywnie nastawiony, a dużo później, choć moja siostra już nie żyła, odwiedzał nas w Raduczu i utrzymywał z nami serdeczne stosunki. Wspierał też moją drugą siostrę, Emilię. Musi pan wiedzieć, że Emilia z nas wszystkich najgorzej sobie poradziła z życiem i jej smutny los pośrednio wpłynął też na mnie. Obiecałam sobie, że nie będę nikogo obwiniać za swoje życiowe wybory, ale już niedługo zrozumie pan, o czym mówię. Emilia bowiem, proszę pana, źle skończyła. Myślałam o niej dużo, kiedy się decydowałam przyjąć oświadczyny mojego męża. Bardzo dużo. Pan nie jest kobietą, pan nie wie, czego się kobieta w życiu obawia, jak niewielkie otwierają się przed nią możliwości. Pan nie wie, jak często kobiecie się wydaje, że ma naprawdę związane ręce i tylko jedna rzecz ją może uratować. Emilia się nie uratowała. Opowiem panu jeszcze o niej. Miałam też młodszego brata, Aleksandra. Szczęśliwa, wielodzietna, mieszczańska rodzina, prawda? Z początku tak. Pan jednak wie, że wszystko się może zmienić, wszystko można utracić. Wystarczy jedno zdarzenie, czyjeś zniknięcie na przykład. I świat wydaje się już całkiem inny, zaczyna na nas warczeć, pokazywać, gdzie nasze miejsce, i że to wcale nie tam, gdzie sądziliśmy.

Póki co, jestem dorastającą panienką i pupilką rodziców. Mam talent, a talent może mi otworzyć wiele drzwi. Warszawa musi docenić piękną i ładnie śpiewającą dziewczynę wykazującą już w młodym wieku nieprzeciętny talent aktorski. Nie wiem, kto to pierwszy zauważył. Może śpiewałam jakąś kolędę? Wykonywałam je czasem w wieczór wigilijny tuż po wytropieniu na niebie pierwszej gwiazdki. Później naśladowałam pastuszków przy stajence, każdy miał inny głos, a gdy mówiłam basem, moje siostry głośno się śmiały.

Warszawa, 1889

***

Pili trzecią szklankę wódki, a Krzysztof trochę milczał i trochę mówił. Redaktor już się nie przejmował ciągłością tej historii, chodziło mu tylko o to, by po pierwsze, jego dawny przyjaciel i uzdolniony dziennikarz zaczął na nowo żyć i pisać, a po drugie, by się dowiedzieć, czy ta opowieść została gdzieś utrwalona i czy można ją jeszcze zdobyć. Był lojalny wobec ludzi, których uważał za bliskich, ale był też odpowiedzialny za „Kuriera”, za czytelników oczekujących dobrych tekstów o interesujących sprawach. A co byłoby bardziej interesujące od opowieści kobiet Chopina, którego dworek może i zasrały kury, ale którym zaciekawił się ważny ruski muzyk?

Redaktor nie lubił Ruskich. Nikt ich zresztą w Warszawie nie lubił, lecz talent to talent, zasługi dla kultury to zasługi dla kultury. Poza tym było coś satysfakcjonującego w fakcie, że zaborca taką cześć oddaje Polakowi. Trzeba poczekać i zobaczyć, jak to się wszystko potoczy i ile Bałakiriew zdziała. Tymczasem coraz więcej gazet zamieszczało ogłoszenia od autorów poszukujących pamiątek i dokumentów po Chopinie i nic w tej kwestii nie można było zrobić – płacili za kawałek strony, to się im ten kawałek dawało. Redaktor miał jednak pewność, że Krzysztof mógłby ich wszystkich zdystansować bez wysiłku. I zająć czymś myśli. Czymś innym niż Julia i dziecko.

W tym samym czasie Krzysztof, bardziej od redaktora pijany, bo chudszy i gorzej odżywiony, myślał o skurczonej, niewidomej staruszce pochylonej nad fortepianem. O jej bólu i ciemności. O listach, które przechowywała przez całe życie, i małej podobiźnie jej pierwszej wielkiej miłości. Obiecała, że mu to przekaże w testamencie. Teraz, po zebraniu wszystkich historii, Krzysztof wcale już tych listów nie chciał. A może nie wiedział, czy je chciał. Pamiętał dobrze tamten moment, kiedy po raz pierwszy poczuł, że przekracza pewne granice, że sytuacja staje się w jakiś sposób nienaturalna, a kobieta, która mu opowiada swoje życie, traci kontrolę nad słowami. W historii Konstancji był to moment jej pierwszego pocałunku z Chopinem i chwila, w której otrzymała przyniesiony przez Izabelę bilecik. Chciał powstrzymać Konstancję, prosić ją, by umilkła, bo czuł, że on do tych jej przeżyć nie ma prawa. Nie widziała jednak przecież jego gestu, a zanim do niej podszedł i odważył się wziąć ją za rękę, ona mówiła już dalej. Później podobny moment miał miejsce w opowieściach wszystkich kobiet. I jedynie z Jane Stirling nie mógł nawiązać żadnego kontaktu. Jedynie ona była ze swoją historią zupełnie sama.

Kiedy Konstancja Gładkowska umarła, Krzysztof pojechał do Skierniewic, wciąż niepewny, czy chce przeczytać listy od Chopina. Ona musiała już wcześniej odczytać tę niepewność, musiała zdecydować za niego. Kiedy dotarł na miejsce, listów nie było. Od rodziny się dowiedział, że kilka dni przed śmiercią Konstancja spaliła listy i zniszczyła mały portret. Zwyciężyło w niej jednak pragnienie, by historię tego związku zabrać ze sobą do grobu. Może tak było lepiej.

– Przyznaj się, Krzysiu – wymamrotał redaktor. – Ty tę Konstancję polubiłeś najbardziej i dlatego tu mieszkasz. Bo ona była stąd. Z Zakroczymskiej. Warszawska dziewczyna, ale tak naprawdę warszawska, a nie że z bogatą mamusią przyjeżdżała na zimę do stolicy ze swojego wiejskiego pałacyku.

– Mieszkam tutaj, bo tutaj mało kto przyłazi mi zawracać głowę.

– Oczywiście.

– Julcia by ją na pewno polubiła – powiedział nieoczekiwanie Krzysztof.

Twarde dziennikarskie serce redaktora zmiękło pod wpływem tego wyznania. Krzysztof siedział teraz na krześle, z łokciami opartymi na kolanach i ze zwieszoną głową.

– Na pewno – odezwał się ostrożnie redaktor. – Julcia chciałaby też, abyś był szczęśliwy. Ona nie żyje od szesnastu lat, Krzysiu.

– Słabo brzmi w twoich ustach taki banał. Chciałaby, żebym był szczęśliwy? Co to w ogóle za słowa?

– Przepraszam.

– To brzmi jeszcze gorzej.

– Dobrze. W takim razie powiem, że Julcia na pewno cieszyłaby się z tego, co dla nich zrobiłeś. Że wysłuchałeś tych kobiet.

– Nie jestem tego pewien.

Pomyślał jeszcze raz o presji, którą – jak sądził – na nie wywarł. Dawniej jednak zdawało mu się, że także na Julię wywarł presję. Że ją sobą osaczył, że za dużo jej pokazał i za dużo obiecał. Jak mogła odmówić? Jak mogła sobie jeszcze wyobrażać życie bez niego, skoro jej mówił o kolorze Wisły i bruku na placu Zamkowym, skoro ją prosił, by go nauczyła, czym jest ciemność. Pamiętał dobrze tamten dzień, kiedy odeszła z domu. Pamiętał wizytę jej matki i brata, który złamał mu nos, a później chciał się strzelać. Pamiętał jej płacz i prośby, jej puste spojrzenie i szeroko otwarte oczy, kiedy usiłowała wyczuć, gdzie kto jest, kto się na kogo rzuca, kto powinien przed kim uciekać. Pamiętał, jak wyczuła obecność matki i padła jej do nóg, wołając: „Spodziewam się dziecka!”. A później byli już tylko we dwoje w ciemności i wśród kolorów, ze starym pianinem, które z niemą pretensją przywiózł jej brat.

Wyobrażał sobie czasem ten moment, w którym Konstancja Gładkowska przestała widzieć. Wyobrażał sobie jej strach i jej staranie, by zapamiętać każdy obraz, każdą twarz. Jej obawę przed przyszłością, w której nigdy nie będzie światła. Chciał ją pocieszyć, ale dawno już zapomniał, jak brzmią słowa pocieszenia. Ona by tego zresztą wcale nie chciała.

– Masz rację, najbardziej polubiłem Gładkowską – wyznał wreszcie cicho.

– Grabowską.

– Gładkowską. Wydała mi się wielka w tym swoim czepeczku i ciemnych okularach. Musiałbyś to widzieć. Godność, z jaką znosiła swoje cierpienie, siłę, z jaką radziła sobie z życiem w sytuacji, w której ja czy ty dawno byśmy się załamali. Musiałbyś słyszeć, z jakim spokojem mówiła o swoich występach w teatrze podczas powstania, o wykonywaniu pieśni patriotycznych, o tym, jak z innymi artystkami z Narodowego pomagały rannym powstańcom przed przedstawieniami i po nich. Chopin wyjechał, a ona została w wojennej Warszawie. Nie siedziała i nie wzdychała. Czasem to jest właśnie w człowieku najbardziej godne podziwu.

– Rozumiem, że cię wódczana filozofia wzięła.

– Śmiej się, śmiej. Konstancja ryzykowała i żyła nie tylko dla samej siebie. W przeciwieństwie do Wodzińskiej, tej niby wielkiej miłości i jedynej narzeczonej Chopina. Ona na pewno miała charakter, ale zajmowała się głównie sobą. Jeśli o coś walczyła, to dla samej siebie, choć pewnie będą nam wmawiać co innego. Nie była zdolna do żadnych poświęceń.

– Teraz nagle jesteś orędownikiem poświęceń? Może już oddaj tę szklaneczkę. Czyli co, robimy dla ciebie rubryczkę, skoro już ci się tak dobrze słowa kleją? Albo lepiej powiedz, że tej Wodzińskiej nigdy nie lubiłeś i darmo się teraz próbujesz wykręcić niby podniosłymi wywodami.

Krzysztof podszedł do okna i otworzył je na oścież, do mieszkania wpadło mroźne zimowe powietrze. Otrzeźwiał nieco i potarł ramiona. Za jego plecami brzęknęły szklanki. Pomyślał o florenckim upale, pięknej willi i salonie, w którym musiał czekać, aż państwo Orpiszewscy zdecydują się go do siebie poprosić. I o matronie słusznej postury w ciężkiej ciemnej sukni, która miała usta zaciśnięte w wąską kreskę, ale oczy tak smutne, że trudno było w nie patrzeć.

– Owszem – powiedział. – Nie udało mi się polubić Wodzińskiej, ale bardzo mi jej żal. Bo oni ją na swój sposób zepsuli.

– Kto?

– Słowacki do spółki z Chopinem.

Maria

***

Tak, ma pan rację. Zawsze milknę, kiedy wchodzimy na Ponte Vecchio, ale trwa to przecież tylko chwilę, zaraz znowu zaczynam mówić, gdy tylko przechodzimy na drugą stronę, o, słyszy pan? Proszę się nie śmiać. Tak, oczywiście, pan się nie śmieje, pan się uśmiecha. Może to i lepiej niż płakać. Jestem już stara i teraz można się tylko uśmiechać, kiedy coś mówię, proszę nie zaprzeczać, ja i tak wiem swoje. Jak to nie jestem stara? Mam sześćdziesiąt jeden lat, twarz w zmarszczkach i siwe włosy. Jak to mam nie przesadzać, kiedy to prawda? Niech mnie pan nawet nie denerwuje. Pan ma lat… ile? Trzydzieści trzy. Czy pan wie, że kiedy ja miałam trzydzieści, wydawało mi się, że to już całkiem poważny wiek? Zyskałam wprawdzie dopiero co nowe życie i po raz drugi zostałam panną młodą, ale nie miałam już tak różanych policzków i tak smukłej kibici jak wtedy, gdy byłam dwudziestolatką. Teraz chciałabym mieć znowu trzydzieści. To najlepszy wiek, proszę pana, bo człowiek nie jest już głupi z braku doświadczenia ani też jeszcze zgorzkniały z powodu jego nadmiaru. Trochę jakby się było jednocześnie młodym i niemłodym. Ale! Człowiek i tak najlepiej robi, jeśli zaczyna myśleć samodzielnie, nieważne w jakim wieku. Plotę trzy po trzy. Wracajmy, napijemy się kawy. Tutaj trzeba pić dużo kawy nawet w taki upał, inaczej chce się spać.

Przepraszam, że pan czekał. Władzio do nas nie dołączy, gorzej się dziś czuje i z trudem oddycha. Żałuje, bo polubił pana, mówi, że chciałby mieć takiego syna. Nie, nic mi nie jest. Tyle już lat minęło. A jednak kiedy się traci dziecko, to jakby nie minął nawet dzień. Wciąż pan czuje tak samo, tak samo cierpi. Wciąż pan się budzi z myślą, że tylko się panu śniło i zaraz pan zobaczy tę małą istotkę, która przybiegnie dać panu porannego buziaka. Pan nie wie… nie wie pan, jak to jest, kiedy człowiek sobie po raz kolejny uświadamia, że tak się nie stanie. Mój syn miał trzy lata, kiedy zmarł. Dziś byłby o cztery młodszy od pana. Może byście się zaprzyjaźnili. Jestem pewna, że tak. Pan się przecież domyśla, że dobrze wychowałabym syna, proszę się nie śmiać, ach tak, pan się tylko uśmiecha, oczywiście. Proszę się nie obrazić, ale coś panu powiem. Mój syn byłby chyba weselszy od pana. Nie wiem tego na pewno, choć sądzę, że starałabym się prowokować go do uśmiechu, tak jak pana teraz. Domyślam się, że coś pana złego spotkało. Zawód miłosny? Problemy rodzinne? Jedno i drugie? Ach tak. Powie mi pan o tym, jeśli będzie chciał. Tutaj nikt nikogo do zwierzeń nie zmusza, ja także opowiadam o sobie z własnej woli, nawet nieco zaskoczona swoją otwartością. Nie sądziłam, że będę jeszcze chciała wracać do tych wydarzeń, ale skoro pan mówi, że zbiera nasze opowieści dla siebie, a nie dla wywołania sensacji, więc dobrze, niech pan usłyszy moją wersję. O Fryderyku z pewnością więcej panu powiedziała George Sand, bo przecież oni znali się daleko lepiej niż my. My byliśmy tylko dziećmi. Byliśmy tacy… na papierze. Nieprawdziwi.

Jeśli ona tak to panu przedstawiła, miała rację. Wtedy mogłam tego nie widzieć, teraz widzę bardzo wyraźnie. Wtedy mogłam mieć do niej żal. Do nich obojga. Wszyscy myśleli o nas inaczej, niż było naprawdę. Ja? Ja byłam tą, która zerwała, od której przestały przychodzić listy. Mój ojciec? Widział we Fryderyku muzykanta i syna guwernera. Moja matka? Bała się o przyszłość córki i jej wybrankowi nakazała dbać o zdrowie, bo inaczej z małżeństwa nici. I jeszcze raz ja? Wyszłam za hrabiego. A Fryderyk? On się jedynie oświadczył, tęsknił, został odrzucony, cierpiał i przewiązał moje listy jakąś wstążką, opisując je hasłem „moja bieda”. O tym ostatnim dowiedziałam się długo po jego śmierci. Wstyd przyznać, ale nawet mi się trochę śmiać zachciało. Przypomniałam sobie wszystkie te noce, kiedy sen nie przychodził, bo mnie dręczyły myśli o Paryżu. Matka nigdy mnie tam nie zabrała. Czytałam jedynie w listach brata, jakie to wspaniałe miasto, jak wiele rozrywek oferuje młodym ludziom. Te salony, sale koncertowe, teatry, wykwintne towarzystwo, te zabawy do rana, ta swoboda. Wyobrażałam sobie Fryderyka w tamtym świecie. Byłam młoda i naiwna. Kiedy pisał do matki, że nosi pantofle, które mu wydziergałam, i wcześnie chodzi spać, z początku wierzyłam, później chciałam wierzyć, a wreszcie płakałam, bo wierzyć przestałam. Nie wiem, czego mi było bardziej żal. Ukochanego czy świata w ogóle. Jak się okazało, tak naprawdę nie znałam ani jednego, ani drugiego. Pamiętam tamtą noc, kiedy po raz pierwszy przyszło mi do głowy, że skoro mój brat wie tak dużo o życiu towarzyskim Paryża, to Fryderyk musi wiedzieć tyle samo.

Znowu plotę. Napijmy się mocnej kawy i zjedzmy któryś z tych włoskich przysmaków. Pan był kiedyś wcześniej we Włoszech? Nie? A zatem musi pan spróbować. Tutaj wszystko inaczej smakuje. Potem postaram się zebrać myśli i przedstawić całą historię w miarę po kolei. Chodzi pan ze mną na spacery od kilku dni, jeszcze mnie pan nie zamordował ani nie okradł, więc myślę, że mogę panu zaufać. Poza tym jest pan trochę do niego podobny. Nie z rysów twarzy. Włosy też ma pan inne. Ogólne wrażenie jednak robi pan podobne. Może też chodzić o tę smukłą, chłopięcą sylwetkę, o oczy dziwnego koloru i trochę jakby dziecięce i ten osobliwy smutek, który się bierze nie wiadomo skąd. Pan go nie znał, ale na pewno także to czuje. Inaczej byśmy się nie spotkali.

Zaczniemy od Drezna.

***

Nie, proszę pana, chyba nie zaczniemy od Drezna. Albo nie całkiem. Niech mi pan wybaczy, że znowu plotę. Martwię się o zdrowie męża. Z jego płucami gorzej. Zapadł na zdrowiu dwadzieścia lat temu i odtąd korzystamy z włoskiego, ciepłego powietrza i światła. Prawda, że jest tu więcej światła niż u nas? A kiedy jest więcej światła, człowiek ma lepszy nastrój. Mimo wszystko jeśli życie ma się skończyć, to się skończy bez względu na ciepło słońca. Mój mąż już zaczął mówić o końcu, ale ja odsuwam od siebie tę myśl i w ogóle jej nie akceptuję.

Zdarza się też, że sobie wyobrażam Fryderyka. Jego śmierć. To makabryczna wizja i nie wiem, na ile zgodna z prawdą. Tyle osób mówiło mi o tej śmierci. Jedni, że umierał pięknie, myśląc o niebie i Bogu, o zbliżaniu się do doskonałości istnienia. Drudzy, że umierał w cierpieniach, z lękiem w oczach, z prośbą na ustach o to, by go nie pochowano żywcem, ale przed złożeniem ciała w ziemi otwarto je, wycięto serce i zabrano na powrót do Polski. Inni znowu, że go ksiądz Jełowicki męczył, relikwie i krzyż co chwilę do całowania podtykał, a on już nie miał siły. Gdzie leży prawda? Nigdy się pewnie nie dowiemy. Żal mi go bardzo. Jakie to straszne, że w tej ostatniej godzinie można myśleć o pogrzebaniu żywcem, o otwieraniu ciała i wycinaniu serca. Nawet jeśli się chce choć w takiej formie wrócić do ojczyzny. Dlaczego mu nikt nie podsunął jakiegoś przyjemnego obrazu? Dlaczego nikt od niego nie odepchnął strachu przed piekłem i nie podał w zamian obrazu anielskiej łąki, na której rosną przepiękne kwiaty? Nie, nie po prostu kwiaty, ale fiołki. Fryderyk lubił fiołki, wie pan? Dlaczego więc, skoro byli z nim przyjaciele, ktoś mu nie zaczął opowiadać o wielkiej zielonej łące gęsto utkanej pachnącymi fiołkami? Pani Delfina Potocka mu podobno na koniec śpiewała, więc chociaż tyle miał przyjemności. A zresztą nie wiem, jak było. Może sobie to wszystko źle wyobrażam. Ale myślę o płucach, które przestają się wypełniać powietrzem, i boję się, że tak samo będzie umierał mój mąż. Że nie będzie mógł złapać tchu.

Przepraszam, miałam opowiadać o Dreźnie, a później nie o Dreźnie, a teraz dręczę pana strasznymi obrazami umierania. Pan jest młody i jeszcze o tym myśleć nie musi. To prawda, Fryderyk też był młody. Trzydzieści dziewięć lat. Aż mnie ciarki przeszły. Nikt nie powinien umierać w tym wieku. Nigdy nie zrozumiem sensu umierania młodo i można mi mówić godzinami o boskiej mądrości. Ja tego nie przyjmuję i już. Wróćmy do przedmiotu naszej rozmowy, bo pan pewnie zaraz będzie się spieszył na kolację. Pan mieszka w willi Franczeski, a ja Franczeskę znam i ona nie lubi, kiedy się ktoś spóźnia na posiłek. Pan to sam wie? Toteż właśnie. Mamy – ile? – czterdzieści minut, więc je dobrze wykorzystajmy, a do rozmowy wrócimy jutro.

Byłam dzieckiem, kiedy w Warszawie w listopadzie wybuchło powstanie. Nie miałam aż na tyle mało lat, by nie wiedzieć, że coś się szykuje i że moja rodzina jest w to zaangażowana. Nie brałam oczywiście udziału w żadnych spotkaniach i niczego konkretnego mi nie mówiono, jedynie matka raz jeden, w chłodną jesienną noc, zamieniła ze mną kilka słów.

– Chciałabym, Mario, abyś była dzielna, jeśli wkrótce coś się wydarzy. Możesz się przestraszyć i możesz wielu rzeczy nie rozumieć, ale wiedz, że tak trzeba i że dzieją się rzeczy, które muszą się dziać. Nawet jeśli trzeba coś będzie poświęcić. Dla ojczyzny warto.

– O czym mama mówi? Co się ma wydarzyć?

– Możliwe, że czeka nas wojna. Wojna to nie jest rzecz do angażowania się dla kobiet, lecz kobiet także dotyczy i my także musimy mieć odwagę. Jak również być gotowe do tego, by ponieść konsekwencje.

Nawet w tamtej chwili nie zdobyła się na to, by mi sprawę wyłożyć czarno na białym. Może zresztą sama wielu rzeczy nie wiedziała, skoro wojna nie jest do angażowania się kobiet. Matka była dobra albo starała się taka być, zwłaszcza jeśli szło o synów. W naszej rodzinie ciekawie się to wszystko ułożyło i dotąd zdarza mi się zastanawiać, czy mama naprawdę chciała urodzić mnie i moje siostry. Miała sześcioro dzieci. Późno, bo w wieku dwudziestu ośmiu lat, zaczęła rodzić i pierwsi przyszli na świat synowie, moi bracia – Antoś, Feluś i Kazio. Kazia urodziła, kiedy miała już trzydzieści trzy lata. Było więc trzech synów. Pan wie, do czego zmierzam? Pan jest z innej rodziny, więc może pan i nie wie. U nas bardzo się wielką wagę przykładało do dziedziczenia – majątku, ale i nazwiska. A żeby przekazać nazwisko następnym pokoleniom, potrzeba chłopców. Moi rodzice, najbogatsza szlachta z Kujaw, mieli aż trzech. Nie każda zamożna i utytułowana familia mogła się pochwalić takim sukcesem, ba, nie każdy król mógł. Henryk VIII oszalałby pewnie z radości, mając trzech synów z jedną kobietą, i nie musiałby pozbywać się kolejnych żon, by znaleźć tę, która mu da męskiego potomka. Ja sama doczekałam się tylko jednego chłopca, wcześnie na dodatek zmarłego.

Jedno dziecko! Szalałam z radości, kiedy przyszło na świat, a zarazem wiedziałam już, że nigdy nie zapomnę bólu i trudu, jakie towarzyszą wydawaniu na świat nowego życia. Przepraszam, że to panu mówię. Nigdy nikomu tego nie mówiłam, ale naprawdę trudno być kobietą. Trudno sprostać wymaganiom, które się nam stawia, a jednocześnie znosić wszelkie ograniczenia. Wojna nie jest dla kobiet, sukcesy w pracy nie są dla kobiet, podejmowanie samodzielnych decyzji nie jest dla kobiet. Nawet wybieranie sobie męża nie jest dla kobiety. Kobieta ma czekać, aż zostanie wybrana, a później rodzić dzieci. Moja matka także zawsze się bardziej przejmowała moimi braćmi. Zachęcała ich do tego, by mieli ambicje, by chcieli dokonać w życiu wielkich rzeczy. Kiedy w czymś okazywałam się dobra, powtarzała, że to się nie godzi, by siostra lepiej sobie w życiu radziła od braci. Nieważne, czy chodziło o dobrego kandydata na męża, czy o to, że komuś się spodobał mój obraz. Zawsze słyszałam, że moja rola na tym świecie jest mniej ważna od roli moich braci. Naturalnie więc zastanawiałam się, dlaczego matka po wydaniu na świat Kazia nie przestała rodzić. Zaspokoiła już przecież ambicje swoje i mojego ojca. A jednak przyszłam na świat ja i moje dwie siostry – Józia i Terenia. Terenię mama urodziła w roku trzydziestym pierwszym. Uciekaliśmy wtedy z ziem polskich, gdzie trwała wojna z Rosją. Tereska przyszła na świat w Berlinie. Mama miała wtedy czterdzieści siedem lat…

Dziwne, dziwne było to wszystko, wie pan? Mama w którymś momencie swojego życia musiała się zmienić, inaczej ustawić cele i hierarchię wartości. Ona sama była, jak na tamte czasy, bardzo samodzielną i odważną kobietą. Wcześnie osierocona przez rodziców, żyła wygodnie i swobodnie wraz z siostrą, kontrolowana niezbyt wnikliwie przez swojego krewnego i prawnego opiekuna, Wodzińskiego ze Służewa. Wreszcie i jej siostra umarła. Oczywiście, musiała to być dla mamy wielka tragedia w tak młodym wieku utracić całą najbliższą rodzinę, ale też, nie ukrywajmy – otworzyło to przed nią mnóstwo możliwości. Była wolna. Okropnie to brzmi? No cóż, taka prawda.

Opiekun prawny ją lubił, a ona umiała nim odpowiednio pokierować. On jej mówił, że powinna iść za mąż, ona zaś czytywała Rousseau i romanse pani de Staël. Miała przyjemne rysy twarzy, była zaznajomiona z najnowszymi trendami w literaturze i sztuce, sympatyzowała z młodzieńcami, którzy głośno krzyczeli o konieczności zerwania z chłodnym racjonalizmem i oświeceniowym uwielbieniem dla logiki, porządku i symetrii, lubiła nowe wiersze gniewnych poetów i miała mnóstwo pieniędzy. Robiła więc, co chciała. I pewnego dnia wymyśliła sobie, że jeśli już kogoś w ogóle poślubi, to tylko syna swojego opiekuna. Mój ojciec Wincenty Wodziński nie był więc tym, który upatrzył sobie wybrankę i ją zdobył. Odwrotnie – to moja matka zdobyła jego. Być może opiekun, mój dziadek, nie chciał swojej podopiecznej wydawać za syna, bo uważał, że zostanie to źle odebrane. Nie wiem i teraz już nic mnie to nie obchodzi. Przez całe życie jednak pamiętałam tę historię. Moja matka wskazała swojego przyszłego męża, tupnęła nogą, wykłóciła się o swoje z opiekunem i dopięła celu. Mój ojciec tylko kiwnął głową. Wszystko się zgadzało – panna ładna, zakochana, bogata. I na dodatek nic nie trzeba robić, wystarczy się ładnie ubrać i iść do ołtarza. Ojciec był od mamy rozsądniejszy, ale to ona miała lepsze wykształcenie. Nie musiała wychodzić za mąż, poradziłaby sobie bez tego. Wyszła jednak i później, choć pozostała silna i bardzo samodzielna, w pewnych kwestiach musiała go słuchać.

Rozumie pan?

Zawsze jej zazdrościłam. Patrzyłam na nią spod zmrużonych powiek, kiedy przy robótkach opowiadała mi niefrasobliwie o swojej swobodnej młodości, o zalotach i narzeczeństwie, podczas gdy mnie zawsze otaczał kordon mamek, nianiek, bon, guwernantek, przyzwoitek i służących. Nawet wyjście z moimi talentami do świata się nie udało. Zostałam grzeczną panną Marynią, skromną panną Marynią, miłym polskim dziewczęciem.

Przepraszam, znowu mówię nie po kolei, ale tak już jest z człowiekiem, że zawsze skłania się bardziej ku temu, co go od dawna boli, a o czym zawsze bał się lub wstydził mówić. Przyznam więc panu, że owszem, czułam się w jakiś sposób gorsza od moich braci, mniej istotna w tej rodzinie, choć przecież rosła we mnie świadomość własnej wartości. Nie byłam głupsza ani mniej utalentowana niż moi bracia, za to na pewno miałam mniejsze możliwości rozwoju. Wiedziałam, że rodzina wiele się po mnie spodziewa jako najstarszej córce, i dorastałam z przekonaniem, że nie mogę jej zawieść. To jest pozornie bez związku z opowieścią o początkach powstania listopadowego, ale później zrozumie pan, jak to się łączy z osobą Fryderyka. Bo Fryderyk nie wpasował się w oczekiwania rodziny wobec mnie. Choć przecież mógł. Czasem jednak nie wystarcza, że ktoś jest geniuszem.

Wróćmy do nocy listopadowej. Mama ostrzegła mnie przed jakimiś wydarzeniami, wobec których muszę się wykazać odwagą. Miałam wtedy jedenaście lat. W powstaniu przeciwko Rosjanom wzięli udział moi dwaj najstarsi bracia. Rodzice im tego nie zabronili – wręcz przeciwnie, był to powód do dumy. Ojciec Fryderyka, dla odmiany, wypowiadał się zawsze ostrożnie o radykalnych krokach, rewolucjach i zbrojnych atakach na władze, ale wtedy Polacy mieli gorące głowy i gorące serca, nie chcieli myśleć o innych sposobach na umocnienie narodu, o edukacji, pracy, budowaniu swojej potęgi i niezależności poprzez wykształcenie, rozwój nauki, kulturę i sztukę. Rzecz rozbijała się o to, by walczyć. Każdy żył wówczas walką, a ja nie mogłam takich rzeczy nie dostrzec. Zrozumiałam je później, kiedy razem z matką, ojcem, Józią i Kaziem uciekaliśmy z Warszawy do Sułkowa, a później stamtąd do Berlina, gdzie przyszła na świat Terenia.

Widziałam, jak w ludziach rośnie entuzjazm i stopniowo gaśnie. Docierało do mnie, że nadzieje moich braci nigdy się nie spełnią. Z trudem przyswoiłam sobie myśl o przegranej i nie wiedziałam, co ona będzie dla nas oznaczać. Dzieci nigdy nie wiedzą takich rzeczy, zawsze im się wydaje, że walka jest piękna, że odwaga jest piękna, że piękne jest dzielne umieranie. Dopiero teraz wiem, jak to wygląda naprawdę i ile jest warte. Bo wie pan, prawda przedstawia się prosto. Życie jest jedno, a śmierć zawsze je kończy. Martwy jest martwy i nic już więcej nie może zrobić dla świata. Czy nie byłoby lepiej, gdyby wszyscy ci młodzi chłopcy, nakłuci na rosyjskie ostrza lub rozpruci przez rosyjski ostrzał, żyli, zdobywali wiedzę i przekazywali ją swoim dzieciom? Powtarzam się? To dlatego, że byłam wtedy za młoda, by mówić głośno.

Z dziewczętami sprawa przedstawiała się zawsze bardzo dziwnie, wie pan? Dziewczyna jedenastoletnia była dzieckiem, ale dziewczynę piętnastoletnią chętnie by już widziano zamężną. Teraz, jak sądzę, to się nieco zmieniło, wtedy jednak wiek taki zdawał się dla panny odpowiedni do włożenia sukni ślubnej. Na szczęście nie wszystkie szłyśmy za mąż jako piętnastolatki. Co się wtedy wie o świecie? Nic albo bardzo niewiele. Myślę, że właśnie o to chodziło większości mężczyzn i rodziców. Abyśmy nad niczym nie zaczęły się zastanawiać i byśmy nie zaczęły zadawać pytań. Tyle że ja byłam córką swojej matki. Bardzo chciałam, by sobie o tym niekiedy przypominała. Na szczęście to się czasem działo, działo się zwłaszcza w Genewie, przepraszam, że znowu wybiegnę w przód, ale tak, działo się w Genewie, gdy dom mojej matki odwiedzał francuski konsul, hrabia de Montigny, człowiek z tytułem, choć niebogaty, nieładny i podstarzały. Prosił mamę o moją rękę. Nie wiem, co we mnie widział, lecz kuliłam się, kiedy o tym słuchałam, i wzdrygałam z obrzydzenia na myśl, że on mógłby mnie całować, że mógłby ściskać moją dłoń w swojej spoconej wielkiej łapie, że mógłby… dość o tym, bo na samo wspomnienie robię się blada. Mama powiedziała, że jestem za młoda na zamążpójście. Z pewnością mogła mnie za niego wydać, gdyby chciała. Na szczęście nie chciała.

Tamten czas pamiętam jako pasmo przeprowadzek, niepokojów i budowania życia na nowo, na obcej ziemi i – mimo wszystko – z niegasnącą nadzieją, że będzie można wrócić do Polski i bezpiecznie zamieszkać we własnym domu. Byliśmy więc w Berlinie, Dreźnie, gdzie na polskich powstańców patrzono przychylniej, a później w Genewie, gdzie mieszkaliśmy przez trzy lata. Ja, mama, siostry i bracia, którzy z trudem pogodzili się z upadkiem powstania. Mama nie spoczęła, póki po klęsce nie sprowadziła do nas Antka i Felka. Wiedzieliśmy, że przekroczyli z oddziałem granicę z Prusami, i mama wykorzystała swoje wpływy, by im dano pozwolenie na przyjazd do Berlina. Myślę, że poszło na to sporo pieniędzy. W każdym razie byliśmy wreszcie znowu razem.

Mój ojciec wrócił do Polski, by zająć się majątkiem, między innymi odrestaurowaniem rodzinnego zamku w Służewie, który od lat pozostawał w ruinie. Nie pojechaliśmy z nim, bo nikt nie czuł, by było to do końca bezpieczne, a już zwłaszcza dla moich dwóch braci powstańców. Słyszeliśmy o działaniach Paskiewicza w Warszawie, o powstającej Cytadeli, miejscu, które wkrótce zaczęło budzić wśród mieszkańców stolicy przerażenie i gdzie przykładnie wieszano później polskich spiskowców i rewolucjonistów. Baliśmy się, że Antek i Feliks mogliby trafić na Sybir, a przecież równie dobrze – jak nam się zdawało – można było trafić do piekła. Zostaliśmy więc za granicą.

***

Genewa… Tak, to było dobre miejsce. Dobre, choć nie dom. Zamieszkaliśmy przy Place St. Antoine, zajęliśmy całe piętro domu państwa Claparede. Było nas dużo, bo oprócz mnie, matki i rodzeństwa także pokojówki, niania dla urodzonej w Berlinie Tereski i trzy guwernantki. I cóż… Uczyliśmy się, wypełnialiśmy codzienne obowiązki przypisane do naszego wieku, chodziliśmy na spacery i podziwialiśmy piękne otoczenie, bo przecież pan wie, że w Genewie jest pięknie.

Moja matka prowadziła salon. Umiała to robić bardzo dobrze w kraju, więc ani przez chwilę nie sądziła, że coś jej się może nie powieść w Szwajcarii. Bywali u nas różni znamienici goście, o których nie będę panu teraz opowiadać, bo choć w nas budziło to ekscytację i dumę, w panu wcale nie musi. Większość z nich już od dawna nie żyje, a o połowie zapomniano w kilka dni po śmierci. Ja w każdym razie bywałam wreszcie na salonach. Matka pokazywała mnie powoli światu i oprócz francuskiego, angielskiego, tańca i muzyki uczyła także „życia”.

Udawało się nam przez cały ten czas utrzymywać kontakt z Polakami, równie rozczarowanymi wypadkami z początku lat trzydziestych jak my. Oni także usiłowali po prostu żyć. Jednym z nich był Juliusz Słowacki, nie muszę go chyba panu specjalnie prezentować. Chodziliśmy na wycieczki w góry. Czy pan był w Alpach? Musi pan koniecznie pojechać. Drugich takich gór nie ma. Wcale się nie dziwię, że Juliusza zainspirowały poetycko i później kilka ślicznych rzeczy powstało, między innymi wiersz dla mnie. Zna pan W sztambuchu Marii Wodzińskiej? Piękny, to prawda.

Tam właśnie, w Genewie, Jul opowiadał mi o Fryderyku. Zgadaliśmy się, że mamy wspólnego znajomego, bo ja pamiętałam Fryderyka jeszcze z Warszawy, gdzie odwiedzał moich rodziców i braci – dwóch podczas studiów mieszkało na stancji u państwa Chopinów – i gdzie raz czy dwa trochę mi dokuczał, i ciągał lekko za warkocze. Wśród alpejskiego krajobrazu Jul z właściwym sobie melancholijnym wyrazem twarzy mówił mi o swoim spotkaniu z Fryderykiem.

– To było u Platerów w Paryżu, dwa lata temu. Zjawiłem się ja, Mickiewicz, Chopin. Jakieś napięcie było między mną a Mickiewiczem. Pani pewnie uzna, że to konkurencja, że zazdrośni byliśmy o siebie i w sposób naturalny trudno nam było otworzyć się i polubić. Ja nie chciałem podejść do niego, on nie chciał podejść do mnie. Jak to u ludzi, człowiek człowiekowi wilkiem. Wreszcie nas sobie przedstawiono i obaj udawaliśmy, że się cieszymy. Potem Mickiewicz improwizował, słabo, jeśli chce pani znać moje zdanie.

– I był tam Fryderyk?

– Owszem, panno Mario. Był Chopin, grał różne rzeczy i dzięki niemu dobrze wieczór zszedł. I jeszcze może dzięki szampanowi, ale o tym już pannie nie będę opowiadał, bo to nie dla jej uszu historia. Kilka dni później znów się zeszliśmy na wielkim obiedzie, u Straszewicza tym razem. Jedno panience powiem, że nudy śmiertelne ciągnęły się jeszcze po północy, aż każdy stracił nadzieję na uratowanie wieczoru. Wtedy nasz Chopin się upił i siadł do fortepianu. Piękne rzeczy grał, do rana się bawiliśmy.

– Ach tak?

– Tak, tak. Chopin to dusza towarzystwa, wszyscy go uwielbiają, a już zwłaszcza damy. Niby nic szczególnego nie robi, nie błaznuje, nie sili się na błyskotliwość, często siedzi gdzieś na uboczu, a wystarczy, że jest.

Słuchałam Jula z zainteresowaniem. Jak już wspomniałam, pamiętałam Fryderyka z Warszawy, gdzie także wydawał mi się człowiekiem emanującym niezwykłą energią, kimś, kto ożywia ludzi i przestrzeń, kogo otacza osobliwa aura jakiejś innej, wyższej istoty. Mówiono tam, że kocha się w śpiewaczce Konstancji Gładkowskiej, i czasem wyobrażałam ich sobie razem – oboje piękni, młodzi, utalentowani, oboje na ustach całej stolicy. Czułam zazdrość, ale zrozumiałam to dopiero wtedy w Alpach. W Warszawie Fryderyk raz gonił się ze mną po korytarzach, raz się ze mną chwilę bawił w chowanego. Widywałam go czasem przez uchylone drzwi pokoju, w którym powtarzałam z guwernantką francuską gramatykę. Mademoiselle kazała mi się trzymać prosto i korygowała akcent, a mój wzrok wciąż biegł do szpary w drzwiach, do smukłej sylwetki Fryderyka, który poprawiał przed lustrem kołnierzyk i szeptał coś Antkowi, a później obaj wybuchali śmiechem. Usłyszałam imię Konstancji i widziałam, jak się Fryderyk uroczo podrapał po czole. Poszli później, a ja myślałam o naszym domu na Miodowej – o tym, jak jest blisko świata, którego nie znałam, a o którym czasem słyszałam od brata. Świata zadymionych kawiarni i sal bilardowych, świata eleganckich przyjęć i balów. Moja matka też prowadziła na Miodowej salon, ale ja w nim jeszcze nie bywałam. Marzyłam więc czasem o chwili, kiedy będę już na tyle dorosła, by Fryderyk przy mnie usiadł, by ze mną o czymś poważnym porozmawiał lub wpisał mi się w karnecik na balu i mnie zamówił do walca albo mazura. Wodziłam za nim wzrokiem i przykro mi było rozumieć, że on do mnie czuje jedynie powierzchowną sympatię.

U nas na Miodowej bywało świetne towarzystwo, którym także nie będę pana zanudzać, i miałam przebłyski świadomości, że mogę z tego wiele dla siebie wynieść. Czekałam więc, aż mi się na to pozwoli, a kiedy pozwolono – słuchałam, czytałam, rozmawiałam, analizowałam rzeczy, które usłyszałam, i próbowałam wyciągać własne wnioski. Chyba próbowałam się stworzyć. Sama siebie – rozumie pan? I zastanawiałam się, co dla mnie znaczy ta informacja, że Fryderyk ma z Polski wyjechać. I co to znaczy dla niego. Jak się rozstanie ze swoją piękną Konstancją? Wydaje mi się, że cierpiałam za nich. Za wszystkich nieszczęśliwych kochanków.

Jul wspominał, że jego i Fryderyka łączy pewne podobieństwo, że wiek prawie ten sam, wygląd, smukła, wiotka sylwetka, natchnienie, zamyślenie, uciekanie od świata w głąb siebie i własnych artystycznych przeżyć. No cóż. Co do wyglądu miał trochę racji, ale co do reszty się mylił. Fryderyk miał w sobie coś smutnego, coś melancholijnego, lecz potrafił też być wesoły, a przede wszystkim odznaczał się tym, czego brakowało niestety Julowi – poczuciem humoru. Kiedy Fryderyk żartował, wszyscy pokładali się ze śmiechu. Umiał się zdobyć na prześmieszne i inteligentne riposty, potrafił bezbłędnie i komicznie naśladować innych ludzi, a kiedy zapominał o swoich troskach i tęsknotach, bawił się w towarzystwie z dziecięcą radością. Takiego właśnie Fryderyka zapewne poznał Jul. Myślę, że trochę mu zazdrościł tej swobody i powodzenia.

Jul był dobry i kochany, mądry, zdolny, wrażliwy nie jak zwykły człowiek, ale jak ktoś doskonalszy. Z trudem jednak wyobrażałam go sobie w zwykłym, prozaicznym życiu. Fryderyka bardziej. Jul nigdy by nie powiedział, za przeproszeniem: „Sram na to wszystko”. A Fryderyk mówił! Nie do mnie, do moich braci. Sama osobiście podsłuchałam. Ponadto Jul w swoich melancholijnych minach i pozach był trochę sztuczny, w swojej elegancji zbyt przesadzony i wystudiowany, podczas gdy Fryderyk był zawsze na wskroś prawdziwy. Smucił się i cieszył z głębi serca, z brzucha, tam ze środka, pan rozumie? Był zawsze dobrze ubrany, ale nigdy nie wyglądał na wystrojonego. Fryderyk był sobą, a Jul stawał się czasami nie wiadomo kim. Fryderyk tworzył to, co chciał, co mu się samo nasuwało pod palce, i choć oczywiście myślał o konkurencji i miewał złe zdanie o innych twórcach, nie komponował do kogoś w opozycji.

Nie wiem, czy mnie pan rozumie. Nie wiem nawet, czy mam teraz słuszność. Ja go nie znałam ani zbyt długo, ani zbyt dobrze. Można mówić, że się już spotkaliśmy w dzieciństwie, ale co to była za znajomość, ledwie mijanie się lub przypatrywanie nawzajem swoim twarzom. Później polegało to zresztą na tym samym. Może więc jestem w błędzie i pan w ogóle nie powinien mnie słuchać, skoro jednak pan słucha, pozwalam sobie na te wynurzenia. Fryderyk słyszał więc w głowie muzykę i ją zapisywał. Był zaznajomiony z innymi twórcami, chodził na koncerty, cenił dorobek wielkich muzyków, ale raczej nie postępował tak, że usłyszał coś Mendelsohna albo Schumanna i rzucał się tworzyć rzecz, która się jakoś do tamtych odniesie. Robił wariacje, cytował, interpretował, przerabiał znane motywy po swojemu, nadając im albo dramatyzm, albo komizm, tylko wcale mu nie chodziło o konkurowanie. Nie mówił: teraz z tym i tym podejmę walkę, teraz temu i temu pokażę. Jul Słowacki zaś, jak mi się wydaje, tworzył zawsze z myślą o konkurencji, o tym, jak jego dzieło wypadnie na tle innych, z czym będzie porównywane. Kiedyśmy patrzyli na kaskady Giessbach, nie mówił, że to piękne, że ten widok coś w nim budzi wielkiego, wzniosłego, że człowiek, obcując z przyrodą, musi w pewnym momencie doświadczyć uświęcającego uczucia obcowania z Absolutem. Niech pan nie myśli, że bredzę, bo tak było i ja tak właśnie czułam, a także czuję, jeśli chodzi o przyrodę, dlatego przystaję na Ponte Vecchio i patrzę na rzekę, dlatego czasem milknę, kiedy mijamy szczególnie ładny ogród lub park, kiedy widzę, jak winorośl ładnie porasta fasadę willi Franczeski.

On jednak powiedział:

– Czy wie pani, jakimi słowami Mickiewicz opisał moją poezję? Otóż takimi, że jest to pięknie zbudowana świątynia, w której nie ma Boga. On w niej ducha nie widzi. Czegoś prawdziwego i żywego. Widzi jedynie piękne słowa.

– A czy pan tam widzi coś poza pięknymi słowami? – zapytałam.

Jul jak gdyby nie usłyszał pytania.

– Chodzi mi po głowie, panno Mario – mówił dalej – tragedia o morderczyni, co zabija własną siostrę, męża, wreszcie matkę. Jak Szekspirowska lady Makbet ma na rękach krew, której nie może zmyć, tak moja morderczyni będzie mieć czerwoną kropkę na czole. To miejsce trudniej zakryć, nie zasłonią go rękawiczki. Będzie to piętno widoczne i uciążliwe. Poza morderczynią będzie jeszcze królowa jeziora, będą chochliki, cuda i dziwy.

– Zapowiada się pięknie.

– Zaraz powiedzą, że nieprawdopodobne, że nijak się ma do prawdziwego świata, że nie o narodzie naszym i jego szczególnych, przykrych wypadkach, o utracie wolności i konieczności podejmowania walki. Ja zaś wolałbym nie pisać tylko o narodzie, nie chciałbym swoich historii aż tak ukonkretniać – marzy mi się, by były uniwersalne, działy się w bliżej nieokreślonym miejscu i czasie, ale by cechy ludzkie pokazywały jako od miejsca i czasu niezależne. Namiętności, pragnienia, wady i okrucieństwo człowieka nie zależą od dekoracji. Takie uniwersalne pisma wszędzie by rozumiano, a nie tylko u nas i między naszymi. Jak Szekspira. Wszyscy rozumieją Szekspira.

– Niech więc pan pisze tę rzecz o morderczyni.

– Kiedy powiedzą…

– Dlaczego tak pana obchodzi, co powiedzą?

Jul potrząsnął głową i jakby się ocknął ze snu.

– Wyznam panience, że wyszła moja rzecz w Paryżu. Zwie się Kordian…

– To pańska rzecz?!

Jul odciągnął mnie na bok, by mama nie słyszała naszej rozmowy. Położył palec na ustach, a później uśmiechnął się smutno.

– Proszę o dyskrecję, panno Marysiu. Dzieło bardzo jest krytykowane jako rzecz mało oryginalna. Że niby do Dziadów podobna, a przecież ja co innego tam chciałem powiedzieć.

– Słyszałam też jednak pochlebne opinie i z pewnością…

– Tak, że styl podobny do Mickiewicza, że być może to on sam jest autorem. Jego wydawca musiał dementować, ale jak słyszę, nie wszyscy uwierzyli.

Jul uśmiechnął się znowu, tym razem inaczej, jakby przebiegle. Zrozumiałam, że przypisywanie autorstwa Kordiana Mickiewiczowi jest dla niego komplementem, a może – że od początku mu o to chodziło. Udowodnił swoje, potrafił stworzyć coś, co czytelnicy przypisali mistrzowi. I jeszcze jedno zrozumiałam. Jul mógł się ładnie wypowiadać i używać ostrożnych sformułowań, ale w głębi serca nienawidził Mickiewicza. Pomyślałam, że zawsze już będzie tworzył w opozycji do niego, zawsze z Mickiewiczem w głowie jako punktem odniesienia. Jak się później okazało, miałam przynajmniej trochę racji, bo po powrocie z wycieczki do Genewy Jul bardzo był zajęty pisaniem dramatu, który miał się chyba zwać Mazepa, lecz potem przeczytał Pana Tadeusza i wrzucił swoją własną pracę w ogień. Bardzo mu współczułam. Był trochę jak ta jego morderczyni z czerwoną kropką na czole. On też miał coś, czego nie umiał z siebie zrzucić.

Jul mógł dla mnie pisać wiersze, mógł sobie wyobrażać, że jestem „jego Marią”, ale prawda tak wygląda, że nic się między nami nigdy nie wydarzyło. Byłam dla niego uprzejma, to wszystko. Wiem jednak, że i uprzejmość bywa bogatą pożywką dla zbyt bujnej wyobraźni. Chociaż… dobrze, przyznam, bo teraz to nie ma żadnego znaczenia, Jul także nie żyje od ponad trzydziestu lat. To ja go poprosiłam, by mi wpisał do sztambucha wiersz, co zrobił niemal bez namysłu, jakby improwizował, jakby był Mozartem, który swoje kompozycje pisze od razu na czysto. Albo też… jak gdyby po prostu chciał zrobić to szybko, bym mu się przestała naprzykrzać. Tak, w tej chwili myślę, że trochę się naprzykrzałam. Wtedy to brałam za uprzejmość, a może coś więcej, może coś z pogranicza fascynacji i litości. Fascynacji osobowością przerażającą, trochę upiorną. Bywały chwile, że chciałam, by poczuł się lepiej, by mu się zrobiło dobrze na świecie. Może właśnie to odebrał jako życzenie, abym została „jego Marią”. Tyle że ja miałam wtedy piętnaście lat. Będę się upierać, że byłam raczej dzieckiem niż kobietą.

Co pan mówi? Naprawdę pobladłam? To z gorąca. Tak, jestem do niego przyzwyczajona. Tak, mieszkam tu od dawna. Tak… nie czuję się dobrze, tylko ten poemat…

Zapytał pan o poemat i ja… ja nie…

Czy pan coś sugeruje?

Czy pan sugeruje, że jestem nieszczera, że kłamię, mówiąc wprost?

Proszę pana…

Niech się pan teraz nie sili na uprzejmość, jak i ja się nie silę. Przepraszam, jestem zmęczona i stara i mam dość bycia miłą, snucia tej historii tak, by dobrze wypaść, by później nie został po mnie obraz niedoskonały, który ktoś powieli i uczyni wiecznym. Mój siostrzeniec Antoni zajmie się wszystkim. On ma obsesję, wie pan? Niby jest pisarzem, ale pisarzem słabym, tak jak i ja zawsze byłam słabą poetką i kompozytorką. Uparł się, by o mnie pisać. O mnie, o Julu Słowackim i o Fryderyku. Wie pan, jak on to zrobi? Otóż tak, że ja stanę się w tej opowieści bohaterką główną, boginią, ideałem, bez którego ani Jul, ani Fryderyk nic by nigdy nie stworzyli. A tymczasem kim ja dla nich byłam?

Kim ja byłam?

Przebłyskiem. Migawką.

Mam dość i powiem prawdę. Nie wiem, czy panu pozwolę coś z nią dalej zrobić, nie wiem, czy mam odwagę, by przyznać, co się wydarzyło między mną a nimi, czy mam odwagę powiedzieć, jaka wtedy byłam i że nie taka, jaką się mnie chce widzieć.

Ależ proszę.

Sam pan tego chciał.

Przychodzi pan tu, słucha mojej opowieści, a później kładzie przede mną ten tekst. Tekst tego poematu, po którym moja rodzina już nigdy o Julu Słowackim nie mówiła. W Szwajcarii. Boże. To nie jest tak… Nie, zupełnie nie tak, że poeta mówi prawdę. Poeta opowiada historie, a one z jednej strony są, a z drugiej nie są prawdziwe. Można to ludziom tłumaczyć, mówić o artystycznych przetworzeniach, o kreatywności, o nieograniczonej poetyckiej wyobraźni i wolności słowa. Można tłumaczyć, że coś w prawdziwym życiu było inspiracją, ale opowieść jest tylko opowieścią i odnosi się sama do siebie.

Można, można!

Nie, nie krzyczę, przepraszam, tylko się trochę uniosłam, lecz pan musi zrozumieć, że wielu ludzi ten poemat czytało i wielu też wiedziało, z kim Jul w te Alpy poszedł! Że ja tam byłam, ja! Reszta się nie liczyła. I co on tam pisze? Przecież pan wie! On pisze, proszę pana, że wyznawaliśmy sobie miłość gestami i słowami. Że dziewczyna tę miłość pierwsza wyznała. Że wreszcie chłopak dziewczynę pocałował. Pan pyta o to, co się działo naprawdę? Pan chciałby wiedzieć… Oczywiście, że pan by chciał.

Dobrze.

Chodziliśmy po górach i było tam pięknie. W naszych duszach rodziło się także coś pięknego i świętego, co sprawiało, że stawaliśmy się inni i na siebie patrzyliśmy inaczej. Mieliśmy więcej sposobności, by zostać sam na sam. Odłączaliśmy się od grupy pod różnymi pretekstami – a to ja się źle poczułam i szłam wolniej, a to chciałam się dłużej przyjrzeć jakiemuś szczególnemu widokowi, a to Jul się zadumał i tworzył rymy, i mnie prosił, bym wyraziła swoje zdanie. Powszechne zasady towarzyskie uległy zawieszeniu tam, w górach. Albo też tak mi się tylko wydawało. Poszłam w tym za daleko, zapomniałam się. A przecież tak naprawdę nie byliśmy sami. Zasady obowiązywały wszędzie, a wolności nie było nigdzie.

Dobrze…

Jul mnie pocałował, ja pocałowałam Jula. W usta, tak jak pan czyta w poemacie. To był mój pierwszy pocałunek, pierwsze takie doświadczenie, pierwszy kontakt z mężczyzną. Wzdrygałam się wciąż na myśl o francuskim konsulu, który się ubiegał o moją rękę. Pamiętałam tamto obrzydzenie na jego widok, obrzydzenie, jakie wywoływała we mnie próba wyobrażenia sobie, że mogłabym mieć z tym człowiekiem coś wspólnego. Kontakt z Julem był czymś innym. Jego usta były miękkie, jego ciało młode i ciepłe. Miałam piętnaście lat. Sam pan rozumie, że za pierwszym pocałunkiem musiało też przyjść pierwsze wielkie uczucie.

Niestety, ponieważ tak naprawdę nie byliśmy sami, o wszystkim dowiedziała się moja matka. Banalna sprawa, nie uważa pan? No cóż. Przyznaję, że mogła zareagować gorzej, ale była przecież Teresą Wodzińską, a nie wychowaną w klasztorze i zupełnie w tych sprawach nieobeznaną panienką. Powiedziała mi więc wprost:

– To nie jest człowiek dla ciebie. Może i tworzy ładne rymy, ale żyje z pieniędzy matki i choć jest herbowy, jego ojciec był zaledwie profesorem, a jego ojczym jest zaledwie lekarzem. Chirurgiem, Maryniu. Ludzi kroi. A ty…

– Ja także nie jestem księżniczką.

– Pochodzisz z bogatej i utytułowanej rodziny, która ma pałace i ziemię, cały klucz służewski… Zresztą, co ci będę tłumaczyć, pan Słowacki może być utalentowany, może być nawet szlachetnie urodzony, ale powtarzam jeszcze raz, to partia nie dla ciebie. Poza tym on wcale taki święty nie jest. Wiesz, co o nim mówią.

– Co o nim mówią? – warknęłam, a moja matka posłała mi ostrzegawcze spojrzenie.

– Że on zwyczajnie lubi, kiedy się w nim dziewczęta kochają. Lepiej się wtedy czuje, otoczony miłością. Zrozum mnie dobrze, on wcale tych dziewcząt nie musi kochać z wzajemnością. To one mają kochać jego. Są takimi jego… podpórkami.

– Podpórkami?

– Ponoć wszędzie, gdzie pojedzie, jakaś taka musi się znaleźć. W Paryżu była to panna Kora, córka wydawcy pana Słowackiego. Kiedy wyjechał, ona się mocno pochorowała z rozpaczy. A tutaj…

– Tutaj jestem ja? To mama chce powiedzieć?

– Nie, nie to.

– Co więc?

– Tutaj jest panna Eglantyna Pattey…

– Córka właścicielki pensjonatu?

– U której mieszka pan Słowacki.

– Co mama sugeruje?

– Całowałaś się z panem Słowackim dość odważnie, więc chyba sama wiesz.

– Nie…

– Może i on kocha ciebie szczerze, ale powtarzam, to nie dla ciebie człowiek.

Matka skończyła rozmowę, a na drugi dzień zarządziła, by grupa wycieczkowiczów się podzieliła i po obejrzeniu kaskady panie pojechały osobno do Lucerny, a panowie poszli dalej pieszo w góry. Rozstaliśmy się więc wtedy, lecz tylko na jakiś czas.

Pan nic nie mówi. Czy nie to właśnie chciał pan usłyszeć? Nie, z pewnością nie tylko to. Jest więcej, prawda? Pan coś już wie, ale wstydzi się pytać albo też specjalnie pan czeka, aż zacznę mówić sama, by całą tę rzecz dokończyć.

Dobrze. Dobrze więc.

Wróciliśmy do Genewy. Cóż mam rzec? Grałam dalej w salonie matki, tak jak mnie nauczył pan John Field, i znosiłam z uśmiechem wszelkie komplementy, że właśnie jak Field gram i jest to bardzo ładne. Już wtedy rozumiałam, wie pan? Rozumiałam, że to zawsze tak będzie, zawsze będzie, że „jak ktoś”, a nie jak ja sama. Ale o tym teraz nie mówmy, teraz jest do dokończenia rzecz z Julem Słowackim.

Znaleźliśmy oczywiście sposób, by się parę razy potajemnie spotkać. Moja guwernantka musiała coś zauważyć i donieść mamie, bo mama nagle ochoczo zaczęła Jula ponownie do siebie zapraszać. Pan rozumie? Wolała nas mieć na oku. Oswoić wroga, trzymać rękę na pulsie. Nie spodziewałam się jednak, że podejmie taką decyzję. Bo widzi pan, wczesną wiosną trzydziestego piątego przenieśliśmy się wszyscy do… pensjonatu pani Pattey. Nigdy matki nie zapytałam o przyczyny. Sądzę, że miała trzy cele. Pierwszy praktyczny – mój ojciec szykował się do przyjazdu do Genewy i zabrania nas stąd, byśmy wrócili do Polski, gdzie kończył się remont pałacu w Służewie, a mój brat Feluś, jako nieletni podczas rewolucji listopadowej, uzyskał pozwolenie na powrót do kraju. Problem był więc jedynie z Antkiem, ale ten wcale nie chciał nigdzie wracać. Żył już kolejnym marzeniem – o wyjeździe do Francji. Zawisł więc nad nami ten plan. Mama przeniosła nas do pensjonatu pani Pattey, gdzie czekaliśmy na ojca. Miała też dwa inne cele. Chciała mieć mnie i Jula na oku od rana do nocy, a po drugie, sprawić, bym zobaczyła jego relacje z Eglantyną na własne oczy. Ale to wszystko nawet mojej matce wymknęło się spod kontroli.

Pan chciałby znać romantyczne szczegóły? W okrojonej formie?

Proszę bardzo.

Zbieraliśmy kwiaty i obrywaliśmy ich płatki. Pan się śmieje? A co mogłam zrobić z Julem, kiedy za naszymi plecami pałętała się zawsze moja guwernantka? Pozostawała mowa kwiatów i poezji. Kocha, nie kocha. Wróżba zawsze szła pomyślnie. Zawsze wypadało, że kocha.

Chowaliśmy się pod płaczącą wierzbą, tam gdzie płaszcz pochylonych ku ziemi gałązek ukrywał przed światem nasze pocałunki. Słaby walor poetycki ma to zdanie, ale kiepskie wiersze piszę i teraz, i pisać będę pewnie do końca życia.

Wiele rzeczy mi imponowało w zachowaniu Jula, a między innymi jego urocza zazdrość. Wie pan, o kogo Jul był zazdrosny? O Fryderyka! O Fryderyka, którego w ogóle z nami nie było i którego nie widziałam od kilku lat. Otóż moi bracia odnowili z nim listowny kontakt, a ponieważ każdy się jeszcze wtedy ekscytował moim graniem na fortepianie, namówiono mnie, bym mu także posłała jakąś małą wariację. Tak też zrobiłam, czego się dotąd wstydzę. On musiał przecież wiedzieć, jakie to jest słabe. Odpisał mi jednak uprzejmie, podziękował, powiedział, że na salonach grał moją melodię. Z pewnością grał. Z pewnością z niej uczynił po swojemu coś bardzo niezwykłego. Teraz to rozumiem, wtedy się tylko cieszyłam. Fryderyk przysłał mi świeżo wydrukowanego walca z odręczną dedykacją, którą wszystkim wieczorem pokazywałam, a później grałam tego walca. Na drugi dzień Jul także przyniósł mi walca… Całą noc go komponował. Z grzeczności wszyscy mówiliśmy, że prawie tak dobry jak tamten Fryderyka.

Co pan na to powie? Ciekawe, prawda? Teraz mogę się z tego śmiać i uważać, że Jul był biedny, żałosny, śmieszny. Wtedy czułam satysfakcję. Bo on to zrobił dla mnie.

Ach, niech będzie, że kłamałam wcześniej, mówiąc, że Jul niezbyt mi się podobał, że sobie tylko uroił, iż jestem jego. Przechowuję w końcu aż do teraz jego wiersz napisany dla mnie. Kłamałam… i pan to kłamstwo powtórzy dalej, słyszy pan? Niech pan potraktuje tę rozmowę jako spowiedź i nie odwraca wzroku! Albo się jeszcze zastanowię. Nie wiem, co zrobić z tym wyznaniem i jaką mu nadać rangę. Na razie będę mówić. I niech mi pan z łaski swojej nie przerywa.

Posyłaliśmy sobie z Julem tęskne spojrzenia, wzdychaliśmy do siebie, kontaktowaliśmy się wzrokowo, kiedy on w towarzystwie czytał na głos swoje wiersze. Szukaliśmy się, wypatrywaliśmy okazji do kolejnych schadzek. To było trudne. Należało się kryć przed matką, ale też przed spostrzegawczą Eglantyną. Moja matka miała rację lub też miała ją do pewnego stopnia, albo znów ja nie rozeznałam się w sytuacji wystarczająco dobrze. Jula i Eglantynę coś łączyło, a mnie się wydawało, że to po prostu ona zakochała się w nim. Bez wzajemności. Rozumie pan? Była jego podpórką, jak to ujęła moja matka. Miałam wtedy jednak niecałe szesnaście lat, więc nawet jeśli całowałam Jula w usta, nie wszystko jeszcze rozumiałam. Eglantyna w przeciwieństwie do mnie rozumiała bardzo wiele i obserwowała nas uważnie.

Owszem, było w tym wszystkim coś ekscytującego. Czułam się jak bohaterka romansu, która musi przezwyciężać niezliczone przeszkody na drodze do szczęścia. Czy dziewczynę w tym wieku mogła spotkać większa radość? Wie pan, jak się czułam, kiedy pewnego dnia grałam na fortepianie i po cichu podszedł do mnie Jul, uniósł do ust moje warkocze i mocno ucałował, a Eglantyna to widziała? Czy pan wie, jakie to uczucie, kiedy się jest tą wygrywającą, która góruje nad rywalką? Nie da się tego z niczym porównać i niech mnie pan nazwie próżną albo głupią. Kobieta, która coś takiego przeżyła, wie.

Nie umiem panu teraz powiedzieć, kto się bardziej przyczynił do naszego dramatycznego rozstania – w istocie najgorszego z możliwych rozstań, bo niepewnego i mało konkretnego, które pozostawia po sobie więcej pytań niż odpowiedzi.

Ojciec przyjechał po nas do Genewy. Matka przestała czujnie obserwować mnie i Jula, bo wiedziała, że skoro wkrótce wyjeżdżamy, zagrożenie minie, zostaniemy rozłączeni i ja szybko o wszystkim zapomnę. Chodziliśmy z Julem smutni i osowiali, wypatrywaliśmy częściej okazji do schadzek, a to teraz, kiedy przyjechał ojciec, stało się jeszcze trudniejsze. Mój ojciec nie był surowy i okrutny, ale wcale nie musiał taki być. Miał w sobie coś, co sprawiało, że człowiek z trudem mu się sprzeciwiał. Bałam się więc. Tak, to chyba dobre słowo. Bałam się jego reakcji. Na pewno nie zachowałby się tak spokojnie jak matka w górach. Kontaktów z Julem jednak nie mogłam sobie odmówić. I jeszcze ktoś to wiedział.

Eglantyna miała nas wciąż na oku. Eglantyna kochała Jula inaczej niż ja. Miała trzydzieści lat, była dojrzałą kobietą, i w dodatku naprawdę bardzo ładną. Moja młodość nie była większym walorem niż jej uroda. Na pewno za to miałam inny atut – byłam bogata i wysoko urodzona. Teraz mogę powiedzieć, kiedy już wyrzekłam się zaszczytów dla swojego drugiego męża, że to z pewnością dodawało mi uroku i przynosiło powodzenie. Miałam dobre tło, rozumie pan? Dziewczyna o moim wyglądzie, wyjęta z pięknego salonu, pozbawiona sukni od najlepszych krawców, skromnie uczesana i ubrana, nieumiejąca grać na fortepianie i rozmawiać o poezji, uchodziłaby za godną współczucia brzydulę. Ja jednak umiałam się podobać. Eglantyna wiedziała o tym doskonale. Inne kobiety w jej sytuacji znałyby swoje miejsce i umiałyby się zachować z godnością. Może zresztą ona też to potrafiła, bo całkiem po książkowemu rozchorowała się wreszcie z miłości i rozpaczy, jak tamta paryska córka wydawcy. Widać Jul coś takiego w sobie miał, że panny przez niego chorowały. Eglantyna zapadła więc na zdrowiu, i to na tyle poważnie, że jej matka, pani Pattey, wybrała się na rozmowę do mojej matki. Matka w tajemnicy przed ojcem zawołała później mnie na rozmowę. Pani Pattey domagała się ponoć sprawiedliwości, cokolwiek to w jej ustach miało znaczyć. Chodziło jej pewnie o to, że ja i Jul celowo sprawiamy Eglantynie przykrość. A przecież wcale tak nie było. To ona wiecznie za nami chodziła, to ona nas podglądała, to ona – ona sama – zadręczała się, nie umiejąc odpuścić. Tak też właśnie powiedziałam mamie. Była zła, ale w równym stopniu na mnie co na panią Pattey.

– Ta kobieta chyba sobie nie wyobraża, że to JA się wyprowadzę! Widzisz, co narobiłaś? Twoja reputacja wisi na włosku, twoje zachowanie zostało zauważone, przez ciebie dziewczyna leży chora…

– To nie przeze mnie! Ona leży chora sama przez siebie!

– Byłaby dla niego znacznie odpowiedniejszą partią.

– Kiedy on jej nie chce!

– Nie zawsze ma się to, czego się chce! Myślisz, że ludzie będą się przejmować niuansami, myślisz, że jego za coś obwinią? Obwinią ciebie! To zawsze my jesteśmy winne, Maryniu, zawsze my, kobiety! Zrozum to wreszcie!

– Ale mamo, my tylko…

– Oszczędź mi, bardzo cię proszę, detali. Coś trzeba przedsięwziąć. To on się musi przeprowadzić. Musi odejść. Rozumiesz? Zaraz mu o tym powiem.

– Mamo…

– Możesz już iść.

Poszłam. Mama rozmówiła się z Julem i pani Pattey zapewne także. Spakował się więc i przeprowadził na drugą stronę jeziora Leman, do Veytoux. Pan rozumie? Ja miałam niedługo wyjechać. On się wyprowadził. Patrzyłam na jezioro i zaciskałam pięści z bezsilności. Jak miałabym się wtedy z nim spotkać? Jak miałam to zrobić, będąc od niego oddzielona jeziorem, pilnowana przez guwernantkę, wciąż pod okiem teraz już bardzo czujnej i niespokojnej matki? Zawisła nade mną groźba wyjazdu bez pożegnania. I tak się stało. Porozumieliśmy się tylko poprzez wiersze. Ja wysłałam mu kilka swoich nędznych strof, ale on… on mi przysłał rzeczy piękne. Rozłączenie pan zna.

A choć mi teraz ciebie oczyma nie dostać,

Znając twój dom – i drzewa ogrodu, i kwiaty,

Wiem, gdzie malować myślą twe oczy i postać,

Między jakimi drzewy szukać białej szaty********.

A Przekleństwo? Trochę? No to teraz już pan wie, o kim Jul wtedy myślał, do kogo kierował swoje pełne jadu słowa.

A ty! A ty, co lałaś żółciowe gorycze,

Skoro się otwierała serca mego rana,

O! Gorzej niż przeklęta – widmo tajemnicze

Złej przeszłości… Przeklęta bądź i zapomniana!

Albo te:

Cierpiałem i uległem. Dziś samotny jestem,

Lecz wiedz, iż samotności okryty żałobą,

Oczy moje obracam za każdym szelestem,

Czekam – ale nie ciebie, tęsknię – nie za tobą!********

Czy można boleśniej zranić osobę, która go kochała na tyle, by walczyć o tę miłość do upadłego, doprowadzić się do utraty zdrowia i zniżyć do szukania sprawiedliwości u matki rywalki? Dostałam ten wiersz. Przyniósł mi satysfakcję, ale i ponury smutek, bo nagle zrozumiałam, dlaczego Eglantyna jest aż tak zrozpaczona, dlaczego tyle ją to wszystko kosztowało. Może i była podpórką, może on tylko tak ją widział. Coś jednak musiało między nimi zajść, coś, co było dla Eglantyny obietnicą, a późniejsze zachowanie Jula tej obietnicy złamaniem. Zrozumiałam, że ją zdradził. I nabrałam przekonania, że mnie może zdradzić tak samo. Że jego miłość nie jest dostatecznie mocna, by przetrzymać rozłączenie. Na coś czekałam. Miałam nadzieję, że on w jakiś sposób się u mnie zjawi, przepłynie jezioro, porwie mnie, zabierze ze sobą. Lecz nie przypłynął, nie przyjechał na białym koniu, nie oświadczył się wreszcie.

Kiedy wyjeżdżaliśmy z Genewy, wyszła nas pożegnać pani Pattey z córką. Eglantyna była jeszcze słaba i blada, ale wyglądała lepiej. Spojrzała mi prosto w oczy i nagle uśmiechnęła się kpiąco. I już wiedziałam, że po moim wyjeździe Jul wróci do pensjonatu pani Pattey. Jak się później okazało, miałam rację.

Czy jest pan zadowolony? Czy tego pan chciał? Niech pan już idzie. Do jutra.

***

Przepraszam, że się wczoraj tak uniosłam, i żałuję, że aż tak się przed panem otworzyłam. Muszę uważać na nerwy, bo w moim wieku gwałtowne uczucia nikomu nie służą. Całą noc prawie nie spałam i choć nie mam ochoty pana odesłać, to muszę zważać na słowa i odtąd będę już spokojniejsza. Zaraz będzie kawa. Zaczynajmy.

W 1835 zamierzaliśmy wrócić z ojcem do Polski, ale po wyjeździe z Genewy zatrzymaliśmy się jeszcze na jakiś czas w Dreźnie. W Szwajcarii został mój brat Antoni, który spotkał się z Fryderykiem później w Paryżu. Ja natomiast Fryderyka zobaczyłam po raz pierwszy od lat właśnie w stolicy Saksonii. Był w osobliwym stanie ducha, bo właśnie wracał ze spotkania z rodzicami w Karlsbadzie. Myślę, że gdyby ujrzał mnie innego dnia, w innym czasie, wcale by się we mnie nie zakochał. O ile oczywiście w ogóle się zakochał. Nie mam co do tego pewności. Widzi pan, miałam powód, by tyle panu wcześniej opowiadać o Julu Słowackim, choć wiele zwierzeń wydusił pan ze mnie podstępem, wykorzystując moją chwilową słabość. Może to i lepiej. Otóż kiedy zobaczyłam Fryderyka, poczułam coś podobnego co w obecności Jula. Fascynację i litość. Moje uczucia szybko się jednak zmieniły, bo i on okazał się inny. Pewnego dnia poszliśmy w Dreźnie do muzeum i Fryderyk powiedział, że na malarstwie się nie zna, ale są obrazy, pod których wpływem ma wrażenie, że słyszy muzykę. Wtedy właśnie zaczęłam mówić o Tycjanie, Rafaelu, Rembrandcie, o Świętej Agnieszce de Ribery, Dziewczynie z czekoladą Liotarda. A on słuchał bardzo uważnie. Wykorzystałam to, że jesteśmy akurat w Dreźnie i w tej galerii, proszę pana. Okoliczności mi bardzo sprzyjały. Nie miałam w życiu wielu okazji do zwiedzania światowej klasy zbiorów malarstwa, więc w Paryżu, a nawet w Berlinie, już bym się nie umiała tak popisać.

W pewnym momencie ośmieliłam się powiedzieć:

– Ci wszyscy malarze, panie Fryderyku, mieli córki, żony, siostry. I one także, jak Artemizja Gentileschi, wykazywały się talentem. Żałuję czasem, że tak mało o nich wiemy. Że nie mamy więcej dzieł namalowanych przez kobiety.

Większość mężczyzn, proszę pana, a już na pewno mój ojciec, zaczęłaby mi mówić o mojej roli w świecie, o konieczności wydania na świat dzieci i dbania o domowe ognisko, co jest odwiecznym przeznaczeniem każdej kobiety. On jednak wcale tego nie powiedział. Przyglądał mi się przez chwilę bez słowa, z ciekawością. Wreszcie zapytał:

– Czy pani także chciałaby zostać artystką?

Odpowiedziałam szybko, zanim zdążyłam się namyślić.

– Mogłabym kiedyś pana namalować. Jeśli pan zechce.

Słucham, o co pan pyta? Tak, chyba o to chodziło. O to, że on mnie wtedy zrozumiał.

Zróbmy krótką przerwę, proszę.

***

Miło, że pan uważa moje obrazy za dobre, ale powiedzmy sobie też szczerze, że nie jest to sztuka najwyższych lotów. Jul Słowacki widział we mnie osobę nieładną, choć mającą liczne talenty. Wprost mi tego nie powiedział, jednak musiał o tym wspomnieć mojemu bratu Antosiowi, a on powtórzył to mnie, kiedy mi chciał dokuczyć. Nie zamierzam się teraz żalić, chodzi mi raczej o to, że on miał rację. Nigdy nie grzeszyłam urodą. Widzi mnie pan teraz i choć jestem stara, może pan sobie wyobrazić moją twarz taką, jaka była dawniej. Mam duży nos, szeroką żuchwę, za gęste i za ciemne brwi. Trudno powiedzieć, co we mnie widzieli mężczyźni. Nie wiem dotąd, co we mnie widział Jul, ale mogę się domyślić, że Fryderyka urzekłam swoją młodością, dziewczęcością, niewinnością i artystycznym usposobieniem. Pewnie też we mnie widział te talenty, o których mówił Jul. Fryderyk nigdy by się nie zainteresował kimś o miernych zdolnościach, tak przynajmniej lubię myśleć. Proszę spojrzeć na kobiety, które podziwiał. Konstancja Gładkowska była w Warszawie znaną śpiewaczką i choć ją jeden pan w gazetach mocno krytykował, ogólnie bardzo się podobała i mówili, że z wielkim uczuciem śpiewa. Panią Delfinę Potocką uwielbiali wszyscy, więc także i Fryderyk. Piękna, owszem, ale i śpiewała jak anioł, na fortepianie dobrze grała, gust miała znakomity, inteligentna, oczytana, wszyscy o niej z zachwytem mówili. George Sand… Sławna pisarka, kobieta, która umiała się odnaleźć w świecie jak gdyby stworzonym raczej dla mężczyzn. Ona sama nie wie, jak na mnie mocno wpłynęła. Nikt nie wie, ale jej niewiedza o tym szczególnie mnie bawi. Później panu opowiem.

Nie byłam więc wielką artystką, a jednak coś tam umiałam nabazgrać, o czym niech świadczy ten autoportret z czasów mojej młodości. Podobna jestem tu do siebie, jak gdybym się oglądała w zwierciadle. Tak właśnie wyglądałam. Brzydka, prawda?

Malowałam głównie autoportrety i portrety, bo wtedy nie słyszano jeszcze w ogóle o fotografii, dzięki której teraz na pewno rozwinie się inne malarstwo, gdyż już nie potrzeba, by artyści tworzyli realistyczne podobizny dla przyszłych pokoleń. Niepotrzebne już będą dokładnie odwzorowane pejzaże, bo i tym zajmie się niebawem fotografia. Co jednak mogła malować szesnastoletnia dziewczyna pięćdziesiąt lat temu? Twarze i widoki. Nie odbierałam przecież wielu bodźców. Żyłam w domu, na spacery chodziłam z mamą i siostrami lub z braćmi, nigdzie mnie nie puszczano samej, dbano o to, bym podejmowała właściwe dla młodej panny czynności, jak szycie, haftowanie, grę na fortepianie, naukę języka francuskiego. Uczono mnie tańczyć i cieszono się, że umiem malować, bo to także dobry talent dla panienki, oczywiście jeśli go pokazuje w domu i rodzinie. O wystawach, galeriach, o urządzeniu własnego atelier nie mogło być mowy. Tak sądzę, ale wtedy nawet nie zaczynałam na ten temat rozmowy. Może się nie czułam na siłach i nie uważałam za wystarczająco zdolną, a może wiedziałam, z jaką się to spotka reakcją. Zwłaszcza mój ojciec miałby wiele do powiedzenia, tak jak miał dużo do powiedzenia o lichym zdrowiu Fryderyka, któremu nie pomoże największy nawet talent.

I kogo ja próbuję oszukać? Miałam zalążki zdolności, ale nigdy mi nie starczyło zapału, aby je rozwinąć.

Fryderyk widział we mnie… może… Polskę. Albo coś polskiego. Ducha, siłę, z której mógł się narodzić polski dom. Kiedy na niego patrzyłam, nie wiedziałam jednak, czy wciąż jest jeszcze Polakiem, czy już bardziej Francuzem. On by się może obraził, gdyby to usłyszał, ale takie miałam wtedy wątpliwości.

Mój ojciec mówił czasem o nieświetnym urodzeniu Fryderyka, lecz bardziej się interesował jego zdrowiem. Wiem już, jak to jest martwić się o dobro własnego dziecka. Ojciec zapewne nie cieszył się na myśl, że zakochałam się w człowieku chorym, który będzie pluł krwią i którego trzeba będzie pielęgnować. Do tego nie mógł dopuścić.

Troszczył się o mnie być może szczerze, ale nie umiałam i nie umiem tego przyznać. Bo on mnie nie słuchał. Nie słuchał tego, co miałam do powiedzenia. Nigdy.

Za bardzo wybiegam w przód. Wróćmy więc do naszego pierwszego spotkania w Dreźnie.

Sądzę, że Fryderyk zdziwił się na mój widok. Kiedy się ukłoniłam, zaniemówił.

– Panna Marysia? – wybąkał. – Przecież panna…

Usłyszałam, jak szepcze do mojej matki:

– Jak to urosło!

Wiedziałam więc, że zrobiłam na nim wrażenie, ale nie sądziłam, by olśniła go moja wątpliwa uroda. Przez moją osobę zobaczył pewnie raczej upływ czasu, ile to minęło lat, odkąd po raz ostatni spojrzał na Warszawę, odkąd pożegnał się ze swoim domem, szkołą, miejscami, które odwiedzał z przyjaciółmi, i tymi kojarzącymi mu się z dawną ukochaną. Może też pomyślał o sobie z tamtych lat, o przeżywanych wówczas emocjach, które teraz mógł tylko odtwarzać, nigdy nie będąc do końca pewnym, czy dobrze wszystko pamięta, czy w jego wspomnieniach coś nie zostało zniekształcone lub ubarwione przez tłumione i ledwie uświadamiane pragnienia. Spojrzał na mnie i zobaczył prawie dorosłą osobę, prawie kobietę, która mogłaby już wyjść za mąż i zostać matką. A chciał widzieć tamto dziecko. Tamtą dziesięciolatkę z mysimi ogonkami i w luźnej sukience bez gorsetu, w domowych papciach i zbyt luźnych pończoszkach zwijających się w trąbki wokół chudych kostek. Nie widząc we mnie dziecka, zrozumiał, że i on nie jest już tamtym dwudziestolatkiem, który grał w Teatrze Narodowym swój pierwszy koncert napisany pod wpływem miłości do pięknej śpiewaczki. Mam na myśli, że dotarło to do niego niespodziewanie i nagle, sprawiło, że wszystkie elementy wskoczyły na swoje miejsca, tworząc klarowny obraz. Nie było więc jak wtedy, gdy pisał etiudę rewolucyjną, bo dzień w dzień czuł pulsującą wściekłość, która w nim stopniowo narastała, zmieniając go już na zawsze. Wściekłość, a nie łagodne rozmarzenie i rozbudzenie słyszalne w larghetto. Odchodził człowiek od larghetto, a rodził się człowiek od Etiudy rewolucyjnej i Scherza h-moll. To wszystko stało się z nim wcześniej, ale swoje emocje uporządkował w Dreźnie, przy mnie. Miał wrażenie, że ktoś nim mocno potrząsnął, że wrzasnął mu do ucha: „Teraz jesteś kimś innym!”. Tak sądzę. Choć mogę się mylić.

Spędzaliśmy wtedy razem dużo czasu, choć zapewne nie tak, jak pan sobie wyobraża. Byłam panienką z najbogatszej rodziny na Kujawach. Myśli pan, że rodzice pozwoliliby mi zostać z Fryderykiem zupełnie sam na sam? Kiedy się mówi, że spacerowaliśmy we dwoje po Dreźnie, ma się na myśli, że za nami lub przed nami szły także moja matka i siostra albo jakaś krewna, albo znajoma, albo co najmniej jeden z moich braci, albo wreszcie panna służąca, jeśli się już inaczej nie dało. To samo było z rozmowami we dwoje. W salonie mojej matki zostawiono mnie z Fryderykiem sam na sam tylko raz – kiedy się oświadczył rok po naszym pierwszym spotkaniu w Dreźnie. Wcześniej widywaliśmy się zawsze przy świadkach. Zdarzało się oczywiście, że moja mama lub siostra siadały w pewnym oddaleniu i zdawały się całkowicie pochłonięte robótkami, by dać nam namiastkę swobody, ale prawda, jak pan widzi, wyglądała tak, że nasza niby-miłość rozwijała się zawsze pod czujnym okiem osób trzecich.

Niby-miłość.

Nie wiem, dlaczego użyłam takich słów. To ciekawe, bo naprawdę nie wiem. Wtedy myślałam, że ta miłość jest bardzo prawdziwa. Czułam ją całą sobą, byłam na wskroś przejęta tym, co się we mnie działo, i czasem zupełnie bezradna, bo nie znałam nigdy wcześniej uczuć, które teraz przeżywałam. Widzi pan, gdybym się faktycznie zakochała w Julu Słowackim, już bym wiedziała, jak te emocje nazwać. A tak to nie wiedziałam. Obraz poety, z którym rwałam stokrotki, już się w mojej pamięci zatarł, choć minęło przecież tak mało czasu. Wyrzucałam to sobie nawet, kiedy dopadło mnie wspomnienie jego śmiesznych strojów i smutnych oczu. Tak, nie będę pana oszukiwać. Teraz myślę, że to wina Fryderyka. Albo też – to się stało za jego sprawą, bo „wina” jest za mocnym słowem. Fryderyk zasłonił mi Jula. Opuszczając Genewę, myślałam, że uschnę z tęsknoty, a tymczasem nie tęskniłam wcale.

Biedziłam się ze swoim przyspieszonym biciem serca, pocącymi się dłońmi, do których przyklejały się rękawiczki, z płytkim oddechem i wrażeniem, że w środku cała jestem wypełniona maleńkimi banieczkami powietrza. Unosiłam się nad ziemią, kiedy szliśmy obok siebie dookoła Frauenkirche albo gdy mijaliśmy rezydencję Wettynów i zatrzymywaliśmy się na chwilę przed dumną barokową fasadą kościoła dworskiego. Chciałam na Fryderyku zrobić wrażenie, więc paplałam o historii miasta, o zabytkach i sztuce, starając się wykazać, że mam o tym nie tylko wiedzę, ale i własne zdanie. Mój ojciec poradziłby mi zapewne zaprezentować się przyszłemu mężowi od innej strony i dać mu do zrozumienia coś zupełnie przeciwnego – że nie mam wiedzy, umiejętności, a już zwłaszcza własnego zdania, że czekam tylko, aż ktoś mi powie, co mam myśleć i robić. Mój ojciec jednak planował dla mnie inny związek niż ten z Fryderykiem. Fryderyka nie znał, bo tak naprawdę nie chciał go poznać. A każdy, kto się na to zdobył, rozumiał, że on nie ceni tępych lalek, ale kobiety, które wiedzą, jak używać mózgu.

Chcę tak myśleć, dlatego tak mówię.

Chcę sobie udowodnić, że jestem warta więcej niż moje pochodzenie, choć wtedy pochodzenie wystarczało i z powodzeniem rekompensowało głupotę.

Bredzę.

Drezno znowu mi pomogło. Było miastem, które znałam, mogłam mu o nim opowiadać. W żadnym innym nie potrafiłabym się tak wykazać.

Brzmię cynicznie i przepraszam, jeśli to pana szczególnie razi, jestem już jednak starszą kobietą, która przeżyła swoje życie tak, jak chciała. I dokonałam tego tylko dlatego, że w pewnym momencie powiedziałam „nie”. Nie pójdę już dalej ani kroku, nie wykonam czyjegoś polecenia, nie spełnię cudzych oczekiwań, nie będę wiecznie zadowalać innych. Rodzina odwróciła się ode mnie, kiedy poślubiłam Władzia. Później opowiem panu o tym bardziej szczegółowo, ale musi pan wiedzieć, że wtedy – z Fryderykiem – nie nadszedł jeszcze dla mnie odpowiedni moment na bunt. A może nadszedłby, gdybym była pewniejsza jego uczuć i deklaracji. Gdybym nie miała wątpliwości, że jeśli spakuję swoje kufry i pójdę z nim, damy sobie nawzajem szczęście. A miałam takie wątpliwości. I bałam się, zwłaszcza kiedy go nie widziałam, kiedy mogłam jedynie pisać do niego listy.

Gdy jednak był w Dreźnie i gdy pochylał się, by mi spojrzeć w oczy, czułam coś prawdziwego i wielkiego. Wierzyłam, że to miłość. Nie wiem, czy on też w to wierzył. Fryderyk bardzo lubił rozmawiać z kobietami – lubił ich towarzystwo. Nie chodzi teraz o to, że widział w nich obiekty westchnień, które trzeba wielbić i którym się trzeba przypochlebiać. Lubił je tak po prostu. Na salonach wolał konwersować z kobietami, żartować i przekomarzać się z nimi, wymieniać poglądy w formie luźnej, nie zawsze śmiertelnie poważnej, jak to bywało z panami przy cygarach i tęgich alkoholach. Może więc wtedy, w Dreźnie, pośród wszystkich kobiet, z którymi tak lubił rozmawiać, jakimś cudem ja wydałam mu się najbardziej interesująca. Wolę to niż przekonanie, że spodobała mu się tylko moja młodość.

Albo że….

Albo że lubił, jak wielu, tę całą moją otoczkę, o co już wcześniej podejrzewałam Jula. Bo przecież musiał ją lubić. Musiała mu się podobać i może błędnie uznał, że to właśnie ja mu się tak podobam, a nie przeciętny obraz w złotej oprawie. Dlatego na mnie spojrzał – przez tę oprawę. Sądzę, że nie chodziło mu tyle o moje pieniądze, ile o pozycję w świecie. On obracał się co prawda w tych samych kręgach towarzyskich, ale z powodu urodzenia miał zupełnie inny status społeczny. Grywał w najważniejszych salonach, a pozostawał wciąż synem guwernera. Gdyby został moim mężem, wkroczyłby do tej sfery na pełnych prawach. Czy pan mnie dobrze rozumie? Już w niej stał jedną nogą jako geniusz, jako europejskiej sławy fortepianista, ale wciąż wnuk lotaryńskiego kołodzieja, czy kim tam był dziadek Chopin, wciąż syn…

Profesora? Tak, jego ojciec został szanowanym profesorem, tylko że wcześniej był francuskim guwernerem. Tego się nie zapomina. Mogą panu mówić różne rzeczy, bo teraz się wstydzą swojej małostkowości, płytkości, niesprawiedliwości, okrucieństwa, a jednak wtedy…

Kto może mówić? Wszyscy. My możemy. Ja.

Możemy kłamać, zasłaniać się konwenansami, zasadami, na których zbudowany jest świat, i już, i nic się z tym nie da zrobić, ale przecież się da, dałoby się, gdybyśmy chcieli, a nie chcemy, i o to chodzi, o to, proszę pana. Że ci, którym jest dobrze, nie chcą zmian.

Tak, ja też o tym myślałam, proszę pana, a pan jest bardzo dobry w wyciąganiu ze mnie wstydliwych myśli. Ja oczywiście o tym myślałam! Sława Fryderyka napełniała mnie dumą, jego pochodzenie budziło moją konsternację. Trudno powiedzieć, co by mi bardziej pamiętano w moim świecie. Że poślubiłam geniusza czy że poślubiłam syna guwernera.

Proszę. Powiedziałam to.

***

Za chwilę obiad, pan dzisiaj zostanie z nami, zjemy po polsku, już posłałam wiadomość Franczesce, aby się na pana nie gniewała. Ona pana lubi, nawet jeśli wam się trudno dogadać. Ostatecznie mieszaniną włoskiego i francuskiego da się osiągnąć jakie takie porozumienie. Zadysponowałam na dziś nasze rodzime potrawy, chociaż teraz myślę, że chyba coś takiego nie istnieje albo też, jeśli istnieje, słabo to pamiętamy. Pan wciąż zmienia miejsce zamieszkania, ja siedzę na włoskiej ziemi od dwudziestu lat, bo tego wymaga zdrowie mojego męża. Przed jednym powstaniem uciekałam z ojczyzny jako dziecko, drugie – zupełnie ponoć inne – całkiem przegapiłam. Słyszałam tylko, że z pałacu Zamoyskich wyrzucono przez okno fortepian Fryderyka. Pan pobladł. Niech się pan napije wody, upał dzisiaj niemożliwy, a pan przecież nieprzyzwyczajony. Czytaliśmy o tym… Niech pan usiądzie tutaj, jest lepszy przewiew, i niech pan zdejmie tę marynarkę, podwinie rękawy, poluzuje kołnierzyk, niech pan się nie krępuje, pan mógłby być moim synem, a poza tym jest pan wśród przyjaciół. Teraz lepiej. Tutaj trzeba dużo pić, zwłaszcza jeśli dla kogoś klimat jest nowy.

O czym mówiłam? Ach, o fortepianie Fryderyka. Owszem, czytaliśmy o tym. Jak Norwid napisał? „Ideał sięgnął bruku”. Mój Boże. Fryderyk też by tak powiedział, ale tylko o fortepianie, nigdy o sobie. On był dziwny, bo z jednej strony miał świadomość własnego talentu, z drugiej wciąż sobie stawiał wysokie wymagania, wciąż zauważał w sobie braki, nad którymi należy pracować. I jak on z siebie pięknie się naśmiewał. Jak się naśmiewał z tych, którzy go chwalili, jeśli uważał, że go chwalą na wyrost albo mu się chcą przypochlebić.

Sądzę, że się powtarzam, a ta gadanina to wielkie bredzenie starszej pani. Pan nadal bardzo blady. Czy ma pan jakieś osobiste doświadczenie z fortepianem Chopina? Pan nie chce powiedzieć? Dobrze. Zatem jeśli pan będzie miał ochotę, proszę się wcale nie krępować.

W tamtym czasie, kiedy spotkaliśmy się w Dreźnie po raz pierwszy, dużo mówiliśmy o muzyce, ale też o domu. O tym, jak widzimy dom, czym on dla nas jest. Fryderyk był świeżo po spotkaniu z rodzicami w Karlsbadzie, o czym już wspomniałam, i miał szczególny nastrój. Przypomniał sobie, z jakiego domu wyszedł, jaka atmosfera panowała u państwa Chopinów. To się nie zdarzało i nie zdarza często – szczęśliwe małżeństwo zawarte z prawdziwej miłości. A rodzice Fryderyka kochali się bardzo. Stworzyli dom, w którym miłość była czymś absolutnie nadrzędnym. I szacunek. Później, kiedy moje i Fryderyka drogi już się rozeszły, spotykałam czasem w Warszawie czy gdzieś na wsi jego rodziców i siostry. To było niezwykłe, jak oni się wszyscy o siebie troszczyli, jak o sobie mówili, nigdy tam nie padało żadne złe słowo, żadna krytyka. Mój ojciec był w stanie sprzeciwić się mojemu małżeństwu, a później narzucić mi – czy zasugerować, jak kto woli – odpowiedniejszą partię, lecz tam nikt nikomu niczego nie narzucał. Po prostu rozmawiano.

Rodzice Fryderyka z pewnością nie byli szczęśliwi z powodu jego związku z George Sand i woleliby go widzieć u boku porządnej panienki z dobrej rodziny, związanego z nią świętym węzłem małżeńskim. Ale nikt mu przecież o swoim niezadowoleniu nie mówił. Fryderyk kochał George Sand. Pan w to chyba nie wątpi? George Sand kochała Fryderyka, zaopiekowała się nim i stworzyła mu dom, co musiało ich podnieść na duchu, a już zwłaszcza panią Chopinową. Matka zawsze chce, by jej synem ktoś się opiekował i stworzył mu dom.

A co do mnie… Sądzę, że Fryderyk nie tyle kochał mnie, ile właśnie wizję domu, jaki mógłby ze mną mieć. Wyobraził sobie przyszłość i rodzinę podobną do tej, z której sam pochodził. Nie wiem, czy próbował przypasować te wyobrażenia do rzeczywistości, czy widział prawdziwą mnie, czy choćby próbował zobaczyć. Nigdy go przecież o to nie pytałam. Może się zresztą mylę i źle go zrozumiałam. Nie wiem. I powtarzam się. Niech pan to wybaczy starszej pani.

Moja matka? O tak, moja matka lubiła Fryderyka. Można powiedzieć, że była pod jego urokiem i że jej bardzo imponował. Ojciec cenił głównie urodzenie i majątek, ale matka mogła przymknąć na to oko. W czasie gdy nasze losy na chwilę się splotły, Fryderyk był u szczytu powodzenia, dowiódł, że potrafi dobrze zarabiać, był sławny i znał sławnych ludzi. A moja matka także lubiła poznawać sławnych ludzi lub chociaż otrzymywać ich autografy. Korespondowała w tej sprawie z Fryderykiem, jeszcze zanim ja i on spotkaliśmy się w Dreźnie. Przeczytałam raz fragment takiego listu pisanego w Genewie.

Daruj mi, Kochany Panie Fryderyku, że Cię prosić będę o zbiór autografów sławnych ludzi, z którymi (comme de raison) żyjesz. Polak, Francuz, Niemiec etc., wszystko jedno, chociażby i Żyd z brodą, jak to u nas, aby tylko wart tego, chciej zebrać i przesłać, a wdzięczną Ci będę niesłychanie.

Tak to mniej więcej brzmiało. Przyzna pan, że ciekawie wypada próżność mojej matki. Wszystko jedno kto, byle sławny. Fryderyk oczywiście spełnił jej prośbę. Szczerze panu powiem, że matka średni miała słuch, a gdyby z fortepianów zdjąć etykietki producentów, nie odróżniłaby pleyela od broadmana. Grę Fryderyka również średnio umiała ocenić, a zachwycała się nią dlatego, że zachwycali się inni. Widzi pan, urodzenie i pochodzenie nawet z najbogatszej kujawskiej familii nie gwarantuje z góry świetnego gustu i licznych talentów. Pan już to wie, pana pokolenie jest tego coraz bardziej świadome, ale za mojej młodości różnie bywało. Często głos kogoś dobrze urodzonego przewodził i dyktował innym, co mają robić, co nosić, na co patrzeć i czego słuchać. I nie zawsze był to sensownie brzmiący głos. Dlatego Fryderykowi bywało w życiu ciężko. Umiał mimo to znaleźć swoich własnych odbiorców, miał swój moment chwały, kiedy mógł się sycić czyimś uwielbieniem. A są tacy, którym się to nie udało przez całe życie. Wracając jednak do mojej matki, zabrzmi to pewnie cynicznie i pokażę się jako niewdzięczna córka, podczas gdy mówię tylko, jak było. Muszę jej oddać sprawiedliwość i przyznać, że od samego początku okazywała mnie i Fryderykowi przychylność. Skoro przyszły zięć nie był świetnie urodzony, mogła się zadowolić tym, że był sławny. Byle dbał o zdrowie. Chory nie mógłby dawać lekcji i grać koncertów, co by się odbiło i na finansach, i na karierze. A zatem na moim życiu jako jego żony. Wybiegam teraz w przód, ale muszę panu powiedzieć, bo mnie to mocno uwiera, że zawsze wątpiłam w bezinteresowną troskę mojej matki o zdrowie Fryderyka. Zdrowie Fryderyka było potrzebne mnie. I przez to także jej samej.

Nie jestem szlachetna i dobra. Jestem okrutna, a moja matka nie żyje i nie może się bronić.

Niech mnie pan nie słucha. Niech pan już idzie.

***

W Dreźnie bywaliśmy razem na salonach u różnych wielkich ludzi o wielkich nazwiskach, co bardzo imponowało mnie, mojej matce, braciom, a zapewne i Fryderykowi, bo od wielkich ludzi o wielkich nazwiskach zależało jego powodzenie w świecie. Bywaliśmy między innymi u mojego wuja Macieja Wodzińskiego, gdzie Fryderyk grał i gdzie ja grałam, gdzie się rozmawiało i czasem tańczyło. Chyba właśnie tam zauważono, że spędzamy ze sobą sporo czasu. Wuj wziął matkę na stronę i zaczął jej perswadować, że ludzie mogą zacząć gadać i że Fryderyk, zachęcony ciepłym przyjęciem, może sobie wyobrażać nie wiadomo co. Właściwie miał rację. Moja matka, choć miała już na koncie doświadczenie z Julem Słowackim w Szwajcarii, zbagatelizowała tę sprawę.

– Marynia zna Fryderyka od dziecka, on jest dla niej jak brat.

Tak mu powiedziała. Widzi pan? Czy nie jest tak, że ona miała jeszcze wtedy moc to zmienić? Nie dopuścić, by ktokolwiek cierpiał? Wystarczyła odrobina chłodu, dystans, rzadsza korespondencja, mniej uśmiechów. To by się dało zrobić. Fryderyk przestałby sobie różne rzeczy wyobrażać, ja przestałabym marzyć. Tymczasem ona nam sprzyjała. Musiała przecież wiedzieć, że imponuje mi zainteresowanie geniusza. Że po tym, jak mnie kochał poeta, musiał przyjść ktoś równie wyjątkowy, ktoś większy nawet, bo nie można się cofać, a raczej trzeba mierzyć wyżej. Musiał więc przyjść ktoś niezwykły, z kim mogłabym wieść niezwykłe życie. Wiedziała, co myślę, co czuję, co mam w głowie, w jakich barwach widzę swoją przyszłość i w jakie mrzonki ją ubieram.

Proszę, to także powiedziałam.

Wtedy, u mojego wuja, siedzieliśmy przez chwilę razem na sofie i korzystając z chwilowego braku zainteresowania nami, zapytałam Fryderyka o jego dawną miłość. Zrobiłam to delikatnie, udając nieśmiałość.

– Panna Gładkowska wyszła za mąż trzy lata temu – powiedział Fryderyk sztywno.

– Ach tak? Wobec tego… bardzo mi przykro.

Spojrzał na mnie przeciągle.

– Skąd pani wiedziała?

– Przecież pan jest jak gdyby członkiem naszej rodziny i to normalne, że muszę się przejmować złamanym sercem mojego drogiego czwartego brata.

Znowu to spojrzenie, przeciągłe i uważne.

– Nie wiem, czy ona mnie naprawdę kochała – powiedział po chwili bardzo cicho.

– Na pewno kochała.

– To też pani wie?

– Musiała pana kochać. Każda musi.

Spuściłam wzrok.

Zróbmy przerwę. Dobrze?

***

Rozmawialiśmy dużo o muzyce. Może to w tych rozmowach się zakochałam, a nie w nim? Pan go nie znał i nie wie, że we Fryderyku było coś szczególnego, co trudno opisać. Kiedy się próbuje, jego obraz trąci sztucznością, bo Fryderyk wydaje się jakoś dziwnie wielki, pompatyczny, pełen doskonałych cech i wręcz jaśniejący swoją nieskalanością. Święty Chopin. Wielu chciałoby go teraz tak widzieć, tyle że on wcale taki nie był. A jednak ja także nie umiem odpowiednio o nim panu opowiedzieć. Kiedy namalowałam jego portret – za drugim naszym spotkaniem – mówiono, że dobrze uchwyciłam podobieństwo. O, pan także ma kopię tego obrazka? Miło mi. Wiem, że wielu ludzi ma powieloną litograficzną odbitkę mojej skromnej akwarelki, choć niewielu pamięta, że to moje dzieło. Tak, tam umiałam uchwycić podobieństwo, ale kiedy próbuję mówić, Fryderyk mi się wymyka i wcale nie chce zostać opowiedziany. Nie będę tu pana wypytywać o rozmowę z George Sand, bo ona z pewnością lepiej się spisała. Nie tylko dlatego, że pisarka i dobrze włada słowami, lecz także dlatego, że go lepiej ode mnie znała. Musi więc pana zadowolić stwierdzenie, że Fryderyk był wyjątkowy i miał w sobie coś takiego, co od razu kazało człowiekowi myśleć, że drugiego jak on nie ma. To dość dziwny i banalny wniosek, bo każdy z nas pojawia się na świecie tylko w jednym egzemplarzu, a jednak Fryderyk… Pan nie rozumie… Kiedy zwracał na kogoś uwagę, człowiek czuł się wyjątkowy. Kiedy znikał, pozostawiał po sobie pustkę. Nie pustkę tak po prostu, która się po chwili czymś wypełnia, ale pustkę straszną, pustkę na zawsze. Ja też jej doświadczyłam.

Gdy Fryderyk wyjeżdżał z Drezna do Paryża, rankiem podarował mi walca. Wie pan, który to? Walc As-dur z opusu 69. Dla panny Marii, Drezno, wrzesień 1835. Mówił, że zainspirował go mój śmiech. Próbowałam później wielokrotnie grać tego walca tak, by i mnie kojarzył się z moim śmiechem, i nie umiałam. On tak właśnie robił ze wszystkim w swojej sztuce. Zamykał tam coś, co usłyszał w naturze, w świecie, i przerabiał na język muzyki. I później była to już muzyka, tylko muzyka, nie mój śmiech.

Moja siostra twierdzi, że w tym walcu słychać dźwięki zegara na Frauenkirche, który odmierza czas pozostały do naszego rozstania.

Nie wiem, co chcę panu przez to powiedzieć.

Byłam bardzo wzruszona. W pobliżu, na stoliku, stał wazon, a w nim róża. Wyjęłam tę różę, pocałowałam ją i wręczyłam mu.

Dlaczego pocałowałam różę?

Wyjechał.

Wszystko stało się bezbarwne, ciche i beznadziejne. Każde miejsce bez niego zdawało się puste. Salon wyglądał jakoś brzydko i wcale się w nim nie chciało przebywać. Nie mogłam jeść, nie tknęłam nawet obiadu. Krzesełko po Fryderyku stało wciąż tak, jak je po sobie zostawił, i nikomu nie pozwoliłam go przestawić. Zapomniał ołówka. Zachowałam go. Napisałam mu w liście, że go „chowamy – z uszanowaniem, jak relikwię”, ale tak naprawdę to ja go chowałam. Nie śmiałam pisać tym ołówkiem. Leżał na mojej toaletce i po prostu mu się przyglądałam.

Tak to właśnie było. Fryderyk przebywał ze mną i świat wydawał się kolorowy, Fryderyk odszedł i świat zrobił się szary. Brzmi to prosto, lecz kiedy próbuję się zdobyć na coś bardziej wyszukanego, wychodzi źle. Zresztą jestem pewna, że nie ode mnie jednej słyszy pan podobne rzeczy.

Mój brat Antek przebywał w Genewie, kiedy Fryderyk bawił w Dreźnie. Spotkali się później w Paryżu. Antek sugerował w liście, prosząc matkę o pieniądze, że pożyczył coś od Fryderyka. Wstydziłam się. Nie sądziłam, że później będę się jeszcze wstydzić nie raz.

W październiku trzydziestego piątego Antek pisał w bardzo entuzjastycznym tonie.

Już od trzech dni jestem w Paryżu. Zaraz na wstępie, w hotelu, w którym wysiadłem, spotkałem Fryderyka, który tam się o mnie dopytywał. Przepędziliśmy razem cały wieczór. Miała Mama rację mówić, że się nie zmienił, tylko wyładniał. Widujemy się co dzień, a nawet teraz ten list u niego piszę, przerywając się czasami w pisaniu, aby słuchać grającego Fryderyka…

Pierwszego zaraz wieczora byłem z Fryderykiem na operze. Ogromna sala, tak że trudno było mi rozpoznać, siedząc z jednej strony, czy ładna, czy brzydka, czy stara, czy młoda dama siedzi na przeciwnej, a wszystko się przyczynia do piękności sali, a wszystkie wyróżowane Panie ślicznymi się wydają. Pardieu! Grono kobiet trochę inaczej się przedstawia niż w Genewie!

Zresztą Paryż trzeba widzieć; cóż opisy znaczą? Znalazłem go porządniejszym, piękniejszym daleko, niż go sobie wystawiałem. A jakie teraz wystawy sklepowe. Mamo! Jedna ogromna tafla lustrzana, a pod nią lśni się od przepychu wystawionych przedmiotów: jedwabie, stroje, suknie, szale, tam znów brązy, obrazy, tu diamenty… a obok, co za antyteza, w takim samym porządnym oknie le charcutier wystawia apetyczne, wspaniałe szynki i inne kunsztowne wyroby swej sztuki. Zdawało mi się w pierwszych chwilach, że się znajduję w zaklętym jakimś pałacu.

Podobno Fryderyk napisał dla Maryni jakiś walc w sztambuchu: niech go zachowa jak relikwię i nikomu przepisać nie pozwala, aby nie spospoliciał.

Fryderyk wstaje od fortepianu i mówi: „Powiedz tam, że ich wszystkich strasznie, ale to strasznie kocham”.

Pan nie rozumie, bo pan rozumieć nie może, co ja wtedy czułam. Mama mi ten list na głos czytała. Było też oczywiście o tych pieniądzach, które trzeba przesłać, bo urządzenie się w nowym miejscu kosztuje, ale dopiero później – przepraszam, że tak się w tej historii plączę – połączyłam to z osobą Fryderyka i jego pozycją w Paryżu. Wtedy skupiałam się na dwóch sprawach. Po pierwsze na tym, że Antek go widzi, siedzi obok niego, słucha jego gry. Po drugie na tym, że oni chodzą razem w różne miejsca, że wielki świat, o którym pisał, był dla nich na wyciągnięcie ręki i oni z tego skwapliwie korzystali, patrzyli na tamte damy w operze, ładne lub brzydkie, ale na pewno eleganckie, wytworne, a więc robiące wrażenie na mężczyznach, inne niż w Genewie, inne niż ja… Że oni chodzili po tych paryskich ulicach, widzieli wystawy, na wystawach jedwabie i diamenty, a zapewne i panie, które te diamenty i jedwabie oglądały. Ja tymczasem byłam w Dreźnie, też pięknym, lecz nagle małym i mało światowym, gdzie nie znajdowałam takich wystaw i takich lustrzanych tafli jak w jakimś pałacu. Nie skończyłam jeszcze wtedy szesnastu lat, a to było za mało, by wiedzieć dokładnie, co się kryje pod płaszczem oficjalnych obyczajów, za dużo zaś, by naiwnie wierzyć, że młodzi mężczyźni, którzy mogą żyć swobodnie i według własnego pomysłu, których nie krępuje obecność guwernantek, panien służących, mamuś, ciotek, sióstr i innych przyzwoitek, że więc tacy młodzi mężczyźni spędzają czas samotnie w domach, czytają wieczorami książki i spać chodzą o dziesiątej. Z listów Fryderyka nigdy się nie wylewał wielki świat. Fryderyk nigdy się nim nie zachłystywał i nie próbował szczegółowym opisem wywrzeć wrażenia na adresacie. Pisał tylko o tym, czym się rzeczywiście z głębi serca zachwycił. Można więc było odnieść złudne wrażenie, że on rzeczywiście żyje skromnie i samotnie, prawie jak mnich. Taki mnich, co to chadza do opery i teatru, a czasem grywa koncerty, ale jednak. Kiedy pisał Antek, to złudzenie umierało. Gdzieś tam był prawdziwie wielki świat i wielcy ludzie, a wśród nich Fryderyk.

Po tym, jak mama przeczytała mi na głos październikowy list Antka, zamknęłam się w swoim pokoju i odnalazłam brudnopis epistoły, którą miesiąc wcześniej posłałam Fryderykowi tuż po jego wyjeździe.

O godzinie jedenastej przyszedł nauczyciel śpiewu; lekcja poszła nader źle, nie mogliśmy śpiewać. Pan był przedmiotem wszystkich rozmów. Feliks wciąż mnie prosił o Walca (ostatnia rzecz, którą otrzymaliśmy i słyszeliśmy graną przez Pana). Znajdowaliśmy przyjemność; oni w słuchaniu, a ja w graniu, bo przypominał nam brata, który przed chwilą nas opuścił. Zaniosłam go do oprawy; Niemiec zrobił wielkie oczy na widok jednego tylko arkusza (nie wiedział ów Niemiec, przez kogo był napisany).

Naiwne słowa głupiej pensjonarki, która i jemu taka się musiała przecież wydać.

Rumieniłam się i gorączkowo próbowałam sobie przypomnieć, czy ja mu to właśnie tak posłałam, czy też przepisując na czysto, coś zmieniłam.

Mama rozmawia ze mną tylko o Panu i o Antosiu. Gdy brat mój będzie w Paryżu, proszę o nim choć trochę pomyśleć, błagam Pana. Gdyby Pan wiedział, jak oddanego w nim masz przyjaciela! Trudno znaleźć takiego jak on przyjaciela. Antoni ma poczciwe serce, aż nadto nawet, bo zawsze jest wyzyskiwany przez innych; a ponieważ jest bardzo niedbały, nie myśli nigdy o niczym, a przynajmniej rzadko. Myśmy już mu tyle razy przemawiali do rozsądku, lecz sądzę, że wywoła to większy skutek, jeśli to usłyszy od Pana. Wiem, jak Pana kocha, i jestem pewna, iż Pana słowa będą dla niego wyrocznią. Na miłość Boską, nie bądź Pan dla niego obojętny. Jakże będzie szczęśliwy, gdy – będąc daleko od swej rodziny – znajdzie serce przyjazne, które go zrozumie.

Otóż i właśnie, pan teraz sam widzi, serce poczciwe, oddany przyjaciel, wyzyskiwany przez innych… Później wielokrotnie przypominałam sobie te słowa, wstydząc się swojej naiwności. To Antek wyzyskiwał Fryderyka, to on sięgał do jego kieszeni i bezczelnie korzystał z jego przyjaźni, a nawet, jak sądzę, z praw przyszłego szwagra. Antek miał krótkie i burzliwe życie, walczył w Hiszpanii, ożenił się z kobietą starszą sporo od siebie, a wcześniej przez lata żył w Paryżu z pianistką Marie de Rozieriés, uczennicą Fryderyka, która później także dawała lekcje gry na fortepianie. Wrócił nawet do Polski, nie oddawszy Fryderykowi pożyczonych pieniędzy, o czym on w zjadliwym tonie pisał do rodziny i przyjaciół. Niech pan nie pyta, skąd wiem. Kobieta umie zdobyć potrzebne jej informacje. Myślę, że Fryderyk miał dla Antka specjalne względy z uwagi na mnie. Przynajmniej przez te pierwsze lata, kiedy sobie wyobrażaliśmy, że się kochamy. Bo później to nie wiem.

Pisałam mu jeszcze w tamtym liście mnóstwo pretensjonalnych bzdur.

„Gdybym ja była słoneczkiem na niebie, nie świeciłabym, jak tylko dla ciebie” otrzymałam w tych dniach, lecz nie mam odwagi tego śpiewać, gdyż boję się, skoro to Pańskie, żeby nie wyszło całkiem zmienione.

Ale za długo piszę. Czas Pana jest taki cenny, iż rzeczywiście zbrodnią jest zabierać Mu go na czytanie moich gryzmołów. Zresztą z pewnością nie będzie ich Pan czytał w całości. List małej Maryni pójdzie w kąt po przeczytaniu kilku słów.

Straszne, straszne…

A już najgorsze było to:

Nie przestajemy żałować, że się Pan nie nazywa Chopiński lub że nie ma innej oznaki, że Pan jest Polakiem, bo w ten sposób Francuzi mogą sprzeczać się z nami o zaszczyt, że jesteśmy Pana rodakami.

Najgorsze, bo przecież później Antoś pisał o wielkim świecie i Paryżu jaśniejącym królewskim blaskiem, a ja zdałam sobie sprawę, że już wtedy czułam tę okropną zazdrość o to, że ktoś może sobie do niego rościć jakieś prawa, uważać, że „ten Chopin to jest nasz”. Albo „mój”. Że ktoś może powiedzieć „ten Chopin to jest mój”. Że jakaś kobieta może. A przecież z pewnością niejedna mówiła.

Czy napisałam w tym liście za dużo? Czy się ośmieszyłam lub, co gorsza, czy on mógł poczuć, że ja także roszczę sobie do niego jakieś prawa, poczuć się wobec mnie zobowiązany?

Mieliśmy się spotkać za rok. Rok. Ile wspaniałych rzeczy mogło mu się w tym czasie przytrafić w Paryżu?

***

Lody cytrynowe, co pan powie? Nie ma nic lepszego w taki dzień jak dziś, choć te są dla mnie odrobinę zbyt słodkie. Dla pana nie? Jest więc pan łasuchem, choć taki z pana chudziak. Tutaj widzę kolejne podobieństwo z Fryderykiem, bo on także, choć chudy był niemiłosiernie, wprost przepadał za czekoladą. Mógł przez cały dzień nie jeść, ale czekoladę musiał wypić. Sądzę, że właśnie słodki smak był jego ulubionym, co – między nami mówiąc – nie pozostało bez wpływu na jego zęby. Na szczęście to nie zęby przejdą do historii, nie widać ich też na portretach, więc są ostatecznie tylko drobną skazą na całym jego wizerunku, zapamiętaną jedynie przez tych, którzy znali go osobiście. Może bym tych zębów nie zauważyła, gdyby on nie lubił się uśmiechać i śmiać. A lubił. Idziemy w złą stronę – każdy z nas, a już zwłaszcza wszyscy posępni Polacy – z pokazywaniem Fryderyka jako zamyślonego ponuraka. Nie był ponurakiem, a jedynie nim bywał. To pewna różnica.

Trudno mi opowiedzieć o tamtym czasie spędzonym w Dreźnie między naszymi spotkaniami. Dziewczyna ma zawsze mniej do opowiadania niż mężczyzna, a już zwłaszcza dziewczyna, która czeka. Właśnie dlatego, że czeka. Czekanie kobiety i czekanie mężczyzny bardzo się różni i może pan to wie, a może sobie nie uświadamia, że mężczyźnie czas biegnie zawsze szybciej. Niech pan spróbuje spędzić przynajmniej jeden rok, zajmując się tylko szyciem, czytaniem, odwiedzinami, wizytami w teatrze i operze, spacerowaniem i od czasu do czasu uczestnictwem w jakimś balu, na którym w dodatku nie pojawia się interesująca pana osoba. Do tej listy dodam jeszcze granie na fortepianie, bo choć wielu uznałoby to zajęcie za interesujące, ja nie grałam na tyle dobrze, by z tego uczynić sens życia i źródło codziennej radości. Wręcz przeciwnie, kiedy miałam w towarzystwie grać coś Fryderyka, dokuczały mi niewyobrażalne nerwy. Raczej profanowałam jego utwory, niż oddawałam im hołd. Tak więc wyglądały moje dni. Pisałam jeszcze listy, o tak. To mi zabierało trochę czasu i choć przez moment mogłam mieć wrażenie, że rozmawiam z adresatem, że on jest obok i za chwilę napijemy się herbaty.

Nuda nie była moim jedynym zmartwieniem. Drugim było uporczywe myślenie, że Fryderyk się nie nudzi.

Komponował wtedy bardzo dużo. Mnie nie zadedykował w tamtych miesiącach ani jednej kompozycji, choć dedykował je przecież różnym innym kobietom. Czekałam, aż to zrobi. Nie doczekałam się.

Chorował w zimie trzydziestego piątego. Był sławny, więc my wszyscy, Polacy na emigracji, to wiedzieliśmy. Mój ojciec, który był wtedy w Polsce, odwiedził w Warszawie państwa Chopinów, by zdobyć więcej informacji, ale i ojciec Fryderyka nie miał od niego żadnych wieści. Wszyscy się bardzo denerwowali, tylko każdy w inny sposób. Ojciec Fryderyka drżał o życie swojego jedynego syna, mój ojciec zaś chciał się dowiedzieć konkretnych rzeczy. Domyślał się zapewne, co się święci. Może mu matka wspomniała, a może mój stryj Maciej, jego rodzony brat. Może to było powszechnie widać, z czego bym się cieszyła, w końcu nie każdą kobietę uwielbiał geniusz. Ojciec mój w każdym razie siedział u państwa Chopinów i czekał na wieści, bo chciał zyskać pewność, czy Fryderyk faktycznie choruje na płuca. Myślę teraz, że to tamte dni przesądziły o mojej przyszłości.

Nawiążę na chwilę do tego, co już panu wcześniej mówiłam. Chyba muszę tę sprawę wyjaśniać po kawałku, gdyż inaczej się nie da. Wspomniałam już, że wielu współczuje Fryderykowi jego niespełnionych marzeń o ślubie ze mną, a mnie posądza o zerwanie zaręczyn i zupełną wobec niego obojętność. To nie do końca prawda. Nie wiem, co by się stało, gdyby mój ojciec okazał przychylność – jak by się wtedy Fryderyk zachował. Czasami mam wrażenie, że tak czy inaczej, nigdy byśmy się nie pobrali. Mówią, że to ja przestałam pisać. A w tym liście, którego całe ustępy przytaczałam panu wczoraj z pamięci, napisałam również zdania, gdzie proszę, by napisał choć „tak” lub „nie” na pytania, czy jest zdrowy, czy komponuje, czy wszystko u niego dobrze. Przepraszałam, że zabieram mu czas, zaznaczyłam, że wiem o jego niechęci do prowadzenia korespondencji. Moja matka też tak robiła. W lutym trzydziestego szóstego pisała do Fryderyka z Drezna, męcząc go o Antka, by mu Fryderyk okazywał przychylność, by zachęcał mojego brata do podjęcia jakiejś aktywności, zajęcia się pracą i rozsądnego wydawania pieniędzy, bo wszyscy wtedy wiedzieliśmy już o jego lekkomyślności i zamiłowaniu do próżniactwa. Matka nudziła więc Fryderyka swoimi prośbami i zapewniała o naszym przywiązaniu. Sugerowała mu też zapewne w ten sposób, że chodzi przede wszystkim o moje do niego przywiązanie, o którym nie chciała pisać wprost. Mój ojciec mógł przecież łatwo poznać treść tych listów. Wracając jednak do Fryderyka i jego roli poszkodowanego w tej sprawie, przytoczę kilka zdań z pisma mamy.

Mój drogi Fryderyku! Jakże mam zacząć, aby Cię przeprosić za nadużywanie Twej dobroci, a nade wszystko za stratę czasu.

Kiedy też możemy Cię widzieć? Żebyś też choć ze dwa słowa napisał i powiedział, czy prawda, że tu tego lata być masz; bo nam tu Clara Wieck (a bardziej) Chevalier Kuntzel to powiedzieli i zapewniają.

Słyszy pan? Że też jeszcze mi pamięć dopisuje i mogę to panu zacytować. Pamiętam prawie wszystkie listy, które mama czytała mi na głos i które dotyczyły Fryderyka. Ona też go przepraszała, ona też go prosiła, by napisał choć kilka słów, bo się od innych o nim dowiaduje. I tak to właśnie jest. Pan mnie pyta, jak się z Fryderykiem umówiłam na kolejne spotkanie, co ustaliliśmy i tym podobne, a ja panu odpowiadam, że w ogóle nic nie ustaliliśmy i czekałam tylko na jego decyzje i działania. Co mogła innego zrobić dziewczyna? Fryderyk miał się z nami spotkać w lecie, a moja mama dowiedziała się tego od Clary Wieck. Pan ją na pewno zna jako Clarę Schumann. I wie pan? Byłam o nią zazdrosna. Ona nigdy nic wspólnego – w sensie intymnym – nie miała z Fryderykiem, ale dała się poznać jako wielki wirtuoz. Jak ona grała! Nie było drugiej takiej. Miała tyle lat co ja… lecz jak inaczej ją wychowano! Od dziecka jeździła z ojcem koncertować i choć sama twierdziła, że przez ćwiczenie się w grze zaniedbała sporo ogólnej edukacji, którą próbowała we własnym zakresie nadrabiać, to z pewnością niewiele spędzała czasu, szyjąc i pijąc herbatki z kuzynkami i cioteczkami. Widziałam to w niej – tę obojętność na sprawy, które uważano za ważne dla kobiet. Dla Clary ważna była praca, liczyło się samodoskonalenie. Wspomniany Kuntzel – mniejsza o to, kim był – mówił nam też, że Fryderyk płakał na jej koncercie. Wątpię, by zdobył się na tak ostentacyjne okazanie emocji, ale wierzę, że był wzruszony jej grą. Że ją podziwiał. Tak jak nigdy by nie mógł podziwiać mnie, bo nie miał za co.

Nie wiem, czy to nie jest tylko wymysł wybujałej wyobraźni siedemnastoletniej panienki, ale tak wtedy czułam. Każda kobieta wydawała mi się piękna i zdolna, każda bardziej godna podziwu niż ja. Ja byłam tylko małą Marynią, która gryzmoliła rysunki. Panienką pilnowaną przez mamusię. Clara Wieck – moja rówieśnica – była wielką artystką i ozdobą salonów. Fryderyk nigdy mi nie dał ani jednego powodu do zazdrości o nią, ale tu chodziło o coś szerszego i ogólniejszego. Sądziłam po prostu, że on powinien się związać z kimś takim jak Clara. Że to by lepiej wyglądało.

Skoro już omówiliśmy czekanie, nudę i moje rozterki, przejdźmy do lata 1836. Wtedy widzieliśmy się po raz ostatni.

***

Teraz będę się starała mówić w sposób uporządkowany. Nie wiem, czy mi się to uda, ale rzecz trzeba raz i na zawsze dokończyć, a ja wystarczająco już otworzyłam przed panem serce i – jak sądzę – nieco się zbłaźniłam. Wychodzą ze mnie wszystkie słabości, młode grzechy, zraniona duma i poczucie gorszości. Widzi pan, ja już też rozumiem, że fortuna i urodzenie nic nie są warte, jeśli ktoś samym sobą nie prezentuje żadnej wartości. Nie będę się jednak w tym powtarzać, ani też pan tego powtarzać nie będzie. Nie wiem nadal, czy chcę, by ktoś poza panem to usłyszał. Niech powstają mity. Niech mnie kreują na tę jego wielką, jedyną, prawdziwą miłość. Czy nie zasłużyłam przynajmniej na tyle?

Spotkaliśmy się ponownie w trzydziestym szóstym w Marienbadzie. Mogę panu opisywać wszystkie po kolei wrażenia, jakie odniosłam, bo je nadal doskonale pamiętam, pytanie tylko, czy to jest naszej opowieści potrzebne. Ograniczę się więc do tego, że byłam szczęśliwa, a Fryderyk wydał mi się nieziemsko piękny po tej rozłące. Być może trochę dlatego, że był jeszcze sławniejszy niż przed rokiem. Znali go wszyscy i wszyscy go sobie wyrywali, ale on pozostał wierny nam. Mnie. Miały o to do niego żal światowe damy, a ja odczułam to samo, co przed rokiem czułam w Genewie, kiedy triumfowałam nad Eglantyną Pattey. Tym razem też wygrywałam – z rywalkami świetniejszymi ode mnie, z tytułami hrabin i księżniczek, z urodą wreszcie, wielką urodą. Fryderyk większość czasu poświęcał nam. Widziałam, że inne damy patrzą na mnie z ciekawością i zazdrością. Miałam jednak ten sam problem co dawniej – nie mogłam z nim zostać prawie nigdy sam na sam. Niedobrze też było wzbudzać kolejne plotki. Wymyśliłam więc, że namaluję jego portret. Ponowiłam propozycję złożoną przed rokiem w galerii drezdeńskiej i przez wiele dni umawialiśmy się z Fryderykiem na pozowanie. Wtedy oczywiście także była z nami mama lub guwernantka, ale jedną rzecz mogliśmy robić bez skrępowania. Mogliśmy się sobie przypatrywać. Patrzyliśmy więc na siebie i patrzyliśmy, i czułam, że coś we mnie mięknie i się przełamuje. Odeszły wątpliwości związane z pochodzeniem Fryderyka. Chciałam mieć takiego męża. Chciałam być żoną człowieka, którego uwielbiają inne kobiety, w ogóle wszystkie kobiety. Robiłam więc, co mogłam, by moje spojrzenie mówiło wiele. Aż wreszcie on, tak się we mnie wpatrując, lekko się uśmiechnął. Szczerze i z czułością. To było oczywiste potwierdzenie. Wiedziałam już, co dalej.

Wszystkiego tu panu streszczać nie będę, wspomnę tylko, że odnosiłam pasma małych sukcesów, jedno za drugim. Fryderyk podarował mi skomponowaną przez siebie pieśń ze słowami Witwickiego, Pierścień. Pan zna?

Smutno niańki ci śpiewały,

A ja już kochałem;

A na lewy palec mały

Srebrny pierścień dałem.

Pobrali dziewczęta drudzy,

Ja wiernie kochałem;

Przyszedł młody chłopiec cudzy,

Choć ja pierścień dałem.

Muzykantów zaproszono,

Na godach śpiewałem;

Innego zostałaś żoną,

Ja zawsze kochałem.

Wdową byłaś, już ci głowę

W rutę ubierałem;

Przyszedł wdowiec, pojął wdowę,

Ja jeszcze kochałem.

Dziś dziewczęta mnie wyśmiały,

Gorzko zapłakałem;

Próżnom wierny był i stały,

Próżno pierścień dałem!********

Dziwna pieśń dla dziewczyny, którą się kocha i chce poślubić, prawda? To samo mu powiedziałam. Znowu się trzeba było namęczyć i natrudzić, by tę rozmowę przeprowadzić we względnym spokoju. Mademoiselle, moja guwernantka, zdrzemnęła się nad robótką, a ja i Fryderyk nachyliliśmy się ku sobie, prawie stykając się czołami.

– To pożegnanie, panno Marysiu.

– Ze mną?

Wystraszył mnie wtedy porządnie i nie potrafiłam tego ukryć. Chyba go ucieszył ten mój lęk.

– Z tą, którą kochałem wcześniej. Chcę być z panią szczery. Ktoś był przed panią. Tamtej składałem obietnice i dałem pierścionek. Ona także obiecała kochać, ale pierwsza się z tej obietnicy wycofała. Wiedziałem, że poszła za mąż, koledze napisałem, że to nie przeszkadza afektom platonicznym. A jednak siostrę Izabelę prosiłem, by jej przekazała ode mnie bilecik. Już po jej ślubie. Siostra zrobiła to dla mnie. Nie wiem, na co wtedy liczyłem, co mi się jeszcze w głowie roiło, ale było to trzy lata temu. Rok po jej ślubie. Była już nawet matką… Nie wiem… Nie postąpiłem właściwie, lecz uczucia są czasem silniejsze od rozsądku. Musi pani wiedzieć, że zobowiązując się wobec pani, mam czystą kartę i czyste serce, w którym jest miejsce dla jednej kobiety. Tamto już skończone. Czy pani rozumie?

– Rozumiem.

Pan tej wypowiedzi nie może tak docenić jak ja. Fryderyk nie był skory do zwierzeń. Pisał piękną muzykę, w której zamykał wyznania, a ja się miałam ich domyślić… Bardzo to piękne, ale miło byłoby czasem usłyszeć coś wprost. Chciałam wyznań, zapewnień i deklaracji. Byłam młoda. Potrzebowałam gwałtowności i namiętności. Nie twierdzę, że to mądre.

Pojechaliśmy z Marienbadu do Drezna i tyleż mieliśmy wspólnych wieczorów przyjemnych, co nudnych. Aż w końcu wydarzyła się rzecz, która napełniła mnie dumą i żałowałam, że nie jestem z Fryderykiem oficjalnie po słowie. Otóż Fryderyka poprosił o koncert sam król Saksonii. Miałby wystąpić na dworze! Ależ sukces dla niego, a pośrednio i dla mnie, bo przecież wszyscy i tak wiedzieli…

Nie zgodził się. Pan rozumie? Fryderyk odrzucił propozycję króla. Tłumaczył nam, że sześć lat temu, kiedy szukał w Dreźnie sali, w której mógłby dać koncert, nikt mu nie chciał pomóc.

Duma. Rozumie pan?

Byłam zawiedziona. Namawiałam go do zmiany zdania, ale nie chciał słuchać, i przez to zrozumiałam też, że potrafi być bardzo uparty. Nie zamierzał się poddać.

I choć nie zagrał u króla, do czegoś jednak tamtego lata doprowadziłam.

Zasugerowałam mu, że należy porozmawiać o nas z mamą. Ludzie gadali, panie na mnie popatrywały, stryj wciąż perswadował, że nie powinnam się z Fryderykiem aż tak afiszować. Fryderyk przyznał mi rację. Nie zrobiłby nic, by mi zaszkodzić. Poza tym naprawdę chciał się żenić. Z miłości czy z pragnienia posiadania domu, mniejsza o to. Do niczego go nie sprowokowałam, ale czekać, aż się wreszcie sam zdecyduje, nie chciało mi się w najmniejszym stopniu.

Usiedliśmy więc w salonie z mamą. Dzień był fatalny, ale ostatni, by tę sprawę załatwić. Mamę okropnie bolał ząb, a Fryderyk nazajutrz wyjeżdżał. Ja więc bardzo delikatnie zaczęłam tłumaczyć, w czym rzecz. Dopiero później Fryderyk oświadczył się mnie, a kiedy się zgodziłam, zwrócił się do mamy. Mama najpierw się ucieszyła i zaczęła mówić, że skoro jest miłość, to ona na przeszkodzie stawać nie będzie. Zaraz jednak mina jej zrzedła, chwilę patrzyła na Fryderyka, później na mnie, wreszcie powiedziała, że oczywiście ostateczną zgodę musi dać mój ojciec. A tymczasem sprawa niech pozostanie tajemnicą.

– Pan musi przede wszystkim dbać o zdrowie. Prowadzić właściwy tryb życia, oszczędzać się, dobrze odżywiać. Od tego teraz wszystko zależy.

Dla mnie to oznaczało „tak”. Żegnaliśmy się z radością i pełni nadziei. Dopiero kiedy Fryderyk wyjechał, zaczęłam analizować wahanie mamy, jej nagłą utratę humoru i ostrożne słowa. Wiedziałam, że martwi się zdrowiem Fryderyka, ale nie sądziłam, by to rzeczywiście mogło stanąć nam na przeszkodzie. Zdrowie Fryderyka było w moich oczach – właśnie – zdrowiem Fryderyka. Jak się okazało, mogło też być widziane jako zagrożenie dla mnie.

Przez kilka dni po jego wyjeździe czułam się bardzo dziwnie. Tęskniłam, oczywiście. Skupiałam się zatem głównie na śledzeniu jego kroków. Wiedziałam, że był w Lipsku, gdzie ciepło go przyjmowało towarzystwo najlepszych muzyków – w tym Roberta Schumanna i Clary Wieck. Oni się wtedy jeszcze nie pobrali, a Clarę Wieck uważałam za piękną i zdolną pianistkę, która robi wielkie wrażenie na Fryderyku i żyje zupełnie inaczej niż ja. I bardzo mnie to dręczyło. Zaraz po usłyszeniu wieści na temat Lipska zaczęłam mamę nakłaniać, byśmy napisały do niego list. Ja sama osobnego listu wysłać raczej nie mogłam, chyba że z konkretną sprawą, z jakimś interesem, prośbą, podziękowaniem. Oprócz tego musiało mi wystarczyć dopisywanie się w korespondencji mamy. Jak by to bowiem wyglądało, gdybym ja pierwsza, tak zaraz po jego wyjeździe, słała list? Mama się zgodziła i napisałyśmy. Była w nim aluzja do „szarej godziny”, o której mi się Fryderyk oświadczył. Stałam się trochę spokojniejsza, choć nie na długo.

Moja opowieść przyspiesza, bo i ja sama zaczynam się denerwować. Pamiętam tamte dni, ich rytm, swoje samopoczucie. Nie byłam pewna, co Fryderyk robi, czy na pewno tęskni wystarczająco mocno. Chciałam, by mnie o tym zapewniał, ale on oczywiście nie zamierzał być bardziej wylewny tylko dlatego, że padły pewne słowa. Zresztą wiedział, że listy czyta także mama. Jak więc mieliśmy do siebie pisać? Myślę, że i tak zawarłam w swoich pismach więcej aluzji, więcej czytelnych znaków i zapowiedzi naszego przyszłego szczęścia niż on w tych, które słał do mnie. Pisał zresztą rzadko. Nie lubił pisać wcześniej i nie polubił teraz. Skoro jednak jechaliśmy do Polski, zamówił dla mnie nowy fortepian Pleyela, który miał przypłynąć do Gdańska. Kosztowny podarek. Mama kurtuazyjnie zapytała, ile ma Fryderykowi oddać, ale on to zbył milczeniem. Dla mnie był więc fortepian, dla mojego brata Antka, niebieskiego ptaka, wiecznie otwarta kieszeń, z której garściami czerpał pieniądze, niepochodzące przecież z majątku rodziców, lecz uzyskane dzięki ciężkiej pracy. Bywały chwile, gdy nie cierpiałam swojego brata i wolałabym, by nim nie był. Kiedy usłyszałam, że wyjechał do Hiszpanii i tam się zaangażował w wojnę, wiedziałam już, że to Fryderyk będzie pośrednikiem między nim a nami. I że wszystkie kłopoty Antka staną się także jego kłopotami.

Tymczasem szykowaliśmy się na ślub mojego drugiego brata Felusia, na którym miała się pojawić rodzina Chopinów. Pisałam o tym do Fryderyka. Że się cieszę, że już się nie mogę doczekać. Chciałam, by to właściwie zrozumiał – ja widziałam w nich już po części swoją rodzinę. Szanowałam ich, jeśli nie z uwagi na pochodzenie, to z uwagi na zalety umysłów i charakterów. Niech będzie, że jestem i byłam zadzierającą nosa szlachcianką. Przecież nie tworzymy tu hagiografii.

Później pojechaliśmy do wyremontowanego i przebudowanego zamku w Służewie. I tam nastały dla mnie długie, ciemne i nudne dni.

Pisałam do niego dalej w tonie radosnym, że tego mi teraz właśnie trzeba, moi bracia, bratowa i ojciec odwiedzają sąsiadów i bywają na balach, w teatrach i na wieczorkach, a ja i mama siedzimy w domu i czytamy książki. Wprost pisałam, że nie chcę, by taki stan trwał zawsze, ale póki co nie można inaczej i trzeba mieć nadzieję na rychłą zmianę. Nie wprost dawałam mu do zrozumienia, że nikogo nie widuję. O nikim nie myślę, nikogo nowego nie poznaję. Tylko czekam.

On tymczasem już wtedy spotkał po raz pierwszy George Sand. To był dziwny czas, w którym mnóstwo ludzi przyjeżdżających z Paryża mówiło nam o nim, o towarzystwie, w jakim się obraca, i uparcie nawiązywało do tej właśnie kobiety. Nikt niczego nie powiedział bezpośrednio, ale leżąc nocami bezsennie w łóżku, rozmyślałam, co się może stać, kiedy genialny i popularny młody muzyk poznaje sławną pisarkę, która nie boi się niczego i nikogo, żyje, jak chce, i jest podobno oszałamiająco piękna. Co się może stać konkretnie tam, w Paryżu, gdzie na pewno nic nie było takie jak w Służewie?

Nie wiem, kiedy nasza korespondencja zaczęła się stawać coraz chłodniejsza. Myślę, że nie wpłynęła na to jedna rzecz, lecz co najmniej dwie. Czułam, że Fryderyk, choć się ze wszystkiego wobec nas wywiązuje, przekazuje naszą korespondencję znajomym w Paryżu, przysyła nam różne zamówione u niego przedmioty, jak choćby nowe francuskie powieści, choć pozostaje w kontakcie z Antkiem, rannym gdzieś chyba w Saragossie, i przekazuje nam o nim szczegółowe informacje, nie jest już po dawnemu szczery wobec nas.

Pewnego dnia przyszła do mnie pękata teka wypełniona nutami. Sądziłam, że od niego. Tymczasem przesłała ją jego siostra Ludwika, która przepisała dla mnie utwory Fryderyka. Był to miły gest i powinnam się ucieszyć, ale czułam tylko gorzkie rozczarowanie. Wolałabym dostać nuty od niego. Napisane jego ręką.

Mniej więcej w tym samym czasie docierało też do mnie coraz więcej wieści o zdrowiu Fryderyka, a przede wszystkim o jego prowadzeniu się, które na to zdrowie dobrze nie wpływało. Wszyscy więc w Służewie wiedzieliśmy, że nie chodzi spać przed północą, nie nosi ciepłych pantofli i wełnianych pończoch, nie dba o siebie, wraca z przyjęć nad ranem, pije wino, a dzień zaczyna od kawy albo czekolady. Nie tylko się przepracowywał, ale też dobrze bawił.

Mój ojciec wezwał mnie na rozmowę. Pokazał tekę z nutami przepisanymi przez Ludwikę, pokazał też skąpy plik listów od Fryderyka, który otrzymałyśmy z matką od chwili naszego rozstania we wrześniu.

– Nie wyjdziesz za niego.

Ojciec nie powiedział tego szorstko ani stanowczo. Raczej łagodnie i w tonie perswazyjnym. Lubię o nim myśleć jak o człowieku, który nigdy mnie nie słuchał, który mnie nie znał i nie dbał o moje szczęście, ale teraz jestem skłonna przyznać, że on moje szczęście rozumiał po prostu inaczej niż ja.

– Wyjdę – powiedziałam słabym głosem i spuściłam głowę.

– I uważasz, że on naprawdę tego chce?

– Tak.

– Gdyby chciał, spełniłby ten jedyny warunek, który mu postawiła twoja matka. Dbałby o zdrowie. A on tymczasem co? Baluje do białego rana w podejrzanym towarzystwie, stroi się w koronkowe kołnierzyki i lekkie płaszcze, bo grube są widać za mało eleganckie, a później leży w łóżku i pluje krwią. Maryniu, to jest chory człowiek. Chcesz mieć takie życie? Chcesz stać przy łóżku i zmieniać brudną pościel? Mieć pacjenta zamiast męża?

– W zdrowiu i chorobie…

– Proszę, przestań! Uważasz, że on jest tego naprawdę wart?

– Od kiedy papę obchodzi moje zdanie?

– Od teraz! Odpowiedz, proszę.

– Chodzi papie o to, że jest zbyt licho urodzony, bym go uważała za wartego mojej troski?

– Nie. Chodzi mi o to, czy myślisz, że jest ci na tyle oddany, by się przy tym wyborze upierać?

Zaskoczył mnie swoim pytaniem, ale bardziej tym, że wygłosił je spokojnie, niemal czule. Usiadł przy mnie i ścisnął moją dłoń.

– Sądzisz, Maryniu, że łatwo mi myśleć o twoim małżeństwie z chorym człowiekiem, który nie wiadomo ile pożyje? I może ciebie czymś strasznym zarazi, który nie ma swojego własnego domu, gdzie mógłby cię zabrać, ale mieszka w wynajmowanych mieszkaniach? A wreszcie mimo choroby korzysta z życia, doskonale się bawiąc, podczas gdy ty czekasz tutaj, odmawiając sobie nawet wiejskiego balu?

Nie odpowiedziałam. Ojciec podał mi swoją chustkę i w milczeniu wytarłam mokre od łez policzki. A później napisałam krótką notkę, którą przesłałam Fryderykowi za pośrednictwem jego siostry. Dziękuję za tekę, proszę o nas pamiętać, adieu.

Żałowałam później tych słów. Z jednej strony czułam, że ojciec ma rację, a z drugiej żałowałam. Nie to jednak zraniło mnie najbardziej. Najbardziej zraniło mnie to, że on tak szybko się poddał. Że listy pisał odtąd tylko o Antku i jego sprawach. Że – jak się wkrótce dowiedziałam – rzucił się w objęcia nowej miłości. Związał z kobietą światową, która miała o tyle więcej zalet ode mnie. Że po mnie ją pokochał, a ona przecież była zupełnie inna. I że jej nic w nim nie przeszkadzało – ani pochodzenie, ani słabe zdrowie, ani inne niedoskonałości. Ona umiała mu zaoferować swoją miłość, a on – zraniony i z poczuciem odrzucenia – musiał to powitać z radością i ulgą. Wreszcie była kobieta, której nie trzeba z mozołem zdobywać, której nic nie trzeba udowadniać, bo ona go po prostu kocha i przyjmuje z otwartymi ramionami. Pan się dziwi, że on się tak szybko z nią związał, że całkiem dla niej przepadł? Ja nie. Nie dziwiłam się wtedy, nie dziwię teraz. Mimo to wtedy czułam zazdrość. Mogłam coś zrobić. Mogłam do niego napisać. Mogłam jeszcze to wszystko spróbować odwrócić. Bałam się jednak, że on już mi nie odpowie, że mnie odrzuci dla niej. Zrobił to i tak, ale bez mówienia mi tego wprost. Ktoś mi kiedyś powiedział, że Fryderyk wreszcie spotkał kobietę równą sobie talentem i umysłem, że takiej szukał przez całe swoje życie i to jest zapewne ta jedna jedyna. Czy pan wie, jak mnie to zabolało?

Bo tak go kochałam?

Nie wiem.

Może kochałam, a może zwyczajnie poczułam się gorsza. Niedoceniona.

Może uważałam – i liczyłam na to – że on będzie po mnie dłużej płakał. Dlatego tak się ucieszyłam, kiedy mi powiedziano o tych listach, które zachował do końca życia. Tych opisanych jako „moja bieda”. Ale kogo ja próbuję oszukać? Nie po mnie rozpaczał, a po wizji rodziny, po ułudzie, która się tak bezlitośnie rozsypała. A może po prostu żałował, że tyle na mnie stracił czasu?

Chyba… czekałam jeszcze na coś z jego strony. Chyba wybaczyłabym mu, gdyby do mnie wrócił. Chyba się rozczarowałam, że tego nie zrobił. Myślałam więc przez jakieś dwa, trzy lata, że on, choć chory, nadal żyje, że komponuje i koncertuje, że wciąż ma powodzenie i na dodatek związał się z piękną, utalentowaną kobietą. Że ma to wszystko, a ja nie mam nic.

***

Pana interesuje Fryderyk, a nie ja, powinnam więc teraz umilknąć, bo mój epizod w jego życiu właśnie się w tej opowieści kończy. Pan rozmawiał z George Sand, więc pan dobrze wie, co było dalej – nie co mówią i piszą ludzie, ale co było naprawdę, a przynajmniej co mówi ona, a ona, jak sądzę, wie. Pan jednak chce teraz słuchać mnie.

Dlaczego chce pan słuchać mnie? Widzi pan we mnie słabość, wyczuł pan chwilę, kiedy mogę powiedzieć rzeczy, jakich nie powiedziałabym nigdy i nikomu. Pan dzisiaj długo u nas czekał na przyjęcie, a ktoś inny, kto przyszedł razem z panem i został posadzony w salonie, nie wytrzymał i poszedł. Nie tak się traktuje przyjaciół. Wielcy państwo jeszcze nie skończyli śniadać. Wiem, co mówią. Mają rację lub też przeważnie ją mają. Bywam próżna i traktuję ludzi z góry, lubię tytuły, majątki i pozycję, lubię sławę, jak dawniej moja matka, a jednocześnie każę geniuszom czekać w salonie, aż skończę posiłek i wypiję kawę z mężem, aż się z nim naradzę, czy przyjąć gościa, czy nie. To panu powiedział Lenartowicz? Na pewno to. Zwrócił mojemu mężowi uwagę, że go źle potraktowano, kiedy tak musiał czekać, a mój mąż tylko się odwrócił i odszedł. Jest teraz wielkim panem ten mój Władzio dzięki mnie, wcześniej był tylko dzierżawcą z wielodzietnej rodziny, obecnie zaś może błyszczeć na salonach i zajmować się swoim uwielbieniem dla Bismarcka, tak, dobrze pan słyszy, dla Bismarcka, ale kogo ja będę oszukiwać i komu wmawiać, że mnie kiedykolwiek zajmowała polityka, patriotyzm, dobroczynność? Źle mówię o mężu, choć kocham go przecież, choć mu chcę pokazać, że go kocham, a on w to wątpi…

Jestem zmęczona, rozumie pan? Zmęczona!

Teraz będzie szybko. Wiele dekad mojego życia w dużym streszczeniu, bo ci, którzy byli w tym życiu ważni i o których mówić będą ludzie aż do końca świata, już z niego odeszli. A może nie całkiem. Bo wie pan, ich sława ciągnie się za mną do dziś. Idą za mną jak dwa wyrzuty sumienia, naśmiewają się ze mnie, bo ich nie umiałam docenić, a zarazem doceniłam na tyle, że po nich już nikt im nie mógł dorównać. Śmieją się, bo i tak skończyłam z suchotnikiem, i to na dodatek wcale nie geniuszem. A mogłam mieć przynajmniej suchotnika geniusza!

Niech pan o tym nikomu nie mówi, nikomu pan nie powie, słyszy pan?!

Ja teraz będę mówić, skoro pan tak uprzejmy, że chce słuchać, chociaż o Fryderyku już było.

Jul Słowacki odbywał swoje dalekie podróże, a ja zastanawiałam się czasem, czy jemu się zdarza o mnie myśleć. Myśleć o Genewie, stokrotkach i płaczących wierzbach. A później usłyszałam, że on jest we Francji, bardzo zajęty piękną panią Bobrową. Jul miał więc nową muzę, Fryderyk – jak mi półgębkiem powtarzali życzliwi – odwiedzał George Sand, a George Sand odwiedzała jego. Później już nie półgębkiem mówiono, że wyjechali razem na Majorkę, a następnie pani Sand zabrała go do swojej posiadłości w Nohant. Wielka miłość. Kochankowie z Valldemossy (to tam się zatrzymali na Majorce). Ja zaś tkwiłam w Służewie i żegnałam się ze złudzeniami. Miałam dwadzieścia dwa lata, kiedy uznałam, że żaden z nich już się w moim życiu nie pojawi. Brałam udział w zabawach towarzyskich, bo nikt nie czekał na moje zapewnienia, że siedzę w domu i nie widuję ludzi. Były więc bale, herbaty, teatry. Po sąsiedzku mieszkali Skarbkowie. Hrabia Fryderyk, chrzestny mojego… to jest chrzestny Fryderyka Chopina, miał syna. Syn miał na imię Józef, był ode mnie trochę młodszy, ale posiadał duży majątek i spory dochód, wyglądał dobrze, sprawiał wrażenie miłego. Brzmię cynicznie? Nie, już panu mówiłam. Jestem po prostu zmęczona.

Józef się oświadczył, ja się zgodziłam, wyprawiliśmy wielkie wesele po staropolsku. Rodzice byli ze mnie bardzo dumni. A raczej – byli bardzo dumni z siebie, bo tak dobrze pokierowali moim losem, że teraz już musiałam być szczęśliwa, niczego więcej od życia nie powinnam i nie mogłam chcieć. Zamieszkałam z mężem. Ach, nie, najpierw pojechaliśmy w podróż poślubną do Włoch i Grecji. Bardzo tam było ładnie i wszystko w ogóle było ładne poza moim małżeństwem, ale wtedy jeszcze tego nie widziałam. W Grecji i we Włoszech małżeństwo dało się jakoś wytrzymać. Gorzej po powrocie. Wini mnie pan i uważa za osobę bez serca? Być może jestem nią w istocie. Nie kochałam Józefa. Nie umiałam się do niego zbliżyć i wciąż odwlekałam moment, w którym… coś nas połączy. Pan rozumie? Coś intymnego. On nie był szpetny, ale budził we mnie obrzydzenie. Kiedy całował mnie Jul, czułam wielką rozkosz, kiedy Fryderyk dotykał mojej dłoni, unosiłam się nad ziemią. Bez trudu wyobrażałam sobie moje z nimi życie małżeńskie. Mówię to panu, bo jestem pewna, że pan tego nikomu nie powtórzy, a kiedy już pan stąd pójdzie, nigdy się więcej nie zobaczymy. A może już mi nie zależy na pozorach? Nie wiem. Ludzie malują mnie w różny sposób, raz jestem zbrukana przez poemat Jula, raz jestem muzą, raz – już legendą. Nikt nie wie o mnie nic prawdziwego. Może pan to ogłosić, kiedy umrę. Wtedy już będę gdzie indziej, będę sobą, przestanę się tak idiotycznie i identycznie – rozumie pan – uśmiechać, zawsze, zawsze tak samo bez względu na sytuację. A zatem dobrze, kiedy umrę.

Czułam więc obrzydzenie do męża i nie pozwalałam mu się dotknąć. On nie nalegał. Może czekał, a może było mu wszystko jedno. Nie był wybitny ani nawet średnio utalentowany. Nie był w żaden sposób wyjątkowy. Nie rozumiał mnie. Nudził mnie. Całe to życie z nim mnie nudziło. Nie wiem, kiedy zrozumiałam, że już tego dłużej nie wytrzymam. Pewnie działo się to stopniowo. Rodziło się w ponure jesienne wieczory, kiedy grałam na fortepianie preludia Fryderyka, które mi dała moja teściowa. Smutne preludia, jak gdyby ktoś płakał na klawisze. Wyobrażałam sobie, że on po mnie płakał, kiedy je pisał. Że tęsknił i że tę tęsknotę ja umiem z jego muzyki wyczytać. Preludia – jak się wkrótce dowiedziałam – powstawały na Majorce, gdzie Fryderyk był z George Sand i to ona raczej wiedziała, co mu wtedy w duszy grało, nie ja. Zawsze jednak mogłam sobie różne rzeczy wyobrażać i nie wiem, kiedy przestałam widzieć granicę między rzeczywistością a pobożnymi życzeniami. Żaden z nich nie był wtedy żonaty, ani Jul, ani Fryderyk. Jul przerobił naszą miłość na poemat i w pewien sposób skalał moje dobre imię, bo mnie przedstawił jako kochankę, która zna różne aspekty miłości cielesnej, ale z drugiej strony – uczynił mnie ciekawą dla otoczenia. Wiedziałam też, że mnie unieśmiertelnił, że coś się wielkiego stało w tym poemacie, że ja razem z nim przejdę przez kolejne stulecia, zamknięta w słowach. Czy ktoś mógł dla mnie zrobić więcej? Czy ktoś mógł mi napisać piękne walce, patrzeć na mnie znad klawiatury i uśmiechać się znacząco, jak gdyby mówił: to dla ciebie gram, tylko dla ciebie. Zepsuli mnie, obaj. Nikt się nie mógł z nimi równać, nikt mnie nie mógł zadowolić. Byłam żoną, a jednak wciąż czekałam. Fryderyk związał się z George, ale się z nią nie ożenił. Mógł… i ja mogłam… i żadne tego nie zrobiło.

A może coś we mnie pękło, gdy w dwa lata po ślubie na koncercie dobroczynnym grałam Balladę Fryderyka? Nie wiem, czy kiedykolwiek kochałam go bardziej niż w tamtej chwili.

Nadzieja obudziła się we mnie na krótko, kiedy na ziemie zaboru pruskiego zjechał mój brat Antek. Zabór rosyjski był dla niego zamknięty jako dla byłego powstańca, ale ojciec wystarał się, by mógł osiąść w sąsiednim zaborze pruskim. Z Paryża przywiózł ze sobą gipsowe popiersie Fryderyka. Wszyscy je w rodzinie oglądaliśmy. Było piękne. Nie wiem, czy konkretnie popiersie, czy po prostu jego twarz.

– To miło ze strony pana Fryderyka, że ci je podarował – powiedziałam do Antka, nie odrywając wzroku od popiersia.

Roześmiał się.

– Wcale mi go nie podarował. Zaszedłem do jego paryskiego mieszkania i wysępiłem je od naszego dobrego Julka Fontany, który tam akurat wtedy czasowo rezydował. Chopinka nawet nie było, siedział w Nohant, u Aurory. Ponoć się wcale nie ucieszył, że mi to Fontana dał.

Te proste i ze śmiechem wypowiedziane słowa zabolały mnie do żywego. Fryderyk zatem nie tylko nie chciał nam przesłać swojego popiersia, ale i przekazanie odbyło się pod jego nieobecność. Bo on był wtedy z nią. Z Aurorą, jak się poufale wyraził mój brat.

Wróciłam tamtego dnia do domu, do moich pięknych dóbr, salonów, sukien i powozów. I już wiedziałam, że ja tego dłużej nerwowo nie wytrzymam. Później przez długie miesiące składałam wizyty, podczas których łowiłam informacje o Fryderyku, jego rosnącej sławie, sukcesach, kompozycjach. O jego związku. Przywoziłam do domu utwory i grałam je na pleyelu do upadłego. Posłuchałam rozsądnego ojca, wycofałam się. Ale on też się wycofał. I choć kochał i był kochany, nadal pozostawał wolny. Nie pamiętał już o mnie. Żył swoim życiem, a ja nie żyłam wcale.

Przejdźmy do moich małżeństw.

W naszym domu pojawił się pewnego dnia Władysław Orpiszewski, który wydzierżawił od mojego męża wieś. Odwiedzał nas czasem. Nie był bogaty, pochodził ponoć z jakiejś litewskiej zubożałej szlachty, ale miał zasłużonych dla ojczyzny braci, a jeden przebywał nawet na Sybirze. Oprócz tego, że dzierżawił ziemię, próbował swoich sił jako poeta. Uwielbiał Słowackiego… Fascynowałam go jako ta, którą tak pięknie opisano w poemacie W Szwajcarii. Wypytywał mnie o moich sławnych wielbicieli, był tym naprawdę zainteresowany. Powinnam już wtedy rozumieć, że on we mnie widzi bardziej muzę niż kobietę. Ale rozmawiał ze mną, był interesujący i chciał tworzyć. Do tego jak on wyglądał… Piękniejszy był od tamtych dwóch i od mego męża także. Młody i silny, błyskotliwy w rozmowie. Jak w oczy patrzył…

Nie sądzę, abym od początku poważnie myślała o tym, by postawić na głowie cały świat nie tylko mój, ale i mojej rodziny, a także rodziny męża. To się jednak wreszcie stało. Powiedziałam Józefowi, że chcę odejść.

Pan sobie to wyobraża? Uniósł się. Krzyczał na mnie, choć wcześniej był zawsze spokojny. Tak się nawet zamachnął, tak napiął, jak gdyby mnie chciał spoliczkować. Niejeden by to zrobił na jego miejscu.

– Nigdy się na to nie zgodzę! – krzyczał. – Nie jesteś sobą! Przemawia przez ciebie szaleństwo!

Nie będę tu panu szczegółowo opisywać wszystkich tych śmiesznych podchodów i mojej tułaczki. To jechałam do matki do Służewa, to rodzice zawozili mnie z powrotem do męża, to wracałam, to on przyjeżdżał. Uciekłam wreszcie do Warszawy i schroniłam się u wizytek. W mojej opowieści brzmi to bardzo płasko i skrótowo, ale właśnie ten czas był w moim życiu najbardziej dramatyczny i okupiony wielkim cierpieniem. Utrzymywałam, że moje małżeństwo nie zostało skonsumowane, a dowodem na to miała być nasza bezdzietność. Czekałam na decyzję. Marzyłam. Chciałam zacząć nowe życie, uboższe materialnie, lecz bogatsze duchowo, u boku poety, na którego z pewnością czekała sława, a dla którego będę muzą. I oczywiście kochałam go. Na tyle, by zerwać z rodziną, która solidarnie się ode mnie odwróciła, nawet matka, tak mi zawsze bliska. W tym czasie przeczytałam po francusku powieść George Sand Lukrecja Floriani. Wszyscy się ponoć oburzyli, że ona tam Fryderyka przedstawiła, ja zaś skupiłam się raczej na tym, że przedstawiła mnie. Nie znałyśmy się, ale ona o mnie musiała wiedzieć sporo. Musiała… wyczuć mnie, moje uczucia. Jestem więc w tej książce księżniczką Łucją, salonową zjawą bez życia i krwi w żyłach, uprzejmą, ale ulotną i nieprawdziwą, zimną jak posąg, niezdolną do niczego prawdziwie ludzkiego. Myślę, że może i taka byłam. Bierna i posłuszna. Nie na tyle „czująca”, by wyrażać własne zdanie. Dlatego wtedy, nad książką George Sand, utwierdziłam się w przekonaniu, że postępuję właściwie. A musi pan wiedzieć, że stwierdzenie nieważności małżeństwa było żmudnym i długim procesem, podczas którego nachodziły mnie czasem wątpliwości. Czy warto? Akurat dla niego? Zrywałam przecież z rodziną i wywoływałam skandal. Czy Władzio był tego bardziej wart niż Fryderyk albo Jul? Kiedy ich poznałam, byłam wolna. Bunt mniej by mnie kosztował.

Od męża uwolniłam się po trzech latach.

Chce pan wiedzieć, dokąd pojechaliśmy z Władziem w podróż poślubną?

Do Szwajcarii.

To był pomysł mojego drugiego męża. Ja się bałam – wspomnień, cieni z dawnego życia, może nawet odgrzanych emocji, które by mi przypomniały, że kiedyś miałam piętnaście lat i byłam beztroską dziewczyną, a nie prawie trzydziestoletnią rozwódką rozpoczynającą wszystko od nowa. Władzio bardzo się do Szwajcarii zapalił. Chciał, bym mu pokazała, co widziałam wtedy, gdy był ze mną Jul, który tak o mnie później pięknie pisał. Znosiłam to, bo miałam nadzieję, że i Władzio coś napisze. Stanie się wreszcie wielkim poetą i stworzy mój obraz w wersach, który będzie wspanialszy od tego odmalowanego przez Jula. I Władzio napisał.

Czy muszę mówić, że już wtedy zrozumiałam, jak naiwna byłam i głupia?

Czy muszę mówić, że po obcowaniu z Julem miałam wobec poezji wielkie wymagania i że się na niej trochę znałam, choć sama nie umiałam jej pisać?

Władzio stworzył literacki koszmar. To było straszne, złe, puste, nic niewarte. Wiedziałam, że nie zostanie poetą, a ja jego muzą, że zawsze będę już muzą tamtych i nigdy się od nich nie uwolnię. On też wtedy widział, że mnie zawiódł. On też widział, że z tamtymi będą mnie łączyć, że to już przesądzone, nie ma dla mnie ratunku, koniec.

Wróciliśmy do domu i zamieszkaliśmy w małym drewnianym dworku w Zgłowiączce. Nigdy wcześniej nie żyłam w tak złych warunkach. Wiedziałam jednak, że rodzina prędzej czy później się ze mną przeprosi i dostanę od nich wsparcie, więc tę romantyczną biedę wybraną z miłości znosiłam dzielnie jak powieściowa heroina. Stało się tak, jak podejrzewałam. Odwiedziła mnie najpierw matka, moja dobra matka, moja matka ze swoimi słabostkami i marzeniami, moja matka, która wciąż korespondowała z Fryderykiem, nie wiem nawet, jak długo i kiedy się to skończyło. Później przełamali się inni. Wróciliśmy z Władziem do łask, choć przesadą byłoby mówić, że moi rodzice odnosili się do niego z entuzjazmem. Nie mogli odżałować Józia Skarbka. A może nawet żałowali, że to ostatecznie nie był Fryderyk.

Jak wyglądało dalej nasze życie? Długo, szczęśliwie i tym podobnie? A czy pan sądzi, że miałam coś takiego zapisanego w gwiazdach? Raczej nie, prawda? Ja musiałam być zawsze poetycznie nieszczęśliwa jak każde dziecię naszej epoki.

A zatem urodziłam syna, który zmarł trzy lata później. Czy mam tu opowiadać o rozpaczy matki? O tym się nie da opowiedzieć. Roiliśmy sobie, że nasz syn będzie miał piękną przyszłość, że się stanie wielki i sławny, w przeciwieństwie do nas… Umocnił też na chwilę nasz związek, w którym do coraz większych rozmiarów rosło wzajemne rozczarowanie. Władzio nie był poetą, jak sobie wcześniej marzyłam, mnie zaś bardzo męczyło dźwiganie na ramionach sławy dwóch mistrzów. Mój mąż nie pozwalał mi jednak zrzucić tego ciężaru. Bo ten ciężar mu imponował, ja mu imponowałam jako muza. Odwracał wzrok, kiedy choć na chwilę przestawałam nią być, nie patrzył na moje papiloty, na pognieciony szlafrok o poranku, na moje znużenie wieczorem, objawiające się nie modną bladością, ale właśnie gorącym rumieńcem i czerwonawą obwódką wokół oczu. Nie chciał chyba widzieć we mnie zwyczajnej kobiety. Chciał widzieć natchnienie. Chciał widzieć moją wyjątkowość. A przecież nie byłam wyjątkowa.

Żyliśmy w tym małżeństwie razem z Julem i Fryderykiem. Bardziej chyba nawet czuliśmy ich obecność, kiedy już obaj umarli. Ja i Władzio byliśmy więc w żałobie po trzech osobach. To dziwne i nie umiem tego panu wytłumaczyć. Przyznaję też, że ja, choć chciałam się od Jula i Fryderyka uwolnić, jednocześnie wiedziałam, że mój wizerunek zależy właśnie od nich. Że to dzięki nim budzę nadal zainteresowanie, że nawet buduje się powoli moja własna legenda. A przecież niczego w życiu nie dokonałam. Niczego po sobie nie zostawię.

Mój mąż zachorował na płuca i przenieśliśmy się do Włoch, gdzie przebywamy do teraz i gdzie pan mnie znalazł. Ostatecznie więc, jak już wspomniałam, jestem żoną gruźlika, który na dodatek nie okazał się geniuszem. Ale kocham go. Proszę tak na mnie nie patrzeć. Naprawdę go szczerze kocham.

Co do pana… Nie jest pan pierwszy i nie ostatni. Zgłasza się do mnie coraz więcej ludzi, którzy chcą rozmawiać o Julu i Fryderyku. Popularność wielkiego artysty zawsze rośnie po jego śmierci.

Jul stał się narodowym wieszczem. Pan wie, że ogłoszono drukiem jego listy do matki. Pan wie, jak on tam o mnie pisze. Owszem, jestem zła. Człowiek musi być zły, jeśli się nagle okazuje, że przez lata coś sobie wmawiał i roił. On mnie nie kochał. Myślę, że mnie ostatecznie wcale nie kochał.

Fryderyk będzie pewnego dnia największym kompozytorem, jakiego znała ludzkość, a my wszyscy wielcy państwo, którzy kiedyś patrzyliśmy na niego z góry, staniemy się nikim. Świat będzie miał do nas pretensje. Do tych stawiających się ponad niego, odrzucających jego przyjaźń, do kobiet, które odrzuciły jego miłość. Do mnie. Bo przecież zachował moje listy. Może więc chociaż on mnie kochał? Jak pan myśli?

********  J. Słowacki, Rozłączenie, https://literat.ug.edu.pl/jswiersz/018.htm.

******** Tenże, Przekleństwo, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/przeklestwo-do.html.

******** Piosnki sielskie przez Stefana Witwickiego, Warszawa 1830, s. 92–93.

Warszawa, 1889

***

– I co? Kochał ją?

Krzysztof uśmiechnął się smutno. Okno wciąż było otwarte. Na zewnątrz zaczął padać śnieg i pojedyncze drobiny wpadały do środka, by się roztopić na brudnej podłodze. Redaktor, do niedawna rozgrzany wódką, teraz nieco wytrzeźwiał i zadygotał.

– Zamknę, bo obaj skończymy jak Chopin. Chyba że o to ci chodzi?

Krzysztof pokręcił głową i zabrał się do przygotowywania kolejnej porcji kawy. Nie znał odpowiedzi na pytanie redaktora. Nie wiedział, czy Chopin kochał Wodzińską, miał natomiast pewność, że zakochał się w niej mniej namiętnie niż w Konstancji. Z korespondencji, którą zdołał przejrzeć, wywnioskował, że Chopin nie tylko znał Gładkowską o wiele lepiej niż Wodzińską, ale i był bardziej skory do wyznawania jej swoich uczuć w sposób ryzykowny. Przez półtora roku żyli w tym samym mieście, spotykali tych samych ludzi, zajmowali się tymi samymi sprawami i mieli sporo okazji do rozmów. Chopin mógł być wtedy nieśmiały, mógł próbować swoje uczucia wyznawać poprzez pośredników, mógł być zazdrosny o rosyjskich urzędników i oficerów, którzy tak doskonale prezentowali się przy nim – młodym, drobnym, prawie dziecku. Ale śledził przecież uważnie jej karierę, chodził na występy, analizował jej śpiew, a i denerwował się zapewne razem z nią, kiedy stawała na scenie i głos jej drżał. Wiedziała, że on tam jest. Wielki artysta, geniusz i ulubieniec salonów. Wiedziała, że usłyszy każdy fałsz. On też musiał się tego bać. Siedział w krzesłach i czuł się zupełnie tak jak ona. Był razem z nią duchem także wtedy, gdy ze sceny schodziła, a później Ania Wołków przynosiła do ich pokoiku w bursie świeżą prasę. Przeżywał radość, kiedy czytała o sobie dobre opinie, i smutek, kiedy czytała złe. Widywali się w kościele, gdzie zamiast na ołtarz patrzyli sobie w oczy. I wreszcie – Chopin pisał o tej miłości do swojego przyjaciela. Pisał z takim uczuciem i pasją, jakby to samemu przyjacielowi czynił wyznania. Było tam coś wielkiego, co tkwiło w nim jeszcze długo po opuszczeniu Polski. Bo przecież i stamtąd do niej pisał. Angażował przyjaciela, Jana Matuszyńskiego, i bardziej się martwił o to, czy bilecik zostanie przekazany, niż o to, czy przyjaciel wróci cało i zdrowo z pola walki. Angażował wreszcie siostrę. Izabela Barcińska już nie żyła, ale Krzysztof zdążył się z nią spotkać. To było tuż po powrocie do Polski z Florencji, od Marii Wodzińskiej. Musiał wiedzieć, czy Konstancja mówiła prawdę, czy rzeczywiście jeszcze rok po swoim ślubie otrzymała od Chopina bilecik przekazany przez Izabelę.

Barcińska krótko się wahała, zanim udzieliła odpowiedzi.

Byłam na nią zła, wie pan? Uważałam, że wybrała pałac zamiast miłości. Że uczucia umiała okazać tylko w śpiewie, a poza tym była zimna, okrutna i szybko się pocieszyła. Napisałam mu o tym, zapewniając jednocześnie, że ten jeden ostatni raz przekażę bilecik i zrobię to osobiście, ale ewentualnej odpowiedzi już od niej nie odbiorę. Poszłam. Widziałam, jak się ucieszyła, jak jej oczy rozbłysły na widok jego pisma. I jeszcze coś dostrzegłam. Jej nagłe opamiętanie. Zamrugała, pobladła. Jakby sobie przypomniała, że już się na widok tych listów cieszyć nie może. Nabrałam do niej wtedy szacunku. Ona naprawdę próbowała być szczęśliwa w swojej nowej sytuacji. Miała męża, pierwsze dziecko. Skupiła się na rodzinie i obowiązkach. Na pewno żałowała, jednak nie tylko mojego brata. Żałowała także dawnego porzuconego życia, sceny, muzyki, dreszczu emocji, kiedy wznosi się kurtyna, oklasków, pokazywania swojej sztuki ludziom. Wszystko to wtedy zauważyłam i zrozumiałam. Czy można powiedzieć, że ona krótko czekała? Minął przecież ponad rok. Wiedziała, że on nie wróci. Sądzę, że pośród wszystkich innych powodów, które mogłyby ją pchnąć do poślubienia Grabowskiego, był i ten, że musiała dalej żyć. I robiła to. I była konsekwentna, kiedy już raz się na coś zdecydowała. Nie można tego powiedzieć o Maryni Wodzińskiej, prawda? Na tę z kolei zawsze była zła moja siostra. Ludwika jej nie wybaczyła poślubienia Józia Skarbka, a i pewnie w duchu sądziła, że to z powodu krzywdy Fryderyka nie wyszło im małżeństwo. Kobiety są pamiętliwe, jeśli coś złego spotyka ich bliskich. Ale on był już przecież wtedy zajęty panią S., jak tu o niej wszyscy mówiliśmy. I moim zdaniem stało się dobrze. Pani S., nawet jeśli się rozstali dramatycznie, pokazała mu, czym jest prawdziwe życie i na czym polega odpowiedzialność za rodzinę. Nie wiem, czy go tego nauczyła, lecz na pewno mu to pokazała. Jest taka książka pani S., Lukrecja Floriani. Mówią, że pani S. oczerniła tam mojego brata. Bardzo się pani S. wszyscy uczepili, bardzo źle o niej pisali, poeta Heine choćby. Ta emancypantka – głosił – paskudnie się obeszła z moim przyjacielem. Emancypacja pani S. bardzo zapewne niektórych kłuła w oczy, ale na jedno mało kto zwrócił uwagę. Otóż dlaczego wszyscy tak zgodnie rozpoznali w księciu Karolu Fryderyka? Czy dlatego, że faktycznie był do niego podobny? To mój brat. Kochałam go i kocham, idealizować nie muszę. Nie musiałam też się mierzyć z jego wadami i nie musiałam z nim żyć. Sądzę jednak, że kobieta, która musiała, nie miała łatwo. Konstancja mogła to przeczuwać, Maria nie mogła tego wiedzieć, bo się w dorosłym życiu spotkali dwa razy, w lecie, a później uprawiali wpisaną w konwenanse korespondencję. Pani S. wiedziała to na pewno.

Krzysztof miał podobne refleksje. Maria nie mogła dobrze poznać Chopina, podobnie jak Chopin nie mógł dobrze poznać jej. Być może to dlatego oboje do końca życia idealizowali tamto lato w Marienbadzie i Dreźnie, kiedy nastąpiły oświadczyny o szarej godzinie. Mogli sobie wyobrażać najlepsze, a rzeczywistość nigdy tych marzeń nie zepsuła. Krzysztof współczuł Marii, bo miał wrażenie, że ona już na zawsze, tam w środku, pozostała dziewczyną adorowaną przez wielkich artystów. I już zawsze miała problem z tym, że życie przykryło wyobrażenia, skaziło wspomnienia, było takie zwykłe, nudne, pełne prozaicznych obowiązków i dalekie od wzniosłej sztuki. Już zawsze szukała kogoś, dla kogo byłaby natchnieniem i z kogo mogłaby być dumna. Nie umiała patrzeć w lustro i ze spokojem akceptować swojej starzejącej się twarzy, ciała, które przybierało na wadze, żółknącej cery, coraz bardziej rozlanych rysów i węższych ust. Może się cieszyła, że oni jej teraz nie widzą. Kogo bogowie kochają, ten umiera młodo…

Krzysztof też mógł się co do tego wszystkiego mylić. Mógł się kierować sympatią i antypatią, dokonywać nadinterpretacji. I pewnie to robił. Zresztą – czy naprawdę aż tak nie lubił Marii Wodzińskiej-Orpiszewskiej? Być może i nawet ją lubił, tak jak się lubi kogoś, kogo się nie bardzo rozumie, ale komu się współczuje.

– A ta Aurora? – zagaił redaktor, który zamknął okno i wrócił na krzesło umarlaka Zarzecznego.

– Co z nią?

– No wiesz…

Redaktor zawiesił głos i spojrzał na Krzysztofa znacząco. Pewnie sam nie do końca wiedział, o co pyta: czy o Chopina, czy tylko o nią samą, kobietę, której życie budziło równe, a może nawet większe zainteresowanie niż twórczość. Nawet teraz, trzynaście lat po jej śmierci. Obrastała w mity, na jej temat powstawały opowieści. Część z nich brzmiała wiarygodnie, a część nie.

Kiedy Krzysztof się z nią spotkał, miała siedemdziesiąt jeden lat. On mimo swoich dwudziestu ośmiu czuł się przygniecionym cierpieniem starcem, który dopiero co stracił żonę i dziecko. Stracił całe swoje wymarzone szczęście, o które walczył zaciekle i które – jak sądził – wygrał na zawsze. Kiedy Julia zmarła przy porodzie, a w ślad za nią poszedł ich synek, zrozumiał, że jest na tym świecie przeciwnik mocniejszy od wpływowych rodzin, korzystnych znajomości, układów, pieniędzy i społecznych barier. Z ludźmi można wygrać, nawet gdyby się miało za to zapłacić wysoką cenę, ale ze śmiercią wygrać się nie da. Kiedy pod wpływem impulsu powiedział o tym Aurorze, ta tylko pokiwała głową. Ona też doskonale to rozumiała.

„A jednak pożegnał się pan z nią”, powiedziała po chwili. Przytaknął. „Widzi pan – powiedziała powoli. – Ja zaś…”. Nie dokończyła, a on nie naciskał. Wiedział już, że jeśli da jej czas, wszystko mu powie.

Mimo zmarszczek była wciąż bardzo piękna, miała żywe czarne oczy, szlachetne rysy twarzy, rzymski nos dodający jej wyrazistości i burzę ciemnych, gęstych włosów, których tamtego dnia nie upięła. Zrobiła na nim duże wrażenie, potęgujące się, kiedy zaczęła mówić. Wiedział, że ma tendencję do koloryzowania zdarzeń, do usprawiedliwiania się i filozofowania. Że ma swoje widzenie świata, które on szanował, ale które nie wszystkim się musiało podobać. I że interpretuje czasem wszystko w myśl swoich zasad. Miał dla niej wiele zrozumienia. Kobiecie takiej jak ona z pewnością nie było na tym świecie łatwo. Nie wstydziła się tego, kim była. Mówiła z nim całkiem otwarcie o popełnionych przez siebie błędach i o tych, których nie popełniła, ale które jej ochoczo przypisywano. Rozumiał, dlaczego nie przyszła wtedy do Chopina, choć na pewno tego chciała. Rozumiał też, dlaczego Chopin tak dobrze czuł się w Nohant i dlaczego znalazł tu doskonałe warunki do tworzenia. Krzysztof także na chwilę zapomniał o bezpowrotnie utraconym szczęściu i poczuł się dobrze w domu pani S. Nawet jeśli szybko się zorientował, co ona mu tak naprawdę opowiada.

Aurora

***

Poznaliśmy się w Paryżu. Mówią, że w salonie hrabiny d’Agoult, gdzie się rozmawiało, jadło, piło, grało, śmiało i paliło cygara, tak jak zwykle. Suknię przepasałam czerwoną szarfą, kaftanik miałam z guziczkami, włosy z przedziałkiem na środku i złoty łańcuszek na czole. Nie byłam w spodniach, choć powiedzą też, że od przyzwyczajenia do spodni i tak siadałam okrakiem. Mówią, że mu się wydałam nieładna i antypatyczna. Nie polubił mnie. To ja postanowiłam, że będzie mój, to ja uznałam, że nie ma innego wyjścia. Brak zainteresowania z jego strony potraktowałam jak wyzwanie. Kusiło mnie to, co niedostępne. Nie mogłam znieść, by jakiś mężczyzna mi się opierał. Żaden. Chopin miał być moją zdobyczą, kolejną, ale na pewno nie ostatnią. Kimś pomiędzy. Każdy jest kimś pomiędzy, bo przecież nikt z nas nie wie, dla kogo okaże się tym ostatnim. Wielu myśli, że miłość, którą właśnie spotykają, jest tą najprawdziwszą, a po niej nic więcej już się nie wydarzy.

Ja nie myślałam tak o Chopinie. Jest pan rozczarowany?

Nie miałam też wrażenia, że spotkałam go u Marii d’Agoult. Chopin był już wcześniej wszędzie w tym mieście, odbijał się echem od ścian i odkształcał przestrzeń, wsiąkał w przedmioty i ludzi, w każdym miejscu zostawiał swój głos i zapach, swoją muzykę i swoje widzenie świata. Mówili o nim. Ciągle się słyszało, że Chopin to i Chopin tamto, tu grał, tu jadł, tu improwizował, a tu się upił, tu kaszlał, a tu się nawet głośno zaśmiał, choć on nigdy niczego nie robił głośno, chyba że grał, ale i to rzadko. Na pewno pan wie, że krytykowali go wręcz za zbyt cichą grę. O Chopinie więc mówili, mówili dużo. Ta się u niego uczy i tamta. Chopin nie znosi przeciętności i niegodziwości. Chopin uważa bowiem, że na fortepianie można grać nie tylko źle, ale właśnie niegodziwie. Widzi więc pan. Chopin był, zanim go jeszcze zobaczyłam. Gdzieś za zakrętem, tam gdzie wciąż rozbrzmiewały jego kroki. Znikał mi, nie wiedząc o tym, że znika.

Słuchałam o nim chętnie i wyglądałam spotkania z rozbudzoną ciekawością. Tęskniłam do ludzi wyjątkowych, takich, u których mogłabym szanować rzeczy dla mnie niezrozumiałe. Nie myślałam o tym, czy umiałabym go rozumieć, i nie wiedziałam nawet, czy chcę. Chudy Polak, mówili niektórzy, chorowity, nerwowy i blady. Ale piękny bardzo, tylko ten nos…

Zobaczyłam go zatem u Marii d’Agoult, choć myślę, że znałam dużo wcześniej. Nie naprzykrzałam się mu, siedziałam na kanapie pod ścianą i paliłam cygaro, obserwowałam. Wracałam później do swojego mieszkania z przekonaniem, że Chopin to istota doskonała i piękna, ale zbyt wrażliwa, by przetrwać na świecie przez dłuższy czas. Wiedziałam już wtedy, nawet jeśli nie umiałam powiedzieć, jak to się stanie – jak umrze – i kto wtedy przy nim będzie. Czy to będę ja. Wiedziałam tylko, że stanie się to wkrótce, może za rok, może za kilka lat. Moja myśl wybiegła w przód, do rzeczywistości, która pewnie nieco się zmieni, choć przecież nie całkiem. Zobaczyłam wyraźnie, że będzie to nadal świat nie dla niego, lecz raczej dla ludzi takich jak ja, wyposażonych w niezbędną siłę i poczucie wewnętrznej wolności, które ułatwia zrywanie wszelkich więzów, wyzwala pragnienie głębszego oddechu i swobody niewyznaczonej przez żadne prawa i zasady.

Nie interesowałam się tym, co mówią i myślą o mnie inni, i chyba dlatego nigdy nie zostałam ze społeczeństwa całkiem wykluczona. Mogli mnie krytykować i napiętnować, księża mogli głosić z ambon, że jestem zepsuta, zdemoralizowana i niebezpieczna, a moje książki mogli uznawać za szkodliwe. Mogłam być zagrożeniem dla młodych panien i pokusą dla młodych mężczyzn. Mogłam być tym wszystkim, a jednocześnie prowadzić własne życie, pisać, uprawiać jarzyny w ogrodzie, haftować, palić, uczyć dzieci i kochać tych, których kochać chciałam. I robiłam to niezależnie od krążących nade mną złych słów.

Chopin niczego nie robił tak po prostu. Nad wszystkim się zastanawiał, za wszystko płacił nerwami w strzępach. Wszystko w nim grało. Rezonował. Oddawał to później fortepianowi, muzyce, by móc przyjąć od nowa, przerobione i pod pozornie inną postacią, ale przecież wciąż jednakie. Był chory na śmierć. To śmierć wciąż do niego wracała. Przyjechała za nim z domu, w którym mówił do przyjaciela, że chyba umrzeć jedzie, i tkwiła tu, przyczajona, pełzająca od łóżka do fortepianu, od kanapki do okna, za którym brzęczał Paryż. Tak, widziałam to i czułam. Słyszałam, kiedy grał, odnajdywałam w ruchach ptasich palców i drgnieniach puchatych dziewczęcych rzęs. Było to w jego oczach, raz młodych, a raz jak u starca. Pomyślałam, że przyjdzie mi szanować w nim wiele rzeczy, których nie rozumiem. I że przyjdzie mi patrzeć, jak odchodzi. Tak, jednak to mnie przyjdzie. Pomyliłam się.

***

Pyta pan, kiedy się w nim zakochałam i kiedy on zakochał się we mnie. Chce wiedzieć, czy dla niego to była prawdziwa miłość, ta jedyna, wreszcie. Szukał jej wcześniej. Czy znalazł przy mnie? To dziwne pytanie. Myślę, że pan i ja inaczej rozumiemy miłość. Pan jest z tych, co to wierzą, że taka prawdziwa miłość może się zdarzyć raz. Wszystko poza tym jednym razem jest tylko iluzją miłości, czymś, co za miłość przebieramy. Ja jednak uważam inaczej. Bo i kochać można za każdym razem inaczej. Miłość, jej rodzaj, jak zawsze mi się zdawało, dopasowuje się do osoby, którą obdarzamy tym uczuciem. Nie mogłam tak samo kochać Chopina i – na przykład – Alfreda Musseta.

O, właśnie Musset to powiedział. Czy pan wie co? Nie? Jak pan może nie wiedzieć? No nic, ja panu powiem.

„Prawdziwa miłość jest jak duch. Każdy o niej mówi, ale niewielu spotkało się z nią twarzą w twarz”.

To jego słowa i można by uznać, że bardzo prawdziwe. Dla niektórych na pewno, ale ja skłaniam się raczej ku teorii, że zbyt wiele oczekujemy od słowa „prawdziwe”. Chcemy, by „prawdziwe” było w jakiś sposób szczególne, wielkie, by nami wstrząsnęło. „Prawdziwe” musi mieć znaczenie, musi zmieniać, musi w człowieka wlewać uczucie, budzić przyspieszone bicie serca i wpędzać w nieznośnie słodkie oszołomienie. A jeśli „prawdziwe” jest zwykłe? Drobne i niepozorne, ciche i szare? A jeśli „prawdziwe” przychodzi na palcach i odchodzi równie subtelnie, tak że czasem go nawet nie zauważamy? Czekamy, aż coś się zadzieje, a przecież coś się dzieje nieustannie. A jeśli „prawdziwe” jest za każdym razem inne? Jak miłość? Czy pan o tym kiedyś pomyślał? Chopina i Musseta nie mogłam kochać tak samo, a przecież kochałam ich obu. Byli różni, choć obaj skażeni przez geniusz. Widzi pan, ja przetrwałam, bo nigdy nie byłam genialna. Pracowałam dużo i z łatwością. To nie przystoi geniuszowi. Geniusz wszystko powinien rodzić w bólach.

Chopin na pewno był genialny. Słyszał muzykę, która wydawała mu się czymś skończonym i doskonałym, a później szedł to zapisać. Zapis mu się nie podobał, więc Chopin kreślił. Pił kawę, pieklił się, rzucał piórem i papierem, walił w klawisze, zapisywał, kreślił, zapisywał, kreślił, aż wreszcie wyłuskiwał to pierwsze, świeże, nieskażone muzyczne dziecko, które wydał na świat za pierwszym razem. Wielu się ze mną nie zgodzi, wielu uzna, że ja tej muzyki po prostu nie rozumiem, że on wcale nie powracał do pierwocin, ale pierwszą myśl wiele razy przekształcał, by stała się idealna. Że to tylko ja nie słyszę niuansów, a przecież diabeł tkwi w szczegółach. Można się ze mną nie zgadzać. Szanuję ludzi, którzy się ze mną nie zgadzają, na równi z tymi, których nie rozumiem. Widziałam to jednak. Jego przy pracy. Dałam mu dom, w którym mógł tworzyć, ciszę, czyste wiejskie powietrze, dałam mu opiekę, ciepło, rodzinę. Czy nie tego właśnie szukał? Inaczej się to potoczyło, niż chciałam. Potoczyło się, tak jak on chciał i tak jak potrzebował. Dostosowałam się. Myślę, że los też tak chciał. Miałam się nim zaopiekować. Miałam mu dać te dodatkowe lata, ocalić go na chwilę, przedłużyć ten moment. Pan pyta, jaki moment? Odpowiadam – moment jego umierania. Przedłużyłam mu życie. Pan nie wierzy? A jednak to prawda.

Pan się wierci, bo moja opowieść jest nieskładna i rozwlekła. Proszę nie zaprzeczać, przecież wiem. Zawsze miałam tendencję do rozwlekania i wszyscy mi to wprost wytykali. Pan się dziwi? Proszę poczytać stare gazety. Jakieś mam, mogę panu pokazać. Owszem, byłam popularna, owszem, czytano mnie, ale przecież nie każdy uwielbiał. Musiałam przetrawić krytykę, pogodzić się z nią, wyciągnąć wnioski lub uznać, że krytykujący nie miał racji. Bolało, owszem. Z początku najbardziej, bo jak każdy, tak i ja chciałam się podobać. Szukałam więc spisków, osobistych animozji, prywatnych sympatii i antypatii. W głębi serca wiedziałam, że moje książki nie muszą przypaść do gustu każdemu, lecz przełknąć gorzką pigułkę było mi trudno. Każdemu jest trudno, choć z czasem człowiek się uczy dystansu. Nie zadowoli wszystkich. Musi więc robić swoje, jeżeli robić to naprawdę chce. Pisałam zatem dalej, malowałam świat w takich barwach, w jakich go widziałam, powoli przyjmując do wiadomości, że nie każdy tak samo go widzi lub tak chce widzieć. Pisałam, gotowa na sukces lub porażkę. Byłam sobą. Lubiłam pisać.

Chopin… on miał trudniej. On także wiedział, kim jest. Mógł akceptować to, że nie dogodzi każdemu, co było jasne i oczywiste, a przecież musiało tkwić w nim przekonanie o własnej doskonałości i własnej wyższości nad innymi. O nie, on nigdy nie był pyszny. Nie dawał ludziom do zrozumienia, że są mali, że ich za takich uważa. Chyba że czasem w prywatnym liście o kimś, kto na to wybitnie zasłużył. A tak, to nie. Choć oczywiście wiedział, że stoi wyżej. Dlatego przyjmował krytykę napięty i blady, chodził od ściany do ściany i wydawał się z każdą minutą coraz chudszy i kruchszy. Zaraz potem siadał znowu do klawiszy, improwizował, grał, zapisywał. Stawał się na powrót sobą, geniuszem. Akceptował. Nie to, że nie każdemu dogodzi, lecz że nie każdy rozumie. Że teraz rozumie mniejszość, ale za sto lat… Mylił się? Nie. Pan do mnie przyszedł, pytając o miłość Frederica. Pan szuka jego śladów, tropi je. Pisze o geniuszu, próbuje go grać. Pan go odkrył i w geniusz jego nie wątpi, jednak wtedy niektórzy wątpili. A on, grając, uśmiechał się delikatnie, anielsko, świadomy, że to się stanie później – że docenią go potomni i że on sam nigdy nie umrze. Że tylko w taki sposób można nie umrzeć, poprzez sztukę. Stary topos, prawda? Nieśmiertelna sława. Bardzo to zgrane.

Wie pan, co o nim pisano w „La France Musicale” w lutym trzydziestego ósmego? Tyczyło się to Impromptu As-dur, z opusu 29. Napisano… Tak, pamiętam to jak dziś!

Najlepszą rzeczą, jaka się da powiedzieć o tym utworze, jest to, że Chopin komponował bardzo piękne mazurki. Jeśli zaś idzie o Impromptu, to nie znamy nic bardziej pracowicie wymęczonego. (…) na końcu strony piątej pan Chopin jeszcze ciągle szuka pomysłu… kończy u dołu strony 9-tej, [nie znalazłszy go] klapnąwszy jakiś tuzin akordów. Oto Impromptu…********

Zastanawiałam się nieraz, jak mu ten rok został w pamięci. Czy wspominał tę recenzję, czy może nas. Bo to właśnie wtedy się wszystko zaczęło.

Wina się pan napije? Mamy tu dobre wina. Nie? Niech zatem będzie kawa. Czegoś ciepłego nam trzeba, bo robi się chłodno. Czy czuje pan w powietrzu jesień? Tutaj, w Nohant, na wsi, jesień szybciej się czuje niż w mieście, gdzie rozgrzane mury długo oddają zgromadzone latem ciepło. O, słyszy pan? Opis bardzo w moim stylu.

Miłość. Tak, to była miłość, ale ja widziałam to z początku zupełnie inaczej. Proszę usiąść wygodnie. Czy jest pan wstydliwy? Ależ proszę na mnie spojrzeć, jestem starą kobietą i nie będę pana uwodzić, choć przyznam, że niewidzialność starych kobiet mocno mnie już irytuje. Jesteśmy stare, ale nie martwe. Chowamy w sobie młode dziewczyny, którymi byłyśmy dawniej, bo przecież one nigdzie nie odeszły. Są tam w środku na każdym etapie ewolucji. Wyrastam z nich. Przecież pan wie, że zmarszczki i wiotka skóra nie wzięły się z niczego.

Przyszła kawa. Ciasto, proszę. Takie pan zje tylko tutaj, śmiało. A zatem miłość.

Miłość.

O literaturze pan nie chce?

Ani o muzyce?

Niech pan nie przeprasza, proszę spróbować.

Miłość zatem.

On był dobrym dzieckiem, przywiązanym do rodziny, bardzo troskliwym. Przeważnie tak jest, że z dobrych dzieci wyrastają dobrzy ludzie, choć na pewno nie zawsze. On był dobry, umiał kochać. Przywiązywał się do ludzi całym sobą, jak już kogoś raz pokochał, to był wobec niego lojalny do końca. Ta miłość nie była przez cały czas tak samo intensywna. Rodziców i siostry kochał z jednakim natężeniem, z bliska i na odległość, ale przyjaciół już nie mógł kochać tak samo. Tytus Woyciechowski na przykład. Nie widzieli się, odkąd tamten zawrócił do Polski, by się bić w trzydziestym. Pisali listy. Chopin parskał czasem śmiechem nad pismem Tytusa, mówił, że to idealista całkiem jak w czasach licealnych, że oratoria i opery radzi tworzyć, wzniosłe cele sobie wyznaczać, a sam cukrownię otwiera, zamiast inwestować w klasztor. Nic w tym śmiechu nie było złośliwego. Jedynie dobroduszność. Jedynie sympatia podszyta czułymi wspomnieniami. Albo właśnie miłość. Papier od Tytusa składał zawsze ze słowami, że go tak jak w czasach liceum kocha, co przecież nie mogło być prawdą. To swoją przeszłość kochał.

Kobiety?

Cóż…

Pan mnie o to pyta? Pan jeszcze nie powiedział, czy jest wstydliwy. Umiarkowanie? Może być. Bo tu trzeba poruszyć pewną kwestię i to się chyba wiąże z kobietami Fryderyka, tymi przede mną. Myślałam o nich czasem. O dwóch zwłaszcza. Bo widzi pan, była jeszcze Delfina, a to już trzecia, niemniej…

Tak, Delfina Potocka. O niej krótko.

Chopin uwielbiał Delfinę, ale tak, jak Delfinę uwielbiali wszyscy. Pan mówi, że tak jak mnie? O nie! Pan sobie żartuje! Nie, nie. Ja nosiłam spodnie i budziłam zgorszenie, a Delfinę powszechnie kochano. Pan nie może wiedzieć, o co chodzi. Pan może do niej pójść, bo ona przecież jeszcze żyje. Jest starą babą jak ja, lecz o ile ją znam, właśnie zasiada do fortepianu i zaczyna śpiewać, tłumek się już wokół niej zebrał, a w tym gronie przynajmniej jeden wielbiciel. Pan pyta, czy to była miłość, czy on ją kochał? Może się i trochę zakochał. Wtedy, gdy się poznali, gdy jechał na Zachód, a za nim cienie z Polski. Dedykował jej koncert napisany pod wpływem uczucia do innej. Pan o tym wie, bo już o tej innej coś posprawdzał. Wracając jednak do pytania, muszę odpowiedzieć, że nie wydaje mi się, by Frederic przez całe życie kochał się w Delfinie. Było tam uwielbienie, był zachwyt, ale zachwyt intelektualno-estetyczny. Pan rozumie? Żadnych głębszych emocji. Żadnego żaru. Mógł na nią patrzeć bez bólu, słuchać jej bez cierpienia, mógł ją widzieć lub jej nie widzieć, a kiedy nie widział, nie usychał z tęsknoty. Potrzebował jej. Kochał jak wielką przyjaciółkę. Taka miłość wychodziła mu chyba najlepiej.

Wróćmy do tamtych dwóch i wstydliwej kwestii. Otóż pierwsza z początku nie obchodziła mnie wcale. Była jednym z cieni, które Fryderyk przywiózł ze sobą z Polski razem z tęsknotą, wspomnieniem domu i przeczuciem samotnej śmierci. Nie znałam nawet jej imienia aż do dnia, w którym mi je wyjawił Jan Matuszyński, Chopina bliski przyjaciel, warszawiak, powstaniec, lekarz. Jan sprowadził się po wielu popowstaniowych perypetiach do Paryża, chwilę mieszkali nawet razem. Miły chłopiec. Spokojny, uczynny, zdolny i bardzo skupiony na swojej pracy. Lojalny. Słowem – bliski ideału, a tacy, jak wiemy, gasną bardzo szybko. Jan także był gruźlikiem, zmarł kilka lat przed Chopinem. Kiedy nasiliła się jego choroba i przeczuwał najgorsze, zaczęli rozmawiać nieco inaczej, częściej wspominali przeszłość, Warszawę, czasy sprzed powstania, szkołę, różne figle. I pewną piękną śpiewaczkę. Nie poznałam szczegółów, ale byłam pewna, że ta śpiewaczka była kimś ważnym. Jan jej listy od Chopina przekazywał. Jak sądzę, chodziło o miłość i rozstanie, o bolesną utratę, może o pretensje i tęsknotę. Wszyscy mamy na swoim koncie pierwsze wielkie uczucie. Pamiętamy je do końca życia, bo takie emocje trudno wyrzucić z głowy. Chopin był po tych rozmowach zamyślony, nieobecny, a czasem grywał też fortepianowy motyw ze swojego Koncertu f-moll. Z larghetto, jak pan zapewne wie. Twarz mu się wtedy wygładzała i znowu miał dwadzieścia lat. Żałowałam, że go wtedy nie mogłam znać. O tej kobiecie usłyszałam jeszcze później, kiedy jej imię ktoś wypowiedział inaczej, z włoska. Nie Konstancja, lecz Constanza. Przyjechał do Paryża także włoski kompozytor i nauczyciel śpiewu Carlo Evasio Soliva. Chopin różnie się o nim wypowiadał i twierdził, że z niego jest żaden pedagog, ale sentyment zwyciężył i panowie odnowili znajomość. Ja także polubiłam Solivę. To właśnie on pewnego wieczoru powiedział do Chopina: „A słyszałem, że signorina… signora Constanza è malata. Chora. Almeno adesso è cieca. Teraz jest niewidoma”. Chopin tamtego wieczoru już się do nikogo nie odezwał. Zauważyłam go wczesnym rankiem, jak siedział przy fortepianie i zamiast grać, wpatrywał się w swoje dłonie. Nie od razu zrozumiałam, że między palcami trzyma wstążkę. Więcej już o tej kobiecie nie słyszałam.

Druga… To co innego. Druga była prawdziwsza, bliższa, choć także nie tu, na miejscu. Chciał się z nią żenić. Myślał o tym całkiem poważnie, nawet jeśli każdy, kto go znał, dziwił się jego fantazji o małżeństwie z siedemnastoletnim dziewczęciem. Widział się z nią dwa razy. Listów nie lubił ani czytać, ani pisać. Ona zresztą sama to wiedziała, pisała mu o tym i prosiła, by miał cierpliwość do jej gryzmołów. Może kochał coś więcej niż ją, może kochał wizję domu, w którym ją widział, rodziny, teściowej zastępującej mu matkę. Wizję żony, do jakiej ona pasowała. W miłość do niej samej nie wierzyłam. Może byłam w błędzie, może nadal jestem, ale wtedy chciałam się upewnić i dlatego napisałam list do Wojciecha Grzymały, naszego wspólnego szczerego przyjaciela. I zapytałam.

O co?

Zapytałam, czy to miłość. Czy on ją kocha, czy ona jego, czy możliwym jest, by ona mu dała szczęście. Chciałam wiedzieć, co tkwi w tym wszystkim pod skórą, jak wygląda to, czego nie widzimy gołym okiem. Spotykałam go, rozmawiałam z nim, obserwowałam, jak budzi się w nim uczucie do mnie. Mógł zaprzeczać, ale ile są warte zaprzeczenia rzeczy oczywistych. Wiedziałam, a on wiedział, że wiem. Dlatego się bał. Dlatego wracał do domu i niedoszłej teściowej pisał pośpiesznie, że spać chodzi o jedenastej, o pantoflach wydzierganych przez pannę Marynię myśli i gra „na szarą godzinę”. Pan już wie, bo posprawdzał, co to za szara godzina, więc powtarzać nie będę.

Frederic ma więc swoją scenę, w której ucieka. Ucieka ode mnie z przyjęcia, z salonu któregoś z naszych przyjaciół, ucieka od moich oczu i swoich uczuć, ściska pióro, poci się z nerwów i okłamuje niedoszłą teściową, zapewniając, że nie kłamie! O pantoflach myśli i gra na szarą godzinę. A na przyjęciu o drugiej dopiero się upił i zaczął grać, i wszyscy się bawili do rana. Tak to właśnie dba o zdrowie, jak przykazała matka narzeczonej. Tak to właśnie dotrzymuje warunków sekretnej umowy, kontraktu o rękę Maryni, obwarowanego dodatkowymi zapisami, sekretnego, bo tak lepiej – nikt nic nie wie o zaręczynach z muzykantem i panna oficjalnie wolna, więc gdyby jednak kto lepszy…

Jestem złośliwa? Ja tylko prawdę mówię. Tak było.

Napisałam do Grzymały ze szczerego serca, a moje intencje były czyste. Nie chciałam ich rozdzielić. Nie chciałam, by nasz przyjaciel brał moją stronę i Frederica od tej dziewczyny odsunął. Prosiłam o prawdę i kierowałam się jego dobrem. I tak, napisałam to. Błagałam, by Wojciech odwiódł go od małżeństwa, jeśli widzi w nim zagrożenie dla Frederica wolności. Jeśli Frederic tylko przez honor i z poczucia obowiązku, tylko przez wzgląd na swoją deklarację zamierza się żenić. Jeśli w głębi serca tego nie chce, a tylko myśli, że chce. To by go zniszczyło, tak myślałam.

Jeśli on jest lub może być z nią szczęśliwy, niech Pan go zostawi jego własnym losom. Jeśli ma być nieszczęśliwy, niech Pan do tego nie dopuści.

To moje słowa.

I jeszcze.

Jeżeli może znaleźć szczęście przy mnie, nie przestając go znajdować przy niej, ja również mogłabym postąpić w ten sam sposób. Jeżeli nie może być szczęśliwy ze mną, nie będąc z nią nieszczęśliwy, trzeba, żebyśmy się unikali i by zapomniał o mnie.

Czy pan rozumie? Czy widzi? Nie chciałam go tylko dla siebie. Ja sama miałam wtedy inne zobowiązanie, inną osobę, o której dobro musiałam się troszczyć. Mallefille był uciążliwym kochankiem, ale związałam się z nim z własnej woli i szanowałam go, a on mnie kochał. Czy mogłam, ot tak, porzucić go dla Chopina? Owszem, chciałam. Miałam już cały plan. Jeśliby Chopin przystał na moją propozycję, mogłabym go przyjąć w Nohant, a Mallefille’a gdzieś wyprawić. Pojechałby. Nie widziałby.

Że jestem wyrachowana? To niemoralne? Proszę pana, raz już byłam zamężna i wiele wycierpiałam, zanim odzyskałam wolność, zachowałam prawo do opieki nad dziećmi i własny rodzinny majątek, zamiast oddać go w ręce męża, by go mógł przehulać. Jestem kobietą. Pan myśli, że to proste dla kobiety? Że kobieta, która chce odzyskać wolność i domaga się dla siebie czegokolwiek kosztem mężczyzny, ma w życiu łatwo? Pan myśli, że bym to ponownie, dobrowolnie oddała? Nie oddałabym. Nie wpisałabym miłości w nowe ramy, nie spętała jej na nowo sznurem, który później tak trudno rozwiązać. Chciałam mieć Chopina. Ale nie czyimś kosztem. Ani swoim własnym.

Nie chciałam zabierać Chopina pannie Maryni i nie chciałam, by on zabrał mnie Mallefille’owi. Choć, przyznaję to teraz, ten drugi to był mniejszy kłopot. Wiedziałam, że od niego łatwiej się uwolnię niż od wspomnienia zranionej panienki, którym Chopin mógłby zadręczać nas oboje. A przecież napisałam Grzymale, że znajdując szczęście przy mnie, mógłby je znaleźć także przy niej. Już pisząc, czułam, że sytuacja taka się nie sprawdzi. Musiałam jednak wiedzieć.

Chopin miał kodeks moralny. Zasady. I oprócz tego jeszcze ideały.

Pan mnie pyta o jego dawne kobiety. Ta druga nie była kobietą. Była dziewczynką. A i on sam niewiele miał w tych sprawach doświadczenia. Och, oczywiście, jakieś miał. A jednak pewnego wieczoru powiedział coś, co mi dało do myślenia. Spędziliśmy pięknie czas u Wojciecha Grzymały, pod koniec tak się stało, że znaleźliśmy się na chwilę sam na sam i wreszcie – wreszcie – dość mieliśmy wszelkich oporów. To był niezwykły pocałunek. Namiętny, długi, wyczekany. Smakował nam aż do utraty tchu. W pokoju nikogo nie było i tylko zza ścian niosły się odgłosy dogorywającego przyjęcia i cichnące rozmowy mocno już przetrzebionego towarzystwa. Zamknęłam drzwi na klucz. Odchyliłam głowę i odsłoniłam szyję. O tak. Co pan by zrobił? Pan się rumieni, pan z tego samego gatunku co moja Chopinette. Albo tylko o to chodzi, że jestem już stara i śmieszna?

A zatem odchyliłam głowę i odsłoniłam szyję, oczekując pocałunków. Moje palce szarpały guziki jego kamizelki. Pan sobie może wyobrazić, że cała płonęłam. Guziki kamizelki, wreszcie spodnie… On, owszem, także mnie pragnął. Takie rzeczy się wie i pan się chyba domyśla skąd. Nagle jednak Chopin się odsuwa. I mówi, że nie chce, by coś mu przesłoniło piękno tej chwili. Czy jakoś tak. Nie pamiętam dokładnie słów nie dlatego, że jestem starą babą, ale dlatego, że już wtedy, chwilę po tym, jak te słowa padły, ich nie pamiętałam. Nie chciałam ich słyszeć, nie wierzyłam w nie. Nie rozumiałam. Dopiero później, pisząc do Grzymały swój list na trzydzieści stron, zaczęłam analizować zachowanie Frederica – nagłą rezerwę, pośpiech, z jakim zapinał kamizelkę, niezręczność, z jaką poprawiał spodnie i próbował nadać im poprzedni kształt. Jak pan wie, to ostatnie nie było możliwe, bo aby spodnie miały dawny kształt, jego ciało też musiało do niego wrócić, a tymczasem coś tam jednak było inaczej i potrzebowało chwili. Niech pan tak oczu nie spuszcza jak pensjonarka. Panu się nigdy spodnie nie odkształciły?

Chopin więc uważał, że jeśli mnie posiądzie, to mu zepsuje wspomnienie naszych pierwszych czułości. Nie ubarwi ich i nie upiękni, ale je właśnie zepsuje. Miłość cielesna była jego zdaniem czymś, co psuje. Tak to wtedy rozumiałam. Tak on się o tym wyraził. Chciał utrzymać tę relację jeszcze przez chwilę w formie „czystej” i „nieskażonej”. Niech mi pan daruje, ale to jest coś, czego nigdy nie umiałam pojąć. Bo przecież, jak pan wie, cały świat tę rzecz robi. Zwierzęta, proszę bardzo. Widział pan zapewne psy i koty. Kaczki, jak sądzę, także. Cała natura, proszę pana, oddaje się przyjemnościom cielesnym i ma z tego uciechę, ale człowiek – istota myśląca i uduchowiona, niby przez to doskonalsza i mądrzejsza – wszystko musi oczywiście komplikować. Dla człowieka uduchowionego i myślącego akt cielesny nie jest źródłem radości i miłosnym dopełnieniem, ale czymś niskim i podłym. A dlaczego? Czyż to nie Bóg wyposażył nas w ciała, które odczuwają przyjemność? Czyż miłość bez zespolenia ciał nie jest ułomna i wybrakowana? Czyż każdy z nas ma być mnichem, który wzbrania się patrzeć na swoją intymność? Proszę pana, uważałam wtedy, że ktoś go zepsuł. Ktoś mu tę miłość źle pokazał. Jakaś kobieta, niegodna go kochanka. Współczułam mu. Chciałam go naprawić.

Pan szczegółów znać nie musi, nie będę więc – wbrew swej pisarskiej naturze – rozwodzić się nad moim rozstaniem z Mallefille’em. Wspomnę tylko, że był to literat i nauczyciel moich dzieci, niech ma tyle w tej opowieści i nie więcej jako ten, który już z niej znika. Owszem, można powiedzieć, że się od niego uwolniłam. Że był uciążliwym, kłopotliwym kochankiem, zazdrosnym i nieco mnie już nużącym. Że tam nie było mowy o miłości, ale jedynie o fascynacji i pożądaniu. Kto to zresztą wie? Z początku mogłam przecież pomylić miłość z zauroczeniem. Nie byłabym pierwsza i ostatnia. A jednak. Miałam doświadczenie i swoje lata, proszę pana. Nie byłam cnotliwym podlotkiem. Nie mogłam więc odesłać Mallefille’a ot tak, tłumacząc się błędami młodości i brakiem doświadczenia. Dość na tym, że Mallefille i ja rozstaliśmy się. On pisał we wrześniu o Chopinie do gazety. Zachwycał się Balladą polską, stawiał same pochlebne słowa, o pięknej muzyce, o bohaterskiej ojczyźnie. Później chciał się z Chopinem strzelać. Pan sobie wyobraża? Pojedynek o mnie – jak w książce Musseta, gdzie dwóch rywali bije się o wspólną kochankę. Na szczęście do tego nie doszło.

Jeszcze w tym samym miesiącu pisałam do naszego drogiego przyjaciela, malarza Delacroix… pan zna? Oczywiście, że tak. Pan niezbyt lubi? A to już rzecz gustu. Ja wiem, co się teraz maluje i co się z pewnością panu jako młodemu podoba. Widziałam Plażę w Trouville tego Moneta. Ile on lat ma? Trzydzieści? Mój Boże… ale tak, kobiety u Moneta o rozmytych rysach twarzy są uniwersalne, są jak każdy, mogą na przykład być nami, co pan na to? Możemy tam być, w śmiałych pociągnięciach pędzla, w grubej warstwie farby, jak gdyby zapomnianej i zastygłej przez przypadek. Taki to świat, proszę pana. Zależny od tego, kto patrzy. Delacroix był inny, ale nie o nim teraz i nie o jego malarstwie. Do niego to jednak pisałam we wrześniu, tuż przed wyjazdem na Majorkę. To też pamiętam, bo pamiętam, proszę pana, słowa. Słowa czepiają się mnie i nie chcą odejść, a później ja cała składam się z tych słów, moja przeszłość, moja teraźniejszość. Umierać też będę w słowach, tak jak Chopin umierał w muzyce.

Napisałam więc do Delacroix.

Nic nie daje takiej omdlałości w kostkach, jak rozkoszne zmęczenie płynące ze szczęśliwej miłości. Trwam nadal w upojeniu, w jakim mnie Pan widział ostatni raz. […] Zaczynam wierzyć, że bywają anioły przebrane za mężczyzn, przebywające jakiś czas na ziemi, aby pocieszyć i pociągnąć za sobą ku niebu biedne, umęczone i strapione dusze, bliskie zatraty. Gdyby Bóg zesłał mi za godzinę śmierć, nie skarżyłabym się, bo mijają już trzy miesiące nie zakłóconego niczym upojenia.

Trzy miesiące. To był wrzesień, a zatem gdzieś od czerwca… Tak, szczęśliwa miłość, proszę pana, to dla mnie zawsze miłość duchowa połączona z miłością cielesną i teraz pan o tym posłucha, zapisze lub nie, ale uszu niech nie zatyka.

Pan pisze? Dobrze, można pisać.

Ja się tego nigdy nie wstydziłam, że mam ciało. Ja się tego nigdy nie wstydziłam, że szukałam przyjemności. Lubiłam jeździć konno, pić wino i kawę, palić cygara, spacerować bez wytchnienia, czytać, pisać, nosić spodnie, w których jest, proszę pana, wygodnie, ale pan to przecież wie. Lubiłam stan upojenia, przyjęcia do białego rana i wstawanie z łóżka po południu, uwielbiałam pisać w pościeli i w szlafroku, pogryzając słodkości, krusząc, oblizując palce. Lubiłam podróże i dobre jedzenie. Lubiłam się kochać, proszę pana. Chciałam się kochać z Chopinem od razu, odkąd usłyszałam, jak gra, i zobaczyłam, że w tym drobnym ciele może obudzić się taka pasja. Nie wyglądał, to panu od razu powiem. Miało się raczej wrażenie, że lada podmuch zdoła go złamać. A tymczasem ja! Tłusta nie byłam, ale dobrze zbudowana owszem. Silna i zdrowa. Dlatego bał się mnie i dlatego mu się podobałam. To we mnie widział. Siłę i zdrowie, zachłanne rzucanie się na życie, mocny związek z rzeczywistością. Nie byłam omdlewającą panną. Czy on lubił omdlewające panny? Nie wiem. Nie? W Chopinie też było to pragnienie, by żyć. Był chory i słaby, chudy przeraźliwie, blady, ale żyć chciał bardzo. Jego muzyka nie jest muzyką cherlawego złamanego ducha. Na pewno nie. To muzyka kogoś, kto czuje każdym nerwem. Myślałam, że tak właśnie Chopin będzie się ze mną kochał.

Jak to w końcu było naprawdę? Pan się wreszcie zaciekawił? To może jednak wina?

Otóż z początku Chopin kochał się ze mną, jak gdyby grał Nokturn 2 z opusu 15. Pan to zna? Oczywiście, że tak. Wie pan zatem, jak ten utwór narasta, jak się spiętrza, zwalnia i przyspiesza, i jak z pozoru – tylko z pozoru – jest chaotyczny, i prowadzi donikąd. Otóż Chopin zawsze do czegoś prowadził. Ale tak. Wtedy było jak w tym Nokturnie. Najpierw powoli, później coraz szybciej, tak że tempo wydawało się za szybkie nawet dla mnie i nieraz gubiłam rytm. Wiódł mnie na manowce, cofał się, rezygnował, zwalniał, po czym ponownie przyspieszał, jego dotyk był subtelny, tak że trudno go było odczuć, a za chwilę pewny, mocny, czuły i namiętny. Byłam jego instrumentem. Czy pan wie, że Chopin grywał tylko na najlepszych instrumentach? Liszt mógł grać na byle czym – Chopin nigdy.

Badaliśmy się w rytmie Nokturnu 2, a później graliśmy ze sobą ballady i walce. Lubiłam zwłaszcza Walca Des-dur, to też na pewno pan zna. Trudno nie zgubić oddechu. Moim zdaniem wszyscy to teraz źle grają. Tam jest przecież życie, śmiech, krew, a nie baloniki powietrza, które łatwo przekłuć. Dla innej napisał tego walca, dla dziewczyny, która utraciła wzrok. Dawno temu, w zupełnie innym świecie. Nie dla mnie, ale to przecież nic nie szkodzi. Z tamtą się chyba nie kochał, prawda? Nie wyplątywał jej z gorsetu i sukien, nie gładził jej nagiej skóry i nie całował w zagłębieniu szyi. Nie dawał jej rozkoszy i nie przeżywał jej jak ze mną. Ze mną, proszę pana, przeżywał rozkosz. Zrzucał tę swoją ucywilizowaną, wygładzoną powłokę razem z wykwintnym odzieniem, stawał przede mną smukły, drobny, ale o silnych ramionach i dłoniach, bo fortepianista, proszę pana, nie może mieć słabych dłoni i ramion. Widziałam, jak drgał każdy jego mięsień. Lubiłam na niego patrzeć, kiedy był całkiem nagi. Na pojedyncze piegi i odznaczające się pod skórą żebra. Nie było w jego smukłości niczego żałosnego i niezgrabnego. Lubiłam obserwować sieć błękitnych żyłek na klatce piersiowej i zmęczone, opadające powieki. Jego gęste, przydługie włosy zawsze pachniały czymś słodkim. Odgarniał je z czoła gestem, którego nigdy nie zapomnę. Miał szczupłą, pociągłą twarz i nieco za duży nos, jak gdyby natura uparła się, że w tym pięknie potrzebny jest defekt, ale ten defekt niechcący przemieniła w ozdobę.

Najpierw to ja jego poznawałam. Szyję, uszy, kark, uda, podbrzusze i pośladki. Uwielbiałam patrzeć i czuć, jak kruszeje jego opór i znika strach. On bał się ludzi, bał się bliskości, bał się ciała mojego i swojego. Może to dlatego, że od zawsze obawiano się o jego życie. By żyć, potrzebował zdrowego ciała. Sprawnie pracujących płuc i serca, silnych rąk, oczu, głosu. Do tego nie wystarczyły umysł i wrażliwość. Tak bardzo się skupił na utrzymaniu ciała przy życiu, że zapomniał o źródłach przyjemności. Pan mówi, że mogę się mylić? Oczywiście, każdy może. A jednak widziałam, z jaką radością badał moje ciało. Zdrowe, mocne. Obserwował moje reakcje, uczył się dawać mi rozkosz. Może miał obawy, że mnie nie zadowoli, bo jestem taka doświadczona. Czy się nauczył i czy zadowolił? Naturalnie.

Kiedy podupadł na zdrowiu, a ludzie wokół nas zaczęli plotkować, zaproponowałam wyjazd na Majorkę. Zmianę klimatu, oderwanie się od znanego nam świata. Chciałam zabrać ze sobą moje dzieci. Widzi pan, ja już wiedziałam, że z Chopinem to nie będzie przelotna miłostka. Nie chciałam myśleć o życiu jako całości, składać deklaracji aż po grób. Kto z nas wie, z kim uda się w tę ostatnią drogę? Może to droga, która wymaga specjalnego towarzysza. Nie umiałam więc powiedzieć, czy to z Chopinem spędzę resztę życia, ale byłam pewna, że czeka nas wiele wspólnych lat. Dlatego dzieci. Dzieci nie mogłam od siebie odłączyć. Jeśli ktoś wiązał się ze mną, musiał też wiązać się z nimi. Chopin chciał je poznać. Nie oponował. On nigdy nie bał się więzów rodzinnych. Wydawało mi się wręcz, że chciał, byśmy podróżowali jak rodzina.

Mimo wszystko inaczej to sobie wyobrażałam. Słońce, turkusowe niebo, radosny śmiech dzieci, godziny przeznaczone na naukę, lekturę i pracę, pisanie i muzyka, dobre jedzenie i wino, piesze wędrówki i przecieranie nieznanych nam szlaków, a wieczorami miłość, miłość bez granic, aż do utraty tchu. Było inaczej. Było strasznie. Mimo to zostaliśmy przy sobie na całe lata, związani mocniej wspólnym doświadczeniem lęku przed śmiercią.

Mam opowiedzieć o Majorce? Dobrze. Opowiem.

***

To trudna chwila i trudna do spełnienia prośba. A przecież mieliśmy mówić o czym innym.

Kiedy pan pyta o moje dzieciństwo, o prawdę na jego temat, mam wrażenie, że ktoś przytrzymuje mnie mocno za ręce i krępuje ruchy. Nie jest to miłe przytrzymywanie, ale takie, od którego chcemy się wyswobodzić. A jednak zgoda. Zostawmy na chwilę Majorkę i porozmawiajmy o moim dzieciństwie. Mam tylko jeden warunek.

Proszę odłożyć pióro i papier.

Czy pan nie uważa, że kiedy sięgamy po pióro i papier, prawda znika, a zaczyna się opowieść? Mój serdeczny kolega Flaubert nie zgodziłby się ze mną i nie kazałby panu odkładać pióra. Przeżuwałby potem każde słowo, na co mnie zawsze było szkoda czasu, a pan siedziałby tu do późnej starości, poznając życie poprzez literaturę.

Padło pytanie o moje dzieciństwo. O prawdziwe dzieciństwo. Uważa pan, że ja zbyt je, jak to pan ujął, zmiękczyłam w swojej autobiografii. Chce pan pewnie przez to powiedzieć, że nakłamałam. Że zrobiłam ze swojego życia opowieść. A któż z nas nie robi? Czy pan opowiedziałby o swoim cierpieniu, utratach, rozczarowaniach, wstydzie i bólu, nie pomijając szczegółów? Nie próbowałby pan ująć tej historii w ramy, w których pana zdaniem powinna się znaleźć? Nie szukałby pan usprawiedliwień, nie wygładzał swoich wad, nie był bardziej wyrozumiały wobec wad innych? Nie chciałby pan pokazać siebie w lepszym świetle? Swojej rodziny, przyjaciół, swojej przeszłości? Nie chciałby pan ukryć upokorzeń, by pokazać, że jest pan silniejszy? Że nie tkwi pan wciąż w tej skorupie dzieciństwa, zbyt ciasnej na swobodne ruchy, zbyt twardej, by ją przebić i uciec na wolność? Że tam, w tej skorupie, nie jest pan tylko skrzywdzonym dzieckiem?

Owszem, ja jestem takim dzieckiem. Wracam czasem do skorupy, a już zwłaszcza teraz, kiedy niedługo umrę. I w tej skorupie myślę o tym, czego nie mogłam zmienić i co na mnie wpłynęło. Opowiem panu później o mojej córce, wtedy na pewno pan więcej zrozumie. Dlaczego byłam dla niej taka i dlaczego ona była taka dla mnie. Kochałam moją matkę i nienawidziłam jej, nie chciałam się nią stać i stałam się nią.

Byłam w dzieciństwie rozerwana między matką i babką, postawiona wobec niemożliwej do podjęcia decyzji. Pan takiego rozerwania nie rozumie. To był nie tylko wybór między dwiema kobietami, lecz także wybór jednego lub drugiego świata, jednych lub drugich korzeni, jednego lub drugiego dziedzictwa. Od zawsze kochałam dzieci ludu i być może dlatego moje serce tak się ciągle rwało do matki, córki handlarza ptakami, która swego czasu jeździła za wojskiem. Po co jeździła? Takie pytanie? Pan naprawdę nie wie? Była utrzymanką. Prostytutką, jeśli pan woli. Używam tego słowa w odniesieniu do własnej córki, w odniesieniu do matki zawsze się go bałam. Ale teraz proszę, rozmawiamy twarzą w twarz, więc mówię, że moja matka pozwalająca się utrzymywać jakimś generałom miała jedzenie i dach nad głową dzięki swoim wdziękom. Była starsza od mojego ojca, kiedy się poznali. I miała już jedno nieślubne dziecko, córkę Caroline. Musiała mieć w sobie coś wyjątkowego, skoro mój ojciec zdecydował się z nią ożenić. Niestety, nigdy go o to nie zapytałam, bo zginął, kiedy byłam małym dzieckiem. Spadł z konia i skręcił kark. Zostałam więc z babką ze strony ojca i matką, które się nienawidziły. Później usilnie próbowałam sobie wmówić, że matka mnie kocha. A może – że one obie mnie kochają. Teraz nie wiem. Chyba już nie mam czasu na złudzenia.

Moja matka sprzedała mnie mojej babce w zamian za rentę i pozwolenie, by po śmierci mojego ojca mogła odejść z Nohant i żyć osobno według własnego pomysłu. Tak to trzeba nazwać. I co można dodać? Tyle tylko, że babka była stabilniejsza. Na niej mogłam polegać. Matka była labilna, nigdy nie wiedziałam, co wymyśli, jak mnie potraktuje, jak się zachowa. Potrafiła przecież zabrać mnie w odwiedziny do znajomych i tam zostawić, obiecując powrót po kilku dniach, by wrócić dopiero po kilku miesiącach. Z matką czułam się zawieszona w próżni, niepewna jej kolejnego kroku i niepewna swojego przy niej losu. Babka zapewniała mi opiekę i zawsze była. A jednak obie się nade mną znęcały, każda na swój sposób.

Babka była zimna i daleka, raniła mnie swoim chłodem, trzymała mnie krótko i miała żelazne zasady dotyczące etykiety. Żyłam więc w tym chłodzie, zimnie i etykiecie. Kiedy babka się zreflektowała i próbowała mi okazać czułość, było za późno. Już narósł we mnie gniew. Miałam służącą Rose. Rose mnie biła. Mocno i każdego dnia. I była też Julie, która mnie nie biła, ale za to każde moje słowo powtarzała babce. Rose kochała moją matkę. Julie kochała moją babkę. W oczywisty więc sposób lgnęłam do Rose, bo wciąż miałam złamane serce, wciąż gdzieś tam w środku przekonanie, że zaszła jakaś pomyłka albo zawiązał się spisek przeciw matce. Coś ją zmusiło do oddania mnie babce. Bo przecież ona sama nigdy by tego nie zrobiła. A zatem Rose. Mogła mnie bić. Zaciskałam zęby i ukrywałam siniaki, nauczyłam się płakać bezgłośnie lub nie płakać w ogóle i to, proszę pana, bardzo mi się później w życiu przydało. Julie zaś budziła moją wściekłość, więc jej pewnego dnia powiedziałam, że wolałabym żyć w biedzie z matką niż w dobrobycie z babką. Julie wszystko babce powtórzyła i starsza dama obraziła się na mnie śmiertelnie. Od tej pory nie miałam do niej dostępu. Nawet posiłki jadłam sama – w kuchni, wśród kpin i docinków służby.

Poszłam przeprosić babkę i ucałować jej dłoń. Nie żebym nie myślała tego, co powiedziałam. Chłód, cisza, samotność – to wszystko było jednak nie do zniesienia. Uklękłam przy łóżku, chwyciłam jej dłoń, już, już prawie czułam ulgę, która zawsze przychodzi, gdy dwoje ludzi podaje sobie ręce na zgodę. I wtedy ona powiedziała mi, że moja matka była dziwką, a ja prawdopodobnie wcale nie jestem córką człowieka, którego uważam za ojca. Mówiła o mojej matce i – być może – ojcu, ale tak naprawdę miała na myśli siebie. Tak naprawdę chciała powiedzieć: prawdopodobnie wcale nie jesteś moją wnuczką. Najgorsza okazała się wątpliwość dotycząca ojca. Słabo go pamiętałam, lecz już dobrze przypominałam sobie poczucie straty i ten moment, kiedy zniknął i kiedy pytałam matkę, czy tatuś długo będzie martwy. I nawet jeśli wbrew mojemu dziecięcemu przekonaniu, że można z tamtej strony wrócić, pozostał martwy na zawsze, miałam co do niego pewność. Miałam ojca z konkretną twarzą, głosem, charakterem, z konkretną przeszłością. A zatem ja też miałam przeszłość, korzenie, dom. Babka podała to wszystko w wątpliwość. Sprawiła, że nie wiedziałam już, kim jestem.

Moja babka była więc okrutna na zimno, w sposób przemyślany i wyrachowany. Oczekiwała później za to okrucieństwo wdzięczności i miłości, bo przecież dała mi dach nad głową i zadbała o moją edukację. Kiedy zaprowadziła mnie do szkoły prowadzonej przez zakonnice, zostałam wyzwana od oziębłych, niewdzięcznych i nieczułych, bo nie chciałam jej na pożegnanie pocałować w rękę ani nie umiałam zapłakać z powodu naszego rozstania. Tylko w tej klasztornej szkole miałam spokój. Wiele kobiet powiedziałoby panu co innego. Uskarżałyby się na dyscyplinę, warunki, oddalenie od domu. Ja tego nie robiłam. Chciałam być daleko od domu, w którym służąca mnie biła, a babka upokarzała.

Nic nie trwa wiecznie, by się posłużyć banałem. Wróciłam ze szkoły, babka chciała mnie wydać za mąż, ale nie zdążyła, bo zachorowała, a ja musiałam przejąć jej liczne obowiązki. Za szybko opowiadam tę historię? Mam tu wrzucić opis przyrody, moich uczuć, obaw, radości? Powiem tyle, że wszystko to gdzieś tam było. A z drugiej strony dobrze mi zrobiła praca, wydawanie dyspozycji służbie, podejmowanie decyzji. Może to właśnie w tym fragmencie mojego życia sama siebie stworzyłam. Nikt nie wybierał za mnie. Nikt nie był nade mną. Słuchano mnie. Miałam swoją chwilę triumfu – okpione, bite i znieważane dziecko wróciło w nowej roli. Znalazłam sobie pierwszego kochanka, nie będę tu panu o nim mówić ze szczegółami, ale tak, rozstawaliśmy się i wracaliśmy do siebie, tak, sypiałam z nim nadal po swoim ślubie z innym mężczyzną, tak, być może to on jest ojcem mojej córki, nigdy nie byłam w stanie tego stwierdzić na pewno. Mało romantyczne? Nie wiem, czy umiałam być wtedy romantyczna, za to na pewno uczyłam się siebie. Chciałam wiedzieć, co mi sprawia przyjemność i gdzie jej szukać. Nieczęste podejście do życia jak na kobietę, prawda? Może uczyłam się też wtedy brać. Egoistycznie brać. Bo przecież wcześniej za wszystko kazano mi dziękować, nawet za razy od pokojówki.

Babka umarła i przekazała prawną opiekę nade mną kuzynowi, ale postawiła warunek, że muszę się wyrzec matki. Nie wyrzekłam się. Zamieszkałam z nią, porzucając dawne życie, skazując się na serię nieprzewidzianych zdarzeń, gwałtownych uczuć i niepewność co do jutra. Matka też była wobec mnie agresywna. Różnica między nią a babką polegała na tym, że chłód był jej całkowicie obcy. Wszystko robiła z pasją. Biła mnie w złości, a później – skruszona – tuliła i głaskała, zalewając się łzami. Poddawałam się temu. Wiedziałam, że po ataku furii przyjdzie moment na czułość. Czekałam na to z utęsknieniem.

Czy teraz wie pan o mnie więcej? Pan mówi, że ja tylko opowiadam, że snuję historię, że jestem ciągle pisarką, a nie człowiekiem, który prawdziwie przeżywa. Czy teraz przeżywam prawdziwie? Czy jest pan zadowolony, słysząc o moich krzywdach, o rzeczach, których się wstydzę? Czy nie jest trochę tak, że bardziej niż własnych uczynków wstydzimy się rzeczy, które ktoś nam zrobił? Tego, że byliśmy słabi i bezradni – i pozwalaliśmy się krzywdzić?

Co mam panu jeszcze powiedzieć?

Że wyszłam za mąż, bo musiałam się uwolnić od matki, i taki pomysł został uznany za najmądrzejszy przez moich znajomych, u których znalazłam chwilową opiekę? Tych samych znajomych, u których zostawiła mnie matka, obiecując powrót za kilka dni. Czekałam, a ona nie przyjeżdżała. Gospodarze byli mili, ale czułam się u nich z początku jak intruz. Nie wiedziałam, co ze sobą zrobić, co myśleć, jak się zachowywać, nie wiedziałam, dlaczego mama nie wraca. Przyjaciele mieli rację, nie mogłam być dłużej wystawiona na jej humory, emocje i brak zdecydowania. Potrzebny był zatem ślub.

Znalazł się mąż. Casimir. Nieślubny syn barona. Był miesiąc miodowy, pierwsze dziecko, problem, gdzie mieszkać, bo szybko się okazało, że w Nohant zbyt długo sami przebywać nie możemy…

Za szybko?

Czy…?

Pan o to pyta całkiem serio?

Nie chce pan wiedzieć, czy mój mąż podzielał moje pasje, czy był ciekawym człowiekiem? Czy się dobrze rozumieliśmy, czy byliśmy razem szczęśliwi? A jak pan myśli, dlaczego baliśmy się mieszkać sami w Nohant? Dlaczego wybieraliśmy drogi Paryż, gdzie mogliśmy być w gronie znajomych i gdzie nas pochłaniało miasto, dlaczego podróżowaliśmy, uciekając od obowiązków i rutyny? Czy nie tak robią wszystkie nieszczęśliwe pary? Czy nie szukają czegoś, co odwróci ich uwagę od problemów, od samotności, od poczucia, że się popełniło fatalny błąd?

Tak, to był nasz przypadek. Tak, miałam romanse. Pierwszy był z początku platoniczny, ale później już nie. Tak, wróciliśmy do Nohant, mój mąż zabawiał się z pokojówkami i pił z moim przyrodnim bratem, nie umiał gospodarować majątkiem, cały dzień spędzał na polowaniach, źle inwestował pieniądze i wreszcie, owszem, zdarzało mu się mnie uderzyć, a raz nawet spoliczkował mnie przy znajomych. Czego ja chciałam? By pokazał, że mu zależy. Żeby był zazdrosny i pokazał choć cień emocji. Może niedokładnie uściśliłam, o jakie emocje chodzi. Niech więc pan sam na to wpadnie, z czyjej winy małżeństwo nie przetrwało. Czy pan myśli, że takie rzeczy są zawsze łatwe do ustalenia?

O! Czekałam na to pytanie! Zacznie się pan rumienić? Przecież pan ma na palcu obrączkę. Tak? Skoro tak, to przepraszam, ale nawet jeśli pana żona nie żyje, chyba pan ma na swoim koncie jakieś doświadczenia. Proszę się więc nie płoszyć i nie rumienić, pan sam to pytanie zadał i chce wiedzieć. Owszem, odeszłam od męża, prowadziłam w Paryżu życie wśród bohemy, zamierzałam pisać, zaczęłam od dostarczania tekstów do gazety, chodziłam w męskim ubraniu i miałam młodszego o osiem lat kochanka, którego nazwisko zainspirowało mój pseudonim. Jules Sandeau, aspirujący pisarz, który później nie zrobił kariery. Owszem, kiedy kończyliśmy uprawiać miłość, byłam cała w ugryzieniach i siniakach. Lubiłam to.

Teraz już nie rozmawiamy o dzieciństwie, prawda? A może nadal? Chce mi pan zasugerować, że jako dotkliwie bite dziecko, które przez lata doświadczało agresji, szukałam tej agresji i później, bo mi jej brakowało. Nie wiem, co mam na to odpowiedzieć. Ja tam – mam na myśli w moich późniejszych stosunkach intymnych z mężczyznami – nie widziałam i nie czułam agresji. Bo nic się nie odbywało wbrew mojej woli. Wręcz przeciwnie, jeśli mam być szczera. Oni nie zawsze tak chcieli. Wielu owszem, ale jednak nie każdy. Bywało, że chęć na tego typu zbliżenie wykazywały bardzo mocno obie strony – tak się działo, kiedy byłam z Jules’em Sandeau. To miało miejsce jeszcze wtedy, gdy trwało moje małżeństwo. Zdarzało się… pan tego nie pisze… zdarzało się, że Jules odwiedzał mnie w Nohant i kochał się ze mną, kiedy Casimir ruszał na polowanie, co bardzo lubił. Ukrywałam później ugryzienia i siniaki, ale wciąż je na sobie czułam, wciąż mnie piekły te pamiątki po namiętnej, wiodącej nas aż do przekroczenia granic bezpieczeństwa miłości. Czekałam na kolejne. Lubiłam, kiedy mnie drapał i kąsał, kiedy przyciskał mnie tak, że nie mogłam złapać tchu. Lubiłam ten moment, gdy wyginałam się w łuk, drżąca i w spazmach, aż wreszcie płakałam z rozkoszy, którą ledwo mogłam udźwignąć.

Nie o tym jednak jest ta historia. Wróćmy do Chopinette.

***

A zatem Majorka. Może pan pisać.

Po latach jestem skłonna wziąć winę na siebie. To ja nalegałam na wyjazd. Chopin się wahał. Poznaliśmy się już we wiadomym sensie, a wspólny wyjazd byłby – co on również musiał rozumieć – przypieczętowaniem naszych losów, uczynieniem naszego związku publicznym. Owszem, ma pan rację, chcieliśmy jeszcze możliwie najdłużej unikać plotek, dlatego na południe Francji ruszyliśmy osobno. Tajemnicy jednak nie sposób było dochowywać w nieskończoność. Oboje wiedzieliśmy o tym doskonale. Jeśli chodzi o mnie, brano mnie na języki tyle razy, że następny mogłabym znieść z łatwością. Zdarzały się w moim życiu straszniejsze burze, a Chopin, jak mi się zdawało, miał w nim zaprowadzić ład. Widziałam w nim pierwiastek boski, nazywałam aniołem, przymykałam oko na słabości bądź też w ogóle ich nie zauważałam. Miałam trzydzieści cztery lata, dwoje dorastających dzieci i bogate doświadczenie życiowe. Tak, ja chyba również chciałam spokoju. Takiego, który by mi nie ograniczał wolności. Pan nie rozumie. Mówi, że to się wyklucza. Otóż nie musi. Spokój i pewność nie muszą oznaczać nakładania na siebie kajdan. Chopin też zaczynał to rozumieć, choć później nasze role się odwróciły. Najpierw to ja zabiegałam o niego. Napisałam mu na karteczce, że „ktoś pana uwielbia”. To było na przyjęciu. On grał, ja napisałam. „Ktoś pana uwielbia”. Ktoś. Nie całkiem mi to wyszło, bo się tam jeszcze jedna osoba pod spodem dopisała, kobieta oczywiście, aktorka, mniejsza o to która. Że ona „też, też, też!”. W jej słowach był jednak inny zachwyt. Ona nie rozumiała, że ja go uwielbiałam naprawdę, w całości, a nie tylko za muzykę. Najpierw więc to ja zabiegałam o niego, a on mi się wymykał, bojaźliwy, niepewny, niezdecydowany.

Już o tym mówiłam? Proszę pana, nie mówiłam przecież dokładnie tego, co teraz, może więc pan, jako uważny słuchacz, który już przestał się rumienić, dostrzeże znaczenie ukryte w drobnych różnicach. Chopin w każdym razie mi uległ, a później się zaangażował. W całości, do granic, do zazdrości. Pan mówi, że nie ma miłości bez zazdrości? Być może jestem jedyną osobą na świecie, która tego uczucia nie rozumie. Pan żartuje? O mnie mówią, że byłam zaborcza? O nie. Miłość to dziwne i skomplikowane zjawisko, ale jeśli ktoś kocha, chce dać szczęście. Chce dać opiekę i dobro. Dobrze życzy. Chopin, on… Lecz miałam mówić o Majorce.

Majorka była przypieczętowaniem, tak. Tam już nie było miejsca na wahanie. Tam znaleźliśmy się z dala od Paryża i Nohant i żadne z nas nie mogło tak po prostu wrócić do domu, skończyć ze wszystkim z dnia na dzień. Byliśmy zdani na siebie. A wkrótce Chopin zdany był na mnie. I wie pan co? Mogłam się wtedy wycofać. Naturalnie, nie z dnia na dzień, ja wcale nie zmieniam zdania, proszę mnie tak nie łapać za słowa i pozwolić mi dokończyć. Nie z dnia na dzień. Mogłam po kogoś posłać, poprosić o pomoc. Gdybym napisała do przyjaciół Chopina, powiedziała, że jest ciężko chory i muszę go opuścić ze względu na swoje dzieci, ktoś by na pewno przyjechał. Nie zostawiono by go. Śmiem też twierdzić, że nie potępiono by za to mnie. Moje dzieci… Nie chodziło tylko o zagrożenie. One na to patrzyły. Kiedy wychodziły na zewnątrz, odsuwano się od nich z odrazą i posyłano im wrogie spojrzenia, a kiedy szukały schronienia w celach opuszczonego klasztoru w Valldemossie, słyszały jego kaszel i jęki. Podróż marzeń także dla nich zamieniła się w koszmar. Stanęły oko w oko ze śmiercią i myślę, że to przeżycie w nich zostało. Myślę, że zmieniło nas wszystkich. Mogłam więc zabrać dzieci i odejść. Mieć na uwadze ich i swoje dobro. Zostałam jednak. Nie zawiodłam. Poświęciłam nie tylko siebie. Jak pan to nazwie?

Proszę pana, niech się pan przygotuje na parę opisów przyrody, za które tak mnie zawsze krytykowano, że są długie. Oszczędzę panu wielu szczegółów, ale przecież nie wszystkie. Pan jest gotowy? Zaczynajmy.

Wyjechaliśmy na południe Francji osobno. Spotkaliśmy się w Perpignan. Czekałam na niego z moimi dziećmi, Maurice’em i Solange. Miałam bilety na statek do Barcelony. Chopin przyjechał dyliżansem. Owszem, pokasływał, ale jednocześnie był tak uroczo zaróżowiony, tak świeży i piękny, że naprawdę nie miałam złych przeczuć. Przed dalszą podróżą do Palmy spędziliśmy kilka dni w Barcelonie. Zadowalało nas wszystko, od wygodnego hotelu Cuatro Naciones, przez łagodną aurę, aż po przepyszne zabytki. Chopinowi oczy błyszczały, kiedy wolnym krokiem przechadzaliśmy się przez dzielnicę gotycką starego miasta. Nam wszystkim udzielił się nastrój. Chłonęliśmy to miasto, wędrowaliśmy w czasie, słuchaliśmy dźwięków dawnych historii. Wiedziałam, że odezwą się one echem w naszej twórczości. Z artystą tak już jest, proszę pana, że niczego nie ogląda i niczego nie słucha tak po prostu. I ja, i Chopin rezonowaliśmy. Myślałam o nowych fabułach i nowych bohaterach, o tym, co im każę przeżywać swoim pewnym i nieznoszącym sprzeciwu piórem, a jednocześnie nie mogłam się już doczekać nowej muzyki Chopina. Widziałam, że w nim też to wszystko gra. Musiał mieć fortepian. Należało go sprowadzić do Palmy. By żyć i w pełni odczuć to wszystko, musiał grać.

Nie, nie myślałam o pogodzie. Wiem, że to się może wydać dziwne. Teraz myślę, że pragnienie, by z nim uciec, było zbyt silne, abym dopuściła do głosu rozsądek. Owszem, mówią, że kierował mną egoizm, nie zważałam na jego stan zdrowia, chodziło mi tylko o siebie i własne pragnienia. Owszem, pragnęłam go bardzo, ale czy pan nie sądzi, że spełnienie osiągnęłabym także gdzie indziej? Nie musiałam się aż tak wysilać. W samej Francji było przecież wiele pięknych miejsc. Ja naprawdę miałam na uwadze jego zdrowie, sądziłam, że słońce południa mu pomoże, że pomoże mu ciepło i cisza, pożywne, proste jedzenie, spacery i oczywiście miłość, którą będziemy się cieszyć w niczym nieskrępowany sposób. Tuż przed jego podróżą dyliżansem do Perpignan wysłałam list, a w nim – jak sądzę – wyraźnie pokazałam, że bardzo się martwię i że bardzo go kocham. Chciałam dać nam czas. Zobaczyć, jak poradzimy sobie bez znajomych, przyjaciół i nieprzyjaciół, bez oswojonych dekoracji. Czy z dala od paryskich salonów nadal będziemy się pragnąć. I wreszcie – miałam nadzieję, że na nas oboje spłynie natchnienie. Rzucimy się w wir pracy, która wcale człowieka nie wykańcza, a jedynie daje mu spełnienie i satysfakcję. Wyobrażałam sobie błękit, ciepły wiatr, przed którym nie będziemy musieli się osłaniać. I tak z początku było.

„El Mallorquin” przybił do portu w Palmie. Rozpierała mnie radość, bo ziściło się moje marzenie. Chopin się uśmiechał. Wiedziałam, że jak tylko rozgościmy się w willi Son Vent (Dom Wiatrów, czy nie pięknie?), napisze do przyjaciół o turkusowym niebie, lazurowym morzu, pomarańczach, winogronach, palmach i kaktusach. Napisze, że jest pięknie i dobrze i że on jest dobry, że jest trochę lepszy, bo w duszy także świeci mu słońce. I że tylko się martwi brakiem fortepianu. Naskrobie więc także do Pleyela, by mu jakiś przesłał, gdyż tutaj fortepianów nie ma. Kraj pod tym względem dziki, ale poza tym już słyszał tę muzykę, którą stąd wywiezie. Każdy dźwięk.

Pogoda się zmieniła, a ja tego nie przewidziałam. Nie jestem znawcą, proszę pana. Południe to dla mnie słońce i ciepło, o porze deszczowej jakoś nie myślałam. Ta pora deszczowa nadeszła. Czy pan czytał moje wspomnienia? Teraz napisałabym je inaczej, lecz cóż, są, jakie są, i takie chyba właśnie mają być. Każdy powinien historię swego życia pisać w wieku pięćdziesięciu lat. To ten czas, kiedy jest się młodym i starym jednocześnie. We wspomnieniach pisanych dwadzieścia lat temu odmalowałam tamtejszy deszcz, opowiadałam, jak to nie można sobie wyobrazić, czym jest ulewa na Majorce. „To jakiś niewiarygodny potop. Powietrze miękkie i mdłe, tak że łażę nieraz z trudem. Zdaje się, żeśmy wszyscy chorzy”.

Wszyscy…

Mój syn miał problemy reumatyczne, moja córka pociągała nosem, ja byłam chora z niepokoju. I oczywiście dotkliwie cierpiałam zimno. Ale on… Chopin kaszlał tak, że zaczęłam sobie wyobrażać najgorsze.

Wie pan, w takich chwilach wszystko znika. Całe piękno świata i nadzieja na przyszłość. Może pan być w raju i nawet tego nie zauważyć.

Wezwałam lekarzy. Przyjechało trzech. Chopin pisał o nich później przyjacielowi Julianowi Fontanie. Wiem, jakich użył słów, bo mu podawałam pióro, kiedy wysuwało się ze zmęczonych, zesztywniałych palców. Jak on tymi palcami grać będzie, myślałam. Czy jeszcze w ogóle kiedyś…?

Chopin pisał do Fontany:

Chorowałem przez te ostatnie dwa tygodnie jak pies: zaziębiłem się mimo 18 stopni ciepła, róż, pomarańcz, palm i fig. 3 doktorów z całej wyspy najsławniejszych: jeden wąchał, com pluł, drugi stukał, skądem pluł, trzeci macał i słuchał, jakem pluł. Jeden mówił, żem zdechł, drugi – że zdycham, 3-ci – że zdechnę.

Widzi pan, to nie jest tak, że on jak święty znosił cierpienie. O nie. Nasłuchałam się i nacierpiałam, pielęgnując go, o czym może za chwilę. Tylko poczucie humoru miał zawsze. I – co było dla mnie dramatyczne w tamtej sytuacji, z siebie potrafił żartować. Fontana odczytał słowa, ale jego samego przecież nie widział. Nie chwytał sztywnych palców i nie próbował ich ogrzać, nie odklejał z czoła brudnych i pozlepianych włosów, nie zmieniał przepoconych koszul, nie patrzył w oczy, w których czai się ten okropny, pierwotny lęk przed śmiercią. Nie odwracał wreszcie twarzy do ściany, nie chował jej we włosach przed Chopinem, by ten nie dostrzegł, że nie tylko on się boi. A ja umierałam ze strachu. Uśmiechałam się do niego, poprawiałam poduszki, przynosiłam wodę, ale wystarczyło, że się odwróciłam, schowałam przed jego wzrokiem i już ledwo mogłam ustać. To nie Fontana wynosił z pokoju miski z krwią, którą Chopin wypluł, kaszląc. Nie wpatrywał się w tę krew obsesyjnie, choć przecież wcale nie chciał.

Lekarze orzekli gruźlicę. Zaawansowaną. Gruźlica na Majorce inaczej była widziana niż we Francji. Nosiliśmy piętno, wszyscy. Władze wyspy widziały w nas zagrożenie, właściciel willi wymówił nam mieszkanie i zażądał, abyśmy pokryli koszt malowania ścian i ogólnego remontu każdego z pokoi, w których Chopin postawił stopę. Meble, sprzęty, wszystko, czego choćby dotknął, miało zostać natychmiast spalone. Koszt zakupu nowych mebli także my musieliśmy pokryć. Pieniądze topniały, nie mieliśmy gdzie mieszkać, a z ciężko chorym Chopinem kontaktowały się moje dzieci. Oto i podróż życia.

Nie mogliśmy wtedy wrócić. Nie przeżyłby podróży.

Nikt nam nie chciał wynająć mieszkania, doprawdy prawdziwie po biblijnemu. Wyjechaliśmy więc z Palmy i obraliśmy kierunek na skrytą w górach Valldemossę, by znaleźć schronienie w opustoszałym klasztorze kartuzów. Tak. Kryliśmy się w górach jak trędowaci.

Opis przyrody, proszę pana. Krótki.

Klasztor był pięknie położony. Myślę, że takie otoczenie faktycznie musi sprzyjać modlitwie i kontemplacji. Kiedy jest się blisko niezwykłej natury, refleksje same biegną ku Stwórcy i Jego wszechpotężnej mocy. Człowiek przypomina sobie swoją małość wobec żywiołów, swoją bezradność wobec sił nieokiełznanej przyrody. Nie wiem, czy nastanie kiedyś taki czas, w którym ludzie zapanują nad naturą. Kiedy będą kontrolować pogodę, wpływać na deszcze i wiatry, decydować o temperaturze powietrza. A jeśli tak – czym to się skończy, jak pan myśli? Mnie się wydaje, że ogólną katastrofą.

Na Majorce nie mieliśmy cudownej mocy okiełznywania przyrody, wpływania na ludzi i uzdrawiania. Wyglądałam chwil, w których deszcz przestawał padać, i przyglądałam się wzgórzom, gajom pomarańczowym i oliwnym, cyprysom i palmom. Jak złudne może być wrażenie raju. Do Grzymały Chopin pisał: „Niebo śliczne jak Twoja dusza; ziemia czarna jak moje serce”. Miał na myśli nie tylko warunki, w jakich przyszło nam żyć i walczyć z jego chorobą, lecz także wrogość, z jaką nas wszędzie odbierano. Bezbożnicy, bez ślubu żyją, do kościoła nie chodzą. Odmieńcy, córka po chłopięcemu ubrana. Młody zadumany, całymi dniami rysuje, ale źle mu z oczu patrzy i jakiś w sobie zapiekły. Ona także dziwaczna, w spodniach albo sukience osobliwej, w zawoju na głowie i czerwonej spódnicy jak Cyganka. On suchotnik, źródło zarazy, umarły za życia. Ukamienować ich, ukrzyżować…

Pan kręci głową? Uważa, że przesadzam? Otóż, proszę pana, moje dzieci nieraz od miejscowych kamieniami oberwały. Solange chodziła z guzem na czole, a ja się tylko cieszyłam, że to nie było oko. Ani ona, ani Maurice wyjść nie mogli na spacer, bo zaraz ktoś za nimi wołał, ktoś szeptał, ktoś oskarżycielsko palec wystawiał. Sol była mała, dla niej to wszystko zamykało się w emocjach. Ból, zimno, ciepło, wygodnie, niewygodnie, pada, słońce. Czytała, biegała po korytarzach starego klasztoru i naiwnie, po dziecięcemu, wierzyła, że choroba musi Chopinowi przejść, bo przecież kaszel przechodzi zawsze, więc dlaczego on się męczy tak długo. Maurice jednak…

Myślę, że to się zaczęło właśnie wtedy. Niechęć Maurice’a do Chopina, przeradzająca się z wolna w nienawiść. Jego zazdrość. Jego świadomość, że tego wszystkiego można było uniknąć, że przyjazd tu nie był konieczny, nie było konieczne wystawianie się na upokorzenia i cierpienia, mieszkanie w mniszych celach, wdychanie zatęchłego, wilgotnego powietrza. Przyjechaliśmy, bo ja tak chciałam, a chciałam ze względu na Chopina. Maurice wiedział, że piętno pochodzi od niego, że to od niego ludzie się izolują. Dziwacy i bezbożnicy to jedno, ale suchotnik rozsiewający zarazki to drugie. Odstępstwa od obyczaju można było jeszcze jakoś znieść, realnego zagrożenia dla życia i zdrowia już nie. Maurice zdążył się przyzwyczaić do dziwactw swojej matki, do mojej odmienności. Wiedział, że nie jestem jak inne kobiety i że nasza rodzina nie jest jak inne rodziny. Może wolałby, abym była zwykła, została przy mężu i zaciskała zęby, znosiła przykrości w małżeństwie, które byłoby dla mnie źródłem nieustającej udręki. Nigdy mi jednak tego nie powiedział. Nigdy mi niczego nie wypominał, wracając ze swojej bytności u ojca, z którym miał swobodny kontakt i po którym dziedziczył tytuł. A przecież Casimir, jego ojciec, z pewnością coś mu o mnie mówił. Po naszym usankcjonowanym prawnie rozstaniu więcej mi się nie naprzykrzał, lecz nie wątpię, że chciał wpływać na syna. Zawsze mu chodziło o syna, o córkę nigdy nie dbał. Wracając do Maurice’a – on wiedział, że problem tkwi w Chopinie. Że to przez niego są szykanowani i że to on jest źródłem moich trosk. Że jego kocham bardziej? Tak, tym również martwił się Maurice. Cóż mogę powiedzieć teraz, po latach? Chyba tylko tyle, że przez chwilę miał rację.

W tamtym czasie Chopina kochałam najbardziej. To jemu poświęciłam wszystko. To dla niego pozwalałam, by moje dzieci wytykano palcami i rzucano w nie kamieniami. To dla niego starałam się o jedzenie, znosiłam powolność i złośliwość służby przekonanej, że rodzinie takiej jak nasza wyświadcza wielką przysługę, może zatem dyktować warunki, oszukiwać, kraść i obmawiać. To dla niego sprzątałam i prałam, chodziłam na pola po kwiaty ślazu, macierzankę, mech islandzki, fiołki polne, to dla niego przygotowywałam napary i poiłam go nimi, znosząc jego narzekania i wymówki. To dla niego regularnie sprowadzałam do Valldemossy lekarzy, którzy wcale nie chcieli przychodzić. Widziałam, jak po opuszczeniu celi chorego wzdrygają się z obrzydzeniem, jak wycierają dłonie, strzepują niewidzialne pyłki z ubrania, wierząc chyba, że można w ten sposób zrzucić z siebie widmo choroby. Medycy! Powinni czuć posłannictwo, czyż nie? Wybrali ten zawód świadomi każdego niebezpieczeństwa, a tymczasem chcą ratować ludzkie życie, ale tak, by samemu przy tym nie zachorować i nie umrzeć.

Chopin poczuł się lepiej. Kaszlał dalej, był słaby i blady, widziałam jednak postęp i to dodawało mi skrzydeł. Moja praca, proszę pana, bardzo cierpiała w tamtym czasie. Wyobrażałam sobie, że będziemy pracować i wypoczywać, że zmiana miejsca sprowokuje nas do zmiany perspektywy, popchnie twórczo ku rzeczom, których nigdy wcześniej nie spróbowaliśmy. I owszem, kiedy Chopin poczuł się lepiej, zaczął grać i komponować, bo w tym samym czasie do naszej pustelni przybył fortepian od Pleyela. Ja natomiast wciąż byłam zajęta nim i dziećmi, ich nauką, organizowaniem żywności, gotowaniem, praniem, naparami, martwieniem się. Musiałam oczywiście wysłać powieść do wydawcy. Musiałam pamiętać, że to moje źródło utrzymania, że się zobowiązałam także wobec innych, którzy na mnie liczą. Byłam pisarką. Jestem nią nadal, ale teraz, kiedy lada chwila spodziewam się śmierci, pisanie mniej się dla mnie liczy niż wtedy, gdy myślałam, ile jeszcze mogę zrobić, ile jeszcze historii opowiedzieć. Te historie nabrzmiewały we mnie i piętrzyły się, szukając ujścia. Nie wiem, czy pan zna to uczucie. Czy pan wie, jak to jest, kiedy mieszka w panu historia, kiedy pan żyje z jej bohaterami, kocha z nimi, nienawidzi z nimi, cierpi, cieszy się, umiera… To tak, jak gdyby żył pan po wielekroć w kilku różnych światach. A może nie? Może ja tego wcale nie umiem wyjaśnić? Może takie rzeczy tylko się czuje, ale słowa o nich brzmią fałszywie i śmiesznie?

Kto we mnie wtedy widział pisarkę?

Każdy i nikt.

Moja matka jest pisarką.

George jest pisarką.

Moja przyjaciółka jest pisarką.

Mój anioł tworzy nowy romans. Dziś cały dzień w łóżku pisze.

To ostatnie Chopin mówił w liście do Grzymały. Dopisałam się tam, że rodzę nową powieść i nie obejdzie się bez kleszczy, choć przecież ja nigdy żadnego dzieła nie rodziłam w bólach. A było to już wtedy, kiedy opuściliśmy Valldemossę i każdy krok, każdy punkt na mapie przybliżał nas do upragnionego domu. Wcześniej? Wcześniej były inne rzeczy, którymi musiałam się zająć. Były przede wszystkim dzieci. Moje dzieci, nie Chopina. Okazywał im zainteresowanie i przyjaźń, mocno mu się spodobała Sol, ale kolejność była u niego zawsze jasno określona. Muzyka. Fortepian. Zdrowie. Rodzina w Polsce. Ja. Jego przyjaciele. Nasi przyjaciele. Moje dzieci. Wiedziałam, że nie będzie się starał być dla nich ojcem, lecz na jakieś wsparcie jednak liczyłam. Na to, że stanie przy mnie i choć odrobinę pomoże mi nieść codzienny ciężar. Że podzieli ze mną odpowiedzialność. W Valldemossie jednak Chopin był moim trzecim dzieckiem. Liczyły się jego choroba i jego sztuka. Moja sztuka mogła poczekać. Godziłam się na to. Wiedziałam, że jest większym artystą ode mnie. Pisałam więc w nocy, wtedy gdy nikt mnie nie potrzebował. Patrzyłam na księżyc przez okienko celi i prosiłam duchy kartuzów o wstawiennictwo za mną u Boga. Ze zmęczenia ból rozrywał mi klatkę piersiową i miażdżył skronie, oczy mi łzawiły, dłoń nad ranem drżała jak w febrze. O świcie odsuwałam kałamarz, zbierałam kartki, zbyt zmęczona, by czytać to, co napisałam, i z dłońmi wciąż poplamionymi atramentem kładłam się na chwilę spać. Sen był zawsze niespokojny, albo o śmierci, albo o chorobie, albo o cieniach wypełzających z każdego zakamarka, tych cieniach, co je widział Chopin i którymi straszył moje dzieci. Raz mi się przyśniła powieść. Dziwna, nie do pokazania innym.

Pan pyta o te cienie?

Otóż Chopin, w przeciwieństwie do mnie, tworzył tam bez skrępowania. Kiedy już dostał fortepian, zamykał się w swojej twierdzy zbudowanej z dźwięków, do której nikogo nie dopuszczał. Nie nikogo i niczego, ale tylko nikogo. To właśnie cienie, strachy, upiory były mu towarzystwem przy pisaniu preludiów. Pan nie wierzy. I słusznie. W to nie da się uwierzyć tak po prostu, trzeba by tam być, z nami i z nim, słyszeć jego szepty i łkania, widzieć strach, paniczny strach w oczach, który nie tylko budzi współczucie, ale też każe się obawiać pomieszania zmysłów. Wiem, że kiedy tak patrzył, nie był z nami. Nie widział mnie i nie słyszał, kiedy się nad nim pochylałam i zaglądałam w szalone oczy geniusza. Myślę, że działały na niego inne bodźce. Może doświadczał obecności istot z dawnych lat, które zamieszkiwały wcześniej nasze cele, może opanowała go przeszłość zawsze znajdująca drogę do wrażliwych istot. A może to mary z jego umysłu wyszły na zewnątrz, znudzone ciasnotą i pragnące się oblec w konkretne kształty. Po latach pisał z Londynu o marach do mojej córki. Nie od razu mi powiedziała, bo jak pan pewnie słyszał, poróżniłyśmy się ze sobą i nadal nie ma między nami pełnej zgody. Zatem po latach pisał do Sol, że go w stanie skrajnego wycieńczenia nawiedziła ta sama zjawa co w Valldemossie. Wyszła z fortepianu, proszę pana. Wyszła i go dręczyła, a on resztkami sił czepiał się życia. Raz w naszym kartuzjańskim klasztorze za takie mary wziął mnie i mojego syna. Wyjechaliśmy do Palmy po żywność i inne potrzebne sprzęty, w międzyczasie lunął deszcz i wylały potoki, musieliśmy więc wracać w powódź, boso, zmarznięci i zlęknieni zarówno o swoje bezpieczeństwo, jak i zdrowie Chopina. Kiedy weszliśmy do domu, grał preludium. Nie rzucił się nam w ramiona, nie cieszył się, że wróciliśmy, i nie mówił, jak bardzo się martwił. Wydał z siebie urywany krzyk, a później wybełkotał: „Wiedziałem, żeście umarli”. Przekonany był wtedy, że wszyscy jesteśmy martwi, on także. Niech pan posłucha tych preludiów. Niech pan sobie wyobrazi te widziadła, usłyszy ten deszcz, poczuje zimno. Wtedy pan zrozumie. Albo i nie.

Musieliśmy wrócić. Chopin pluł krwią i mącił mu się umysł, dzieci były zniechęcone, ja opadłam z sił. Dziewięćdziesiąt osiem dni to trwało. Przestaliśmy się łudzić, że coś jeszcze zmieni się na lepsze.

Pan mówi, że jak nas nazywają?

Kochankowie z Valldemossy?

Czy pan naprawdę myśli, że tam, w górach, była między nami namiętność?

Chopin bliżej był swoich widziadeł niż mnie.

Ruszyliśmy w drogę powrotną. Co to była za droga! Nigdy jej nie zapomnę, proszę pana, nigdy! Jeśli kiedykolwiek byłam bliska pogodzenia się z tym, że Chopin umrze w moich ramionach, to właśnie wtedy. Walczyłam o niego, a jednak przychodziły chwile, gdy chciałam, by przestał się już męczyć.

Krwotoku dostał już w rozklekotanym powozie wiozącym nas z Valldemossy do Palmy. Mimo to chcieliśmy koniecznie opuścić tę ziemię. Wsiedliśmy na statek odpływający do Barcelony. Był to parowiec towarowy, którym przewożono świnie. Czy pan pamięta, gdzie się znajdujemy w tym momencie naszej opowieści? Otóż właśnie, w Hiszpanii. Pamiętamy więc, jak się tu widzi gruźlików i co się robi z rzeczami, których dotykali. Pali się je, pan pamięta? I kapitan parowca także to wiedział. Łypnął na Chopina i w mig zobaczył w nim zagrożenie dla swoich interesów, ujrzał meble, które będzie musiał puścić z dymem, kabinę trędowatego, której nikt już nigdy nie najmie. Co zrobił? Kazał mu zamieszkać w ciasnej klitce pod pokładem, tuż przy pomieszczeniach ze świniami, kwiczącymi, charczącymi i śmierdzącymi. Chopin nie spał, kaszlał, aż wreszcie przyszedł kolejny krwotok. To było wtedy. Wtedy chciałam, by stało się coś, co ukróci jego cierpienia. Cała miednica krwi z tego była, proszę pana. Świnie kwiczały, Chopin kaszlał, ja się modliłam, nikt z nami nie chciał rozmawiać. Prawdziwie chrześcijańskiego miłosierdzia doświadczyłam wtedy na pokładzie tego parowca. Nie chciałam jednak bluźnić i złorzeczyć. Chciałam być z Bogiem pogodzona, dla niego. Myślałam, że umrze, nie zobaczywszy już nigdy słońca i nieba.

A jednak nie umarł. W Barcelonie, gnana resztkami sił i jakąś dziwną determinacją, zgłosiłam się do naczelnika placówki morskiej. Przeniesiono nas na francuski okręt wojenny. Tutaj, gdzie nikt gruźlika za trędowatego nie uważał, Chopin trafił pod opiekę lekarza pokładowego i wydobrzał na tyle, że mogliśmy po kilku dniach ruszyć do Marsylii. Dławiło mnie w gardle, kiedy szłam korytarzami hotelu Beauvau. Czekali na nas kolekcjonerzy autografów. Już nie byliśmy wyklęci. Rozpłakałam się dopiero później, kiedy nikt mnie nie widział.

Nie mogłam pozwolić mu wrócić do Paryża. Zainwestowałam w Chopina siły, zdrowie i czas. Naraziłam na niebezpieczeństwo własne dzieci. Poświęciłam się dla tej miłości, która nie była całkiem taka, jak ją sobie wcześniej wyobrażałam. A jednak żyliśmy. Czułam się z nim związana bardziej niż kiedykolwiek, czułam się za niego odpowiedzialna. Chciałam patrzeć, jak nabiera sił, jak wraca mu apetyt i wracają rumieńce. Chciałam o niego dbać, bo kochałam go zupełnie inaczej, niż kochałam kogokolwiek wcześniej i później. Zabrałam go do Nohant. Tu, gdzie teraz pan siedzi, stał jego fortepian.

***

Dygresja i odpocznijmy chwilę. Proszę pisać albo nie, jak pan chce. Ja teraz, w każdym razie, nie dyktuję.

Pan czyta powieści? Jak się panu widzą nowe, ta choćby Teresa Raquin młodego, bo niespełna trzydziestoletniego, Emila Zoli? Czyżbyśmy szli w tym kierunku? Jeszcze głębiej, mocniej eksplorując tajniki ludzkiego myślenia i pragnień, tego, co w człowieku fizyczne, a nierzadko obrzydliwe? Ja też, to prawda, pisałam o ludziach, pokazując ich wady, lecz nawet ja nie zaszłam tak daleko. Może to błąd. Może gdybym urodziła się później, mogłabym zostać Zolą i iść z nim ręka w rękę w stronę pism obnażających człowieka w całości. Wyznaczyłam sobie jednak jakieś granice, a ludzie i tak sporo spraw mieli mi za złe. Niejednokrotnie moje książki były na cenzurowanym jako niemoralne i wulgarne, choć teraz Flaubert pisze mi w listach, że tworzyłam sercem, nie rozumem, i że tak właśnie trzeba mnie czytać. Może to była ta epoka, na zawsze zakończona. Epoka czułych serc i duchowych cierpień, od których uwolnić mogła tylko miłość lub śmierć. Wtedy czytał mnie każdy. Teraz staję się powoli żałosną, zapomnianą pisarką, wplątaną w afery towarzyskie i polityczne, którą – jak słyszałam – zapamięta się dla jej związku z geniuszem.

Unika pan mojego wzroku. Dlaczego? Dlatego że uważa pan tak samo. Moje pisarstwo nic nie jest warte, to tylko romanse z niezłymi dialogami i paroma odważnymi scenami jak na owe czasy. Emila Zolę zapamiętają, prawda? Flauberta także. Kiedyś ktoś wyda moją z nim korespondencję, a czytelnicy będą szukać o mnie informacji, bo jego każdy będzie znał. Gorzki to koniec dawnej pierwszej literatki Francji, kobiety wyzwolonej, łamiącej konwenanse, szokującej strojem i obyczajem, palącej cygara rozwódki, która rozstanie z mężem przeprowadziła na własnych zasadach i z nim wygrała. Niech pan mi wskaże drugą taką! Kiedyś znali mnie wszyscy. Teraz każdego dnia ktoś o mnie zapomina. Nawet pan nie przyszedł tu dla mnie, ale dla Chopina. Takich jak pan będzie więcej.

Jest rzeczą złą w pisarstwie, jak mówią, nadmiernie rozbudowane tło i za dużo bohaterów. Oszczędzę więc panu wielu szczegółów i nazwisk niekoniecznie ważnych dla głównego wątku tej historii. Pan mówi, że mi się nie uda? Spróbujmy.

Mój dawny ukochany Alfred Musset zatytułował swoją powieść Spowiedź dziecięcia wieku, bo tak właśnie zwano nasze pokolenie. Byliśmy, jesteśmy, dziećmi wieku, dziećmi matek, które zachodziły w ciążę w jednej rzeczywistości polityczno-społecznej, rodziły je w drugiej, a wychowywały w trzeciej. Porządek był tylko złudzeniem. Dlatego luźniejsze stały się obyczaje, dlatego styl życia młodych stał się swobodny i hulaszczy. Tkwiła w nas obawa o trwałość świata, lęk przed przywiązywaniem się do rzeczy, które jutro mogą już nie istnieć. Korzystaliśmy więc z życia, bo nie było na co czekać. Z takim przekonaniem i wielkim pragnieniem wolności rozstawałam się z mężem i z takim przekonaniem zaangażowałam się w czterdziestym ósmym po stronie rewolucjonistów, wtedy gdy moje i Chopina drogi już się rozeszły.

W ten sposób żyłam. Trochę wśród sprzeczności, bo choć podobał mi się pomysł zaprowadzenia republiki, wolnych wyborów i skrócenia dnia pracy, po pańsku traktowałam służbę i wymieniałam ją czasem w Nohant, tak jak się wymienia stare części w zużytych mechanizmach. Z jednej strony pomagałam w kuchni, sama często gotowałam, a kiedy wojażowaliśmy, prałam, cerowałam i nierzadko sprzątałam, z drugiej lubiłam zgrabnych i sprytnych pracowników, którzy bez zwłoki wykonywali swoje obowiązki i w lot pojmowali moje potrzeby. Chopin bardzo się na to oburzał, zwłaszcza gdy odesłałam dwoje starych sług pamiętających jeszcze czasy mojej babki. A czy on był lepszy? U siebie w mieszkaniu chętnie widział tylko mężczyzn. Najlepiej niezbyt powolnych, oddanych, lojalnych, skrupulatnych i dokładnych, bo, proszę pana, Chopin znieść nie mógł paprocha na surducie, rękawów bluzy źle zaprasowanych, koszuli z jednym choćby zagnieceniem i trzewików pamiętających ślady zabrudzenia. On także zmieniał służących jak części w mechanizmie, a do przyjaciela pisał „odesłałem sługusa”. Sługusa! I co pan powie? Że sługus to człowiek, nieprawdaż? Chopin jednak martwił się tym, by ów sługus, przyjechawszy z Nohant do Paryża, nikomu się nie naprzykrzał i nie próbował wejść do mieszkania. Spłacony, niech idzie precz. Czy pisał do przyjaciół, by owemu sługusowi pomóc znaleźć nowe lokum i jakąś pracę, czy wspomniał choćby o tym, jak sobie teraz sługus będzie radził, co jadł, z czego żył? Otóż nie. „Odesłałem sługusa”. Tyle. I on mnie zwracał uwagę!

Pan jest niezadowolony i marszczy brwi, że ja coś złego o Chopinie mówię. Proszę pana, nawet geniusz ma wady, pan o tym nie wiedział? Nawet geniusz ma muchy w nosie i zmienne nastroje, które otoczeniu trudno znieść. Także geniusz poci się, śmierdzi i korzysta z nocnika. I geniusz nie zawsze umie zadowolić kobietę. Proszę się tak nie krzywić.

Mówię o złych rzeczach, ale kiedy wróciliśmy z Majorki, było między nami naprawdę dobrze. Dzieliliśmy czas między Nohant i Paryż. Latem wieś, zimą miasto. W mieście kilka razy zmienialiśmy mieszkania, adresów panu nie będę podawać, bo przecież to nie przedmiot tej opowieści. Jeśli pan chce, za chwilę spiszę, to pan sobie zrobi wycieczkę. Chodzi mi o to, że Nohant było w naszym życiu czymś stałym. Paryż także, ale jako przestrzeń szersza, ogólna, po której można się poruszać jak po wielkiej scenie. Łóżka, w których spaliśmy w mieście, kanapy, fotele – to wszystko było ruchome i zmienne. I cokolwiek by się działo, do Nohant zawsze można było wrócić. Wymęczony zimą i lekcjami gry na fortepianie Chopin wyglądał wyjazdu na wieś z utęsknieniem. Tutaj odpoczywał od swoich pedagogicznych obowiązków i komponował. Miał w głowie zawsze tę myśl, że wtedy i wtedy pojedzie do Nohant. Myślę, że było to krzepiące.

Wie pan, co pisał w listach do przyjaciół już po naszym rozstaniu, kiedy zakochana w nim chuda Szkotka wytargała go z Francji na swoje wyspy i tym samym nieomal zabiła? Otóż pisał, że nie wie, co będzie. Nie wie, co będzie latem, nie wie, co będzie zimą. Lato spędził na wyspach ze swą Szkotką, tłukąc się od jednej sztywnej angielskiej socjety do innej równie sztywnej szkockiej, ale zima stała wciąż pod znakiem zapytania. Chcieli go tam zatrzymać, on nie chciał zostać. Źle z nim było. Pewnie to dlatego chciał tu wrócić. Bał się, że przyjdzie mu umrzeć wśród obcych. Widzi pan, ja się wszystkiego dowiedziałam, zbierałam informacje, wyobrażałam go sobie w szkockich zamkach, chudego i słabego, tak że sługa go nosił na rękach. Oczywiście, chciałam niekiedy napisać, że mam już dość. Przyznać się do tęsknoty, do pustki w swoim życiu, do gniewu, który czuję i z którym nie umiem się uporać. Do niszczenia krok po kroku siebie i bliskich, do niszczenia mojej córki. Proszę mnie nie klepać po dłoni. To miły gest, ale mnie niepotrzebny. Pan nie wie, jak to jest, kiedy robi się rzeczy wbrew sobie i w złości, kiedy się ma świadomość, że można inaczej, ale brnie się w nieodpowiednim kierunku, po zgubę. A może pan wie?

Może niech pan tego nie pisze?

Napijmy się wina. Zapalę, dobrze? Czy i pan się skusi na cygaro? Doskonale.

Wiem, że odbiegłam od tematu, a miałam tę historię opowiedzieć po kolei. Postaram się, choć w moim wieku nie żyje się już niczym po kolei. Doświadcza pan czegoś i wspomina, cieszy się pan, płacze i rozpamiętuje przeszłość, analizuje własne błędy i zastanawia nad tym, jak postąpiłby teraz. Mądrzy jesteśmy po szkodzie. Mądrzy po stracie. Dopiero wtedy dorastamy.

***

Jak ma być po kolei, skoro pan taki ciekawski? Pióro na bok. Jeśli stąd nie wyjdziemy przez najbliższych kilka dni, będzie to tylko pańską winą.

Alfred Musset, naprawdę?

Wiem, o co panu chodzi. Pan próbuje ustalić, jakie były moje wcześniejsze związki, by wpaść w końcu na to, dlaczego Chopinet się ze mną związał po swoich młodych anielskich rusałkach. Dobrze – jedna była rusałką, to nieważne. Nie pasowałam do jego wizji świata i modelu idealnej kobiety. Krzywił się, kiedy mówiłam głośno, że kobieta może mieć także prawo do odczuwania przyjemności podczas intymnych zbliżeń, a nie tylko ma ją dawać. To było chyba dla niego coś nowego, jak i zresztą całe – aż tak intensywne – życie intymne. On nie umiał pozostawić na moim ciele ugryzień, bruzd i siniaków, ale sam chodził obolały. Może to siła nowych doznań tak go do mnie przykuła. Byłam po prostu inna. W wielu kwestiach nie miałam żadnych zahamowań, a on był w dużej mierze dzieckiem konwenansów. Zawsze uprzedzająco grzeczny, zdystansowany, o nienagannych manierach. Kiedy się gniewał, nic nie mówił. Musiałam się domyślać, o co mu chodzi. Chciałam, żeby na mnie nawrzeszczał, przyjęłabym serię wyzwisk, upokorzenie, cokolwiek, byle tylko pokazał emocje.

O to panu chodzi? Wszyscy moi mężczyźni byli inni od niego? W gorącej wodzie kąpani, namiętni, a nawet agresywni? Ma pan trochę racji. Trochę, ale nie całkiem, bo gdybym panu miała szczegółowo opisać każdego z nich, nie starczyłoby mi życia.

Musset zatem, skoro pan chce. Tak odmienny od Chopina.

Nie będę mówić dużo o jego talencie. Powiem tyle, że zawsze obca mi była zawodowa zazdrość i jeśli jakiś inny pisarz odnosił zasłużone sukcesy, tylko się z tego cieszyłam. Nigdy nie uważałam się za artystkę, a raczej za wyznawczynię sztuki jako rodzaju religii. Pisałam też, by zarobić pieniądze, w taki sposób, by moje książki przynosiły spory dochód. Jeśli przy okazji udawało mi się poruszyć ważną kwestię, byłam szczęśliwa. Obce mi były męki twórcze. Pisałam, tak jak oddychałam – naturalnie i bezboleśnie. Palę co prawda cygara, ale innych nałogów nie mam. Pan się uśmiecha. Dobrze, mam jeszcze jeden, choć teraz jestem już stara i wymaganiom tego nałogu trudno sprostać nawet i z pomocą młodszego o piętnaście lat kochanka. Poza tym jednak nie szukałam nigdy sposobu, by przytępiać zmysły i tracić nad sobą kontrolę. Pisanie było dla mnie wystarczająco intensywnym stanem oderwania się od rzeczywistości i nie potrzebowałam się odurzać. Co innego Musset.

Pan mówi, że słyszał różne rzeczy. Każdy słyszał różne rzeczy. Oni już nie żyją i to ja mam ostatnie słowo? Owszem. Ale tego pan przecież nie pisze, a nawet gdyby pan zapisał, zawsze mogę powiedzieć, że pana za bardzo poniosła fantazja. Każdemu łatwo przyjąć, że wina jest zawsze po mojej stronie i to ja jestem diabłem, wampirem wysysającym z mężczyzn całą krew. Musset nie potrzebował jednak wcale mnie, by się wykończyć. Biedny Chopin – rówieśnik Musseta – nie miał takich nałogów i podpadł widocznie naturze, która nie pozwoliła mu na tym świecie zagrzać miejsca na dłużej. Mój drogi poeta zaś i geniusz pióra sam robił wszystko, by się czym prędzej wpędzić do grobu. A i tak przeżył Chopina o osiem lat. Przy takim trybie życia Chip-Chip nie dożyłby nawet trzydziestki. Musset był więc pijakiem i opiumistą, a zapewne znał jeszcze wiele innych, obcych mi sposobów na odurzenie się i utratę zmysłów. Bywał też częstym gościem u prostytutek, rozwiązłych aktorek i tancerek. Pan mnie pyta o Wenecję. Wszyscy mnie pytają o Wenecję, wszyscy mają do mnie pretensje o Wenecję. Opowiem panu zatem o Wenecji. Prawdę o sobie i o nim. Niech pan wyciągnie własne wnioski, niech pan dorobi opisy przyrody, mgłę nad kanałami, śpiewających gondolierów i srebrzystą lagunę, bo ja już do tego nie mam siły.

Pytanie brzmi: Czy kiedy w Wenecji Musset był chory, poszłam do łóżka z jego lekarzem?

Pan oczywiście zadał je w sposób bardziej elegancki i mniej dosadny, ale skoro już jesteśmy w antrakcie i nie bawimy się w konwenanse, nazywajmy rzeczy po imieniu.

Odpowiadam.

Tak!

Doktor nazywał się Pagello. Był przystojny, mądry i przede wszystkim oddany. Nie tylko leczył Musseta, który rzeczywiście mocno zapadł na zdrowiu, ale także wspierał mnie. A ja opiekowałam się Mussetem tak troskliwie, jak umiałam. Ponieważ miał coraz wyższą gorączkę i jego ogólny stan się pogarszał, zaczynałam wpadać w panikę. Majaczył, przed jego oczami pokazywały się widziadła, raz nawet krzyczał, że idzie do niego sama śmierć. Widać taki już mój los, że spotykam na swojej drodze ludzi chorych na ciele i duszy. Musset zatem cierpiał, a ja coraz bardziej się bałam już nie tylko o jego zdrowie, ale i życie. Gdyby nie pomoc Pagella, umarłby. Jestem tego pewna. Proszę nie próbować ukryć tego cynicznego uśmiechu, ja i tak wiem, co pan myśli. Otóż to, że niby chciałam mu okazać wdzięczność. Nieładnie, proszę pana. Takie odruchy zawsze były mi obce, a poza tym Pagello traktował mnie z szacunkiem. Wiedział przecież, że jestem związana z Mussetem. Czuwaliśmy przy nim na zmianę, Pagello leczył, podnosił mnie na duchu, przywrócił mi wiarę nie tylko w to, że Musset wyzdrowieje, lecz także w to, że może się również da uzdrowić nasz związek. I zaczniemy od nowa.

Ten fragment pana zainteresował, prawda? Otóż właśnie. Zawsze istnieje spore niebezpieczeństwo w poddawaniu czyjejś historii skrótom. Powiem więc jeszcze raz – owszem, znalazłam się z doktorem w łóżku. Został moim kochankiem, wręcz zakochałam się w nim wtedy, wlewając w to uczucie cały swój lęk i znajdując w nim ratunek przed utratą wiary w miłość. Ładnie brzmi? Teraz nie ma być ładnie, teraz ma być jak w życiu, a w życiu nawet na najpiękniejszej sukni pojawiają się plamy potu. Zakochałam się więc w Pagellu i zostałam jego kochanką, Musset wrócił do zdrowia, urządził nam piekło, zrobił mi serię okropnych scen, a na koniec, kiedy już powiedziałam, że dłużej tak żyć nie mogę, wszyscy płakaliśmy, po czym się pogodziliśmy, a on wyjechał. Ja zostałam jeszcze na jakiś czas z Pagellem i skończyłam powieść, na którą się umówiłam z wydawcą.

Jak dotąd wszystko jasne?

Ma pan już swój obraz mojej osoby, który odpowiada pana oczekiwaniom?

To cofnijmy się teraz na chwilę do naszego przyjazdu do Wenecji. Musset czuł się wtedy jeszcze dobrze, ale ja zachorowałam. Mieliśmy swoje marzenia. Mieliśmy się oderwać od naszego życia i spędzić niezapomniane chwile w mieście na wodzie, dwoje kochanków zrywających wszystkie towarzyskie zasady, wolnych, oddanych sobie. Bardzo pięknie, lecz jak już wspomniałam, to wcale nie ma być piękne. Zachorowałam, a Musset się rozczarował. Jego kochanka, która w Paryżu siedziała na poduszkach ubrana w pantalony i paliła cygara, odgarniając nonszalancko z ramion czarne włosy, nagle stała się słaba, chuda, spocona, miała pożółkłą cerę i zlepione strąki na głowie, obracała się nerwowo w skłębionej pościeli i była tak mało poetyczna, taka bliska wstrętnej prozy życia. Oświadczył, że nie po to jechał kawał świata do najpiękniejszego miejsca na ziemi, by teraz zmieniać mi pościel i wynosić nocnik. Kiedy więc ja leżałam chora, on włóczył się nocami po Wenecji, zachodząc do teatru La Fenice, który opuszczał zawsze w towarzystwie jakiejś powabnej młodej tancerki. A jeśli nie miał nastroju na teatr i tancerkę, potrafił znaleźć prostytutkę i opium. Tak sobie zajmował czas, czekając, aż dojdę do siebie.

Czy historia z Pagellem nadal wygląda dla pana tak samo?

Pojechałam później do Paryża razem z moim doktorem. Doktor uznał po czasie, że nie jest w stanie sprostać wymaganiom artystycznego światka stolicy Francji, spakował się i wrócił do siebie. Musset został. Schodziliśmy się i rozchodziliśmy. Urządzaliśmy sobie karczemne awantury. On zaglądał do lupanarów i podejrzanych spelun, by tracić w nich zmysły, ja szukałam pocieszenia gdzie indziej i znosiłam później okropne sceny zazdrości. Musset wynajdywał dla siebie coraz młodsze prostytutki, bo tylko bardzo młode dziewczęta, dzieci prawie, nie przypominały mu mnie. Jedną chciał udusić. Napisał o tym do mnie. Pragnienie uduszenia prostytutki było tak silne, że ledwie mu się oparł. Czytał pan Spowiedź dziecięcia wieku? To już pan wie, skąd tam ta jedna, kluczowa zresztą scena. Nie mogliśmy tak dłużej. Mówił mi, że mnie kocha i nie może beze mnie żyć, ale bardziej nie mógł żyć bez cierpienia. Ja natomiast szukałam spełnienia w każdej roli, jaką przychodziło mi grać. Zawsze byłam głodna życia. Jak przystało na pisarzy, napisaliśmy dla siebie osobne fabuły.

***

Sięgnijmy jednak znowu po pióro i papier, a główni aktorzy niech wrócą na scenę.

Zróbmy już jak w prawdziwym dramacie, proszę pana, inaczej ta historia nigdy nie zostanie należycie uporządkowana. Z tą różnicą, że wszystkich osób nie wyliczę tu od razu, a wprowadzę je w kolejnych aktach, wtedy gdy będą nam potrzebne. Pan tego nie wie, bo czytał tylko moje powieści, ale ja tworzyłam także inne rzeczy. Pisałam do dzienników, wystawiałam sztuki teatralne. Liczyłam ostatnio, ile tych wszystkich tekstów jest, i choć trudno mi być dokładną co do jednego, myślę, że około stu.

A zatem. Akt pierwszy, osoby: Ja, Chopin, Maurice, Solange, Wojciech Grzymała, Julian Fontana. Widzi pan, pomijam Liszta, Mickiewicza, Witwickiego, Adolfa Gutmanna, Astolphe’a de Custine’a, Delfinę Potocką, Czartoryskich i Hôtel Lambert, występy na paryskich salonach, a nawet mojego drogiego poczciwego Delacroix. I różnych innych ludzi, których mogłabym wymieniać w nieskończoność. To nie będzie panorama. Skupmy się w pierwszym akcie na Nohant.

Wracamy więc z Chopinem i dziećmi z Majorki i odpoczywamy na wsi. Maurice maluje, Solange biega i trochę gra na fortepianie. Służba uwija się w domu, ściąga z mebli prześcieradła, wietrzy, wymiata kurz, myje podłogi. W kuchni stukają garnki, z pieca bucha ogień. Pachnie kawa i czekolada. Chopin jest tu po raz pierwszy w takim charakterze, więc chcę, by wszystko wypadło idealnie. Wiem, jaki jest wyczulony na szczegóły i jak prawdziwie arystokratyczny ma gust. Widzę, że krzywi się na kolor jednego obrusa i jednej zasłony, więc kiedy nie widzi, zmieniam je na takie, które mu się będą podobać. Wiele wycierpiał, zatem chcę mu zrobić przyjemność. Oczywiście, mam do napisania powieść, jakiś artykuł, muszę wprowadzić kilka zmian w tekście, który szykują do druku, muszę coś przepisać i poprawić, muszę pomyśleć o nauce Maurice’a i Solange, muszę się zająć sprawami wsi, objechać włości, odwiedzić potrzebujących, którzy spodziewają się tego po mnie, bo jako dobra patronka powinnam to robić. Tyle że teraz jest ze mną Chopin i to ważne, by miał swoją ulubioną czekoladę odpowiedniego gatunku i odpowiednio przyrządzoną, podaną w ładnej filiżance. Sprowadzam więc czekoladę, wybieram filiżankę. Napój przygotowuję sama lub też wydaję instrukcje służącej. Chopin się uśmiecha i jest zadowolony, więc ja też się uśmiecham i jestem zadowolona. Że niby spełniałam jego zachcianki? Tak, spełniałam, ale nie po to, żeby mu się przypochlebić. Chciałam mu sprawić przyjemność. Bezinteresowną, proszę pana, bo jaki też mogłam mieć interes? Zatrzymać go przy sobie? Przecież on nie umiał już wtedy żyć beze mnie. Zaraz to panu wytłumaczę, na razie wróćmy jeszcze do kreślenia tła.

Chopinowi podoba się dwór. Jest zachwycony wdzięczną budowlą, o którą z zainteresowaniem mnie wypytuje. Odpowiadam więc, że kupiła ją moja babka ze strony ojca, a to prowadzi mnie do kolejnych zwierzeń na temat mojej rodziny. Mówię więc o moim dziwacznym pochodzeniu i krwi błękitnej zmieszanej z czerwoną, plebejską. Mój ojciec pochodził bowiem – co prawda przez nieślubne potomstwo, ale jednak – od króla Polski i elektora saskiego Augusta II Mocnego, był więc człowiekiem wysoko urodzonym i z koneksjami, a moja babka miała maniery wielkiej damy. Matka zaś najpierw miała butik, a później prowadziła życie swobodne, o którym już mówiłam wcześniej. Dla mego ojca opuściła swojego kochanka generała. Wychowywano mnie także w dziwaczny sposób. Wspomniałam już, że matka z babką walczyły o wpływ na mnie i ja sama także miotałam się między jedną a drugą. W tej kwestii też nie zawsze dokonywałam dobrych wyborów. Czy jednak dziecko od najmłodszych lat wychowywane w cieniu wielkiego konfliktu, nasiąkające sprzecznymi teoriami, słyszące gdzieś z oddali echa wojen, osierocone przez ojca i świadome niewesołego położenia matki nieakceptowanej przez jego rodzinę może być całkiem ze sobą pogodzone, wierzyć w ogólny ład i w pełni ufać ludziom? Niech pan się nad tym zastanowi. Ja dodam tylko, że gdybym wyrosła w innych okolicznościach, nie stałabym się pewnie George Sand.

Mój przyjaciel Chopin chętnie opowiedział mi w zamian o swojej rodzinie, w której także szlacheckie – choć ubogie – pochodzenie matki zmieszało się z plebejskim pochodzeniem ojca. Mówił, jak to ojciec własną pracą zdobył sobie w społeczeństwie pozycję i szacunek, jak stworzył dom rodzinny, w którym wszyscy się kochali i darzyli szacunkiem. Wierzyłam mu. Polubiłam rodzinę wyłaniającą się z jego słów. Miałam wrażenie, że słyszę głosy sióstr i ich śmiech, razem z nimi wszystkimi biegam po pokojach w Pałacu Kazimierzowskim, tłukę wazon i zamiatam skorupy pod dywan, biorę udział w hałaśliwych zabawach, wymykam się do Ogrodu Saskiego, po kryjomu próbuję sprać plamę z trawy z sukienki, zasiadam do stołu, gdzie wszyscy głośno dyskutują nad potrawami, a później, po deserze, słucham dyskusji o tym, że rewolucje są zawsze ryzykowne i lepiej prowadzić walkę o wolność, edukując społeczeństwo i dbając o jego rozwój. Z tym bym się spierała. Następnie czytalibyśmy na głos książki, a na koniec Frederic by grał. Te swoje dawne rzeczy napisane w Warszawie, kryształowe, delikatne, piękne i wzniosłe. Byłby człowiekiem sprzed preludiów tworzonych na Majorce, powstających w towarzystwie upiorów.

Chopin pokochał otaczające Nohant pszeniczne i konopne pola, rzekę, drzewa orzechowe i wiązy, wiejskie chaty rozsypane po okolicy i sąsiadujące bezpośrednio z dworem, pianie kogutów i meczenie kóz, ciężkie kiście winogron i rozgrzaną od słońca ziemię. Pierwszy akt to opowieść o miłości i walce. Walczyłam o Chopina, o jego zdrowie i życie. Patrzyłam, jak wracają mu siły, i cieszyłam się jak dziecko. Później twierdzono, że wypominałam mu tę opiekę i poświęcenie. Proszę pana… nie chodzi o to, że ja mu coś wypominałam i domagałam się wdzięczności. Domagałam się tylko sprawiedliwości. Uznano mnie przecież za winną. Winną jego choroby, jego demoralizacji, jego trybu życia, który wykluczał oszczędzanie się, winną jego nerwowości i smutku, winną jego biedy, winną jego śmierci. Mówią, że go zniszczyłam. Przez dziewięć lat sprowadzałam mu lekarzy, gotowałam rosół, zmieniałam przepoconą i zakrwawioną pościel, oglądałam jego wydzieliny, przynosiłam jarzyny z ogrodu, miód od pszczelarzy, robiłam konfitury, sprowadzałam najlepsze czerwone wino, przyrządzałam delikatne dla żołądka, a zarazem wykwintne potrawy, bo Chopin nie trawił bylejakości zarówno dosłownie, jak i metaforycznie. Klepałam po plecach, kiedy kaszlał, otwierałam okno, zamykałam okno, kładłam zimne kompresy na czoło, to znowu otulałam kocem. Dziewięć lat. Czy pan także uzna, że było to dziewięć lat niszczenia?

Mamy więc Nohant, nas i dzieci. Mamy Grzymałę, do którego oboje piszemy listy. To nasz przyjaciel i powiernik. Chopin nazywa mnie w tych listach swoim aniołem. Grzymała to figura, która zawsze jest gdzieś w tle i tam pozostanie już na zawsze. Starszy od Chopina Polak, zaangażowany w działania patriotyczne, wykolejony emigrant, próbujący swoich sił w interesach. Zbankrutował pod koniec życia, ale walczył, jak umiał, nie siedział z założonymi rękami. Mówią, że i z nim miałam romans. Niektórzy wszystko zwą romansem, nawet niezobowiązujący flirt. Święte mamy społeczeństwo, bardzo obyczajne. Poufale odnosiłam się do Grzymały i on tak samo do mnie, pisaliśmy do siebie ciepłe listy, nazywałam go w nich żartobliwie „mężem”. Chopin to wiedział. Była między nami trojgiem głęboka, wartościowa przyjaźń. Zapraszałam Grzymałę do Nohant nie raz. To do niego, jak pan pamięta, wysmarowałam wielostronicowy list dotyczący narzeczeństwa Chopina z panną Marynią. Był nam przychylny. Odwiedzał nas. Bawiliśmy się wspólnie, smuciliśmy wspólnie. Po śmierci Chopina Grzymała napisał do Augusta Lea list. Leo był Niemcem i prowadził w Paryżu salon muzyczny, pomagał Chopinowi w kontaktach z niemieckimi wydawcami jego kompozycji. Otóż do tego Augusta Lea Grzymała, którego ja w listach żartobliwie zwałam „mężem”, pisał:

Agonia, po spowiedzi i przyjęciu Sakramentów, trwała jeszcze trzy dni i trzy noce. Lekarze nadziwić się nie mogli tej niespożytej żywotności. Wówczas to owładnęło mną przekonanie, że gdyby nie był na swoje nieszczęście poznał G. S., która zatruła całe jego istnienie, byłby dożył wieku Cherubiniego.

Nie, proszę pana. Tu nie chodzi więc o to, że ja się domagam uznania. Czy zasłużyłam jednak na tak jednoznaczne potępienie? Czy zasłużyłam na tak okrutne oskarżenia jak to, że przeze mnie szybciej umarł?

Słucham? Tak. Ja też uważam, że dzięki mnie mógł nawet pożyć dłużej, a mimo to historia pisze już o mnie inną opowieść.

Chopin zatem bawi w Nohant, a później oboje myślimy o powrocie na zimę do Paryża. W Paryżu Chopin ma też innego przyjaciela, Polaka, którego zna z czasów szkolnych, Juliana Fontanę. Fontana mieszka w Paryżu, zastanawia się nad swoją przyszłością, przemyśliwa wyjechać do Anglii lub też nawet do Ameryki czy na Kubę. Trochę komponuje. Dużo przepisuje prac Fryderyka. Dużo dla niego robi rzeczy. Jest na każde jego zawołanie. Fryderyk przyzwyczaja się do tego, tak jak przyzwyczaił się do mojej opieki. Raz zaglądam mu przez ramię, kiedy pisze do Juliana list. I jakiż to list?

Moje Kochanie, posyłam Ci sto franków na rozmaite wydatki, z których najprzód odbierzesz sobie na Szarywary, oddasz za komorne (owe światło), zapłacisz w domu listy odźwiernemu, bukieciarkę, co się o sześć upomina. Kupisz mi u Houbigant Chardin na Faub. St. Honoré mydło benjoin, 2 pary rękawiczek szwedzkich (znajdziesz gdzie w szafie starą na miarę), flakon patchouli, flakon bouquet de Chantilly. W Palais Royal, w galerii po stronie teatrów, prawie we środku, jest duży sklep galanterii (jak u nas mówią); ma dwa okna z wystawami rozmaitych szkatuł, figlów i nicości, świecących. Tam się spytasz, czy nie mają rączki ze słoniowej kości do drapania sobie głowy. Musiałeś widzieć podobny figiel nieraz: mała rączka, zakrzywiona zwykle, biała, na czarnym kijku osadzona. Zdaje mi się, żem tam taką widział; spytaj się, a powiedzą Ci. Otóż wyszukaj ten figiel i przyślij, jeżeli nb. nie drożej jak 10, 15, 20 albo i 30. Niech Ci Pleyel da egzempl. moich Preludiów, a od Schl[esingera] weź moje wszystkie Etiudy. Jeżeli mój biuścik Dantana jest u Sussa, kup 2 i każ dobrze na drogę zapakować; jeżeli nie, idź, proszę Cię, do Dantana, co mieszka na St. Lazare, tam gdzie Alkan (którego uściskaj, jak zobaczysz), i spytaj się, czy można je mieć i gdzie dostanie (za jedną drogą przypomnij mu mój brązowy, co miał kazać ulać). Znajdziesz w szafce u góry butelkę blaszaną płaską, obszytą we flanelę, co się na brzuch przykłada z ciepłą wodą, także poduszkę nową nadymaną, co to na drogę kupiłem. Dodasz do tego jeszcze Kastnera i przyślesz zapakowawszy (a raczej masz emballeura naprzeciwko): każ zapakować w pakę stosownej wielkości, dobrze opakować i przyślij par Lafitte et Cayard, adresowane do mnie tak jak listy. Uwiń się, bardzo Cię proszę. Resztę pieniędzy zachowaj na inne przesyłki.

Dwa razy „proszę” na całą taką epistołę. Poza tym spis poleceń jak dla sługi. Fontana mnie nie lubił ani ja nie lubiłam jego, nie mogłam przecież nie widzieć, że kurczy się w sobie, trawiony poczuciem gorszości i brakiem perspektyw na przyszłość. Fontana szukał nam mieszkań, kiedyśmy się sprowadzali na zimę do Paryża, Fontana obstalowywał dla Chopina nowe kapelusiki i trzewiki, Fontana musiał kanapę na czerwono obić, Fontana musiał nagrzać w pokojach, Fontana musiał przepisać, Fontana musiał wysłać, Fontana musiał się pospieszyć. W tym wszystkim Fontana próbował komponować. Chciał się od wpływu Chopina wyzwolić, ale to mu się, proszę pana, nie udało aż do samej śmierci, a przeżył przyjaciela o dwadzieścia lat. Patrzyłam na tę szarpaninę, na zrywanie kontaktu i wyjazd w trasę koncertową, śledziłam doniesienia o jego działalności na Kubie, gdzie, proszę pana, zasłynął, prezentując nieznaną tam twórczość… Chopina! Wreszcie koncertował w Stanach. W czterdziestym ósmym był w Londynie, wtedy gdy Chopin przebywał w Szkocji. Chopin był chory, lecz Fontana nie. Działała już kolej. Dlaczego się przyjaciele nie spotkali? Po śmierci Chopina znowu zamieszkał w Paryżu, edytował jego dzieła pozostające w rękopisach, koncertował, grał Chopina, pisał o Chopinie, popularyzował Chopina. To wyzwolenie, widzi pan, nigdy się nie udało. Fontana już zawsze słyszał w głowie jego głos. Kup mi, wyszukaj mi, każ, spytaj, przyślij, znajdź, dodaj, uwiń się. Załamał się po śmierci żony, podupadł na zdrowiu i nie miał z czego żyć. Stracił słuch i próbował pisać, bo nie mógł już grać. Mój Boże. A przecież nawet w muzyce nigdy nie osiągnął poziomu mistrza, nikt mu nigdy pomnika nie postawi, żaden festiwal nie będzie się nazywał festiwalem Fontanowskim, żadna ulica nie weźmie jego nazwiska. Zabił się wreszcie, biedak, i trafił na Montmartrze do wspólnej polskiej mogiły. Tak to jest, proszę pana. Żadne z nas nigdy nie uwolniło się od Chopina. Wszyscy słyszymy jego głos i jego muzykę, wszyscy cierpimy z tęsknoty i samotności, a po śmierci trafiamy do wspólnego grobu dla tych, którzy go kochali.

***

Antrakt. Krótki, mam nadzieję.

Nie wiem, czy pan powinien usłyszeć dokładnie, ilu miałam kochanków, ale wydaje mi się, że jeśli nigdy nie wiedział tego Chopin, to i pan nie musi. Zapytał pan, czy między Mussetem a Chopinem ktoś był, co jest głupim pytaniem, bo o kwestie oczywiste pytać czasem nie wypada. Pozwoli pan, że nie wymienię wszystkich. Powinien pan jednak pamiętać biednego Mallefille’a z początku naszej rozmowy. Panu chodzi o kogoś „prawdziwego”… Za każdym razem wracamy do tego słowa. Zaczynam się gubić w tym, co prawdziwe, a co nie, i mam obawy, że niedługo antrakty pomylę z głównym dramatem. Czy pan wie, że moje pierwsze próby pisania dla teatru skończyły się fiaskiem? A co, jeśli będzie tak i teraz?

Był więc adwokat, który reprezentował mnie w sądzie podczas procesu o separację z mężem. To on wygrał dla mnie wszystko – Nohant i prawo do opieki nad dziećmi. Był ode mnie starszy i nigdy nie stał się ode mnie zależny. Nie umiałam go zatrzymać i zapewne dlatego tak długo za nim tęskniłam. Nie wiem, czy to była prawdziwa miłość. Powiedziałabym, że wszystkie swoje miłości uważam za prawdziwe. Kiedy kochałam, nie udawałam przecież niczego. Adwokat powiedział mi, że życie ze mną byłoby walką, a on nie może walczyć i w pracy, i w domu. W domu potrzebny mu spokój. Owszem, prowokowałam go do kłótni i do niemal agresywnego uprawiania miłości. Tylko wtedy miałam nad nim jakąś władzę. W innych sytuacjach czułam, że w każdej chwili mogę go stracić, że nie sprawuję nad nim żadnej kontroli.

To właśnie o nim myślałam, kiedy razem z Lisztem i Marią d’Agoult spędzałam czas, bawiąc w Szwajcarii. To Liszta i hrabinę poznałam najpierw, przed Chopinem. Uwielbiałam grę Liszta, czułam z nim pewien rodzaj powinowactwa, ale nic się między nami nigdy nie wydarzyło. Byłam jednak zazdrosna o ich związek, o idealną, jak sądziłam, miłość. Hrabina nie pasowała moim zdaniem do artysty, była z innego świata. Próbowałam ich skłócić, rozmawiając to z jednym, to z drugim. Marii d’Agoult tłumaczyłam, że jest zbyt dobra – ze swoją błękitną krwią i arystokratycznymi krewnymi – dla artysty z ubogiej węgierskiej rodziny. Lisztowi – że jako artysta potrzebuje kobiety utalentowanej, która sama coś tworzy. Intryga mi nie wyszła, a po powrocie do Paryża podczas jednego z wieczorów u nich właśnie nastąpiło to nasze słynne pierwsze spotkanie z Chopinetem. Trochę oni to wymyślili, Maria z Lisztem. Ja co prawda chciałam poznać Chopina, ale Maria widziała w tym pewną konieczność. W naszym układzie, w naszym trójkącie Liszt – Sand – d’Agoult, dostrzegała brak symetrii, zagrożenie dla siebie. Całość była niekompletna, czegoś brakowało. Jednego, sensownego elementu. Brakowało Chopina.

Wzięli mnie ze sobą, kiedy szli go odwiedzić. Nie byłam zaproszona, nie zapowiedziałam się. Chopin wydawał się na mój widok spięty i niezadowolony, ale przecież nie jestem głupia. Zaczęłam mówić o tym, że chodzę na koncerty i do opery, a nade wszystko, że lubię grać na gitarze i kolekcjonuję ludowe piosenki ze swojego rodzinnego Berry. Widziałam, jak się rozluźnia. Pod koniec spotkania był już całkiem zadowolony. Liszt powiedział mi później, że mam uważać, bo Chopin potrafi dać wszystko oprócz samego siebie.

Dystans Chopina nie był nigdy romantyczną pozą. Był czymś prawdziwym. Nigdy nie zyskałam pewności, czy dotarłam do jego wnętrza, czy którakolwiek z nas dotarła. Budziło to moją złość. Prowokowałam go. Zostawiłam raz w widocznym miejscu list od byłego kochanka. Wiedziałam, że Chip-Chip go znajdzie i przeczyta. Nigdy wcześniej nie robił mi żadnych wymówek i nie pytał o przeszłość, choć przecież musiał o niej słyszeć. Po tym liście jednak okazał zazdrość. Chciałam tego. Chciałam, żeby się wściekł, ale wściekłość Chopina nigdy nie była tą wściekłością, jaką pragnęłam u niego zobaczyć.

***

Akt drugi. Osoby: Antoni Wodziński, Marie de Rozieriés. Opowieść o zazdrości pierwszej.

Zazdrość, zielonooki potwór, jak ją opisał Szekspir, może dotyczyć różnych spraw, proszę pana, nie tylko miłości, która połączyła mężczyznę i kobietę. Ale tak, ja i Chopin byliśmy o siebie zazdrośni na tym polu. Ja zawsze podkreślałam, że zazdrość jest czymś niskim i podłym, co człowieka, który ją odczuwa, także takim czyni, a mimo to byłam w tym bardzo niekonsekwentna. Może nawet obłudna. Teraz to przyznam, co mi szkodzi. Jeśli się kiedykolwiek przyznawać do błędów, to już chyba zwłaszcza pod koniec życia, bo inna okazja trafi się dopiero przed Bogiem, a wtedy pan się niczego nie dowie. Owszem, byłam hipokrytką. Głosiłam piękne słowa o tym, że człowiek nie może się zniżyć do zazdrości, a sama byłam o Chopina okropnie zazdrosna. Od samego początku, od pierwszego spotkania, czułam osobliwy ból na myśl o innej kobiecie u jego boku. Na myśl, że ta inna może go dotykać zamiast mnie. Całować. Rozbierać. Że to na niej położy swoje niezwykłe dłonie. Trudno mi było przepędzić ten obraz spod powiek. Marynię Wodzińską znałam jedynie z opisów, bo jej nigdy w życiu na oczy nie widziałam, a jednak wyobrażałam ją sobie z Chopinem nagą, wijącą się pod nim z rozkoszy. Darujmy już sobie, proszę pana, rumieńce i odrzućmy autocenzurę. Myślałam o nich, jak by to im było razem, czy dobrze. A pan jak myśli? Zresztą nieważne. Wyobrażałam sobie jej młode, delikatne ciało, niezdeformowane przez porody, smukłe gładkie uda, płaski brzuch z napiętą skórą, jędrne piersi, które nie wykarmiły dziecka. Wyobrażałam sobie jej nieśmiałość i lęk. I jego, który był w tym układzie siłą dominującą. Mężczyzną, który rozdziewicza kobietę. Oczywiście po ślubie, bo panna Marynia nigdy by się Chopinowi nie oddała bez świętych węzłów. Jej czystość zresztą była pewnie w jego oczach największą zaletą.

Teraz mamy antrakt? Nie. No cóż, trudno, słowa padły.

Poznałam brata panny Maryni, Antka Wodzińskiego. Dziwiłam się, że tak porządna, grzeczna i ułożona – jak ją opisywali – panna może być z nim spokrewniona. Był to bowiem hulaka pierwszej wody. Proszę pana, wiem, że akt drugi bardzo jest o uczuciach, a mało o zdarzeniach, oszczędzę więc tu panu szczegółowych opisów zarówno jego, jak i wszystkich wypadków z jego udziałem, z którymi Chopin miał cokolwiek wspólnego. Powiem tylko, że Antek Wodziński był miłym chłopcem, umiał się podobać, podobnie jak potrafił nawiązywać intratne znajomości. Od Chopina pożyczał pieniądze na potęgę i zazwyczaj na wieczne nieoddanie. Stołował się u niego i często nocował, przez niego przekazywał informacje o sobie własnej rodzinie, bo mu się zapewne samemu nie chciało pisać. Bawił się – to przede wszystkim. Mimo wszystko pojechał też do Hiszpanii, by tam się bić w wojnie domowej. Wtedy również to Chopin informował Wodzińskich w Polsce o losie syna. Pisał do nich, choć przecież jego relacja z tą rodziną była delikatna. Marynia musiała te listy widzieć, rozpoznawać jego charakter pisma, odczytywać słowa, które nie były kierowane do niej. Może wąchała koperty. Myśli pan, że wąchała koperty i papier od Chopina? Ja bym tak zapewne robiła, szukając śladu znanego mi zapachu.

U Chopina Antek poznał jego uczennicę, dziewczynę zdolną, która później – z błogosławieństwem mistrza i niekiedy go zastępując – sama zaczęła uczyć. Dziewczynę z dobrego domu, która nic zgoła nie miała na własność, bo jej nieźle sytuowana rodzina straciła majątek na skutek zawieruch i wojen przełomu wieków. Dzięki Chopinowi znalazła zajęcie i dochód. Ja sama zatrudniłam ją u siebie, by uczyła Solange gry na fortepianie. Czułam się zobowiązana zapraszać ich oboje do Nohant, bo przecież Antek to kolega jeszcze ze szkolnych lat, który także pamiętał Warszawę, młodzieńcze szaleństwa i sławetną pensję państwa Chopinów dla dobrze urodzonych chłopców. I niedoszła rodzina. Mało brakowało, a Antek zostałby szwagrem Frederica. Mój ukochany na pewno miał to wszystko na względzie i ja także. Wiedział o tym. Pisał w listach do Grzymały i Fontany, że ja się czuję w obowiązku, że wcale nie muszę, ale jestem gościnna i miła, że cierpliwie znoszę Antkowe grubiaństwa i mało wyrafinowane żarty, że nie komentuję tych pożyczanych od Chopina pieniędzy. Później problemy zaczęły się także z Antkową metresą, ową uczennicą Chopina. Nazywała się Marie de Rozieriés. Lubiłam ją nawet, choć szybko się okazało, że nie grzeszy dyskrecją i chętnie wyprowadza z naszego domu w Nohant wszelkie tajemnice. Chopin stracił do niej serce. Nazywał ją „świnią”, która w dziwny jakiś sposób dostała się do jego życia i ciągle w nim mąci. Nazywał ją „wiechciem”. Że „ten wiecheć” polecił mi na nauczycielkę dla córki. Okrutny był dla niej bardzo i nużył się towarzystwem obojga. Chciał się ich jakoś pozbyć, lecz sytuacja wreszcie zmieniła się sama.

Wiedziałam, kim jest Antek, i pytałam go czasem o siostrę, ale prawda jest taka, że kiedy bywał on u nas z panną de Rozieriés, postać Maryni nie budziła już we mnie emocji. Dlaczego? Dlatego że nie budziła emocji w Chopinie. Każde słowo na jej temat przyjmował z obojętnym uśmiechem i nie była to obojętność wystudiowana. On naprawdę już o nią nie dbał. Żył ze mną. Kochał mnie i we mnie zaangażował się całym sobą. Antek również to widział, lecz moim zdaniem i on niewiele dbał o siostrę. Dziwna to była para. Sądzę, że z jednej strony nie uważał Chopina za godnego wstąpienia do swojej rodziny bogaczy z polskich Kujaw, a z drugiej pożyczał od niego pieniądze i korzystał z jego koneksji. Chopin mimo to uważał, że szkoda go dla Rozierki. Jej nie lubił długo, do niego długo miał sentyment. Nie do mnie należało wpływać na jego osąd. Wkrótce i tak wszystko się zmieniło. Antek wrócił do Polski, nie oddawszy oczywiście Chopinowi pożyczonych pieniędzy, co ten określał w listach jako zaiste „bardzo polskie”. Będąc przejazdem w Dreźnie, nasz niebieski ptak poznał Julię Górską, Polkę z dobrej rodziny i chyba nawet herbową, z tytułem, ale – jak mi się wydaje – sporo starszą i rozwódkę. Zgroza! Poślubił ją jednak ku umiarkowanemu zadowoleniu rodziny i być może się nieco wyciszył, dojrzał. Chopina nie przeżył, zmarł trzy lata przed nim. Trudno mi powiedzieć, czy zwrócił dług.

Trudno mi też powiedzieć, czy Antek po powrocie w rodzinne strony opowiadał swojej siostrze o Chopinie i o mnie, o naszym życiu w Nohant. I jak je przedstawił. Czy jej opowiadał o tym, że się kochamy, czy może raczej że się kłócimy. Prawdą byłoby jedno i drugie. Myślę, że opowiadał, wie pan? Myślę, że rozmawiali o nas, o Chopinie, przed ślubem Maryni, a także po jej zamążpójściu. Pan już wie, że wyszła za hrabiego Skarbka i że się z nim później rozwiodła. Nie wie pan jednak, że Chopin korespondował ze swoją siostrą Ludwiką i ona mu czasem o niej coś pisała. Na przykład o tym, że nie mają z mężem dzieci i że Marynia ciągle cierpiąca. Jak pan to rozumie? Nie mają dzieci, ona ciągle cierpiąca… Później, kiedy już Chopin zniknął z mojego życia, dowiedziałam się przypadkiem, że ponoć uciekła od męża, doprowadziła do orzeczenia o nieważności małżeństwa i poślubiła człowieka znacznie biedniejszego, którego pokochała. Rodzina ją po tym opuściła. Chopin żył wtedy jeszcze. I na pewno wiedział. Zastanawiam się czasem, czy o niej myślał. Czy jej w duchu wyrzucał, że dla swojego drugiego męża potrafiła ze wszystkim zerwać, a dla niego nie. Miał jednak Chopin i mądrość, i serce, rozumiał więc zapewne, że jeśli nawet wykazała się charakterem, mógł się ten charakter jeszcze nie objawić w wieku siedemnastu lat. To ciekawe. Może gdy mu siostra pisała „dzieci nie mają, ona cierpiąca ciągle”, czuł satysfakcję, ale i nadzieję. Bo przecież mogła jeszcze odejść. I odeszła, tyle że nie do niego.

Nie, on wcale tak nie myślał. On jej nie kochał. Gdyby ją kochał, nie spojrzałby na mnie. Tu znowu oczywiście ja jestem winna, winna uwiedzenia, winna sprowadzenia na manowce i zdeprawowania… ale przecież gdyby sam nie chciał, nie przyszedłby do mnie.

Mam się na kogoś powołać, by nie mówić tylko o tym, co mi się wydaje? Powołam się zatem, a pan niech uważnie słucha. Otóż nasz przyjaciel Grzymała zapytał pewnego dnia Chopina o Marynię. Byliśmy wtedy już razem dobre trzy lata, mieliśmy swoje wzloty i upadki, swoje dobre i złe momenty, chwile wielkiego uniesienia i chwile udręki, ale tworzyliśmy coś wspólnie, mieliśmy swój świat, który razem zbudowaliśmy. Grzymała tymczasem zapytał, czy Chopin wciąż cierpi przez Marynię, czy ją nadal kocha. On zaś odpowiedział:

A jednak klnę ci się honorem, że mnie wieść o jej zamążpójściu nie dotknęła… Z pewnością jej nie kochałem, a jednak miłości nie udawałem i gdyby los wzajemnie danych sobie przyrzeczeń dotrzymać nam pozwolił, byłbym niezawodnie przykładnym i wiernym małżonkiem. Znałem ją w dzieciństwie… nie widziałem długo, a potem spotkałem… już dorosłą dziewicę… Narodziła się więc sympatia, jaka tak prędko wiąże ludzi naszej narodowości, kiedy się ze sobą wśród obcych spotkają. Więcej może nad to – stanowiła okoliczność, iż zdawało mi się, że ona pojmuje to, co w dźwiękach wypowiadałem, że mnie rozumie, a więc ma wszelkie kwalifikacje, aby być duszą bratnią czy siostrzaną dla mojej********.

Proszę, oto są słowa Frederica. Grzymała zostawił kiedyś u mnie swoje zapiski, a teraz ja muszę je zwrócić jego rodzinie. On już nie żyje, wie pan? Zmarł dwa lata temu. Prawie nikogo już nie ma z tamtego świata i ja także wkrótce odejdę.

Pan wszystko teraz pojmuje, nieprawdaż? On jej nie kochał.

Przepraszam, że tak odbiegłam od tematu. Marie de Rozieriés została w Paryżu i nadal współpracowała z Chopinem. I wie pan? Przestała być w jego oczach świnią i wiechciem. Stała się przyjaciółką. Pod koniec życia była chyba trochę jego drugim Fontaną. To do niej pisał, choć w tonie mniej rozkazującym, by wysyłała do Polski jego listy, by dopilnowała w jego mieszkaniu napalenia w piecu, by go zastąpiła w lekcji i coś dla niego załatwiła w mieście. Nie wiem, czy Wodziński złamał jej serce i dlatego się tak zmieniła, czy też stało się to z innych powodów, ale z pewnością późniejsze intencje Rozierki wobec Chopina były szlachetne i czyste. W ostatnich tygodniach życia Chopina odegrała nawet pewną rolę w przekazaniu mi jednego listu. Tak się domyślam. Opowiem panu o tym później. I owszem, byłam o nią zazdrosna. Zazdrosna o to, że ona jego przyjaźń zachowała, choć ja ją utraciłam.

***

Antrakt?

Jestem bardzo zmęczona, a pan niech oczywiście teraz nie pisze. Nie chcę widzieć tego pióra w pana dłoni.

Czy ja wspominałam, że nie jestem głupia? Pan może mieć oczywiście inne zdanie, ale zanim pan je sobie wyrobi, proszę pamiętać, że istnieje różnica między głupotą a oziębłością, nieumiejętnością panowania nad sobą a celowym graniem ludziom na nerwach. Nie wiem, czy to, co mówię, ma jeszcze sens. Może nie ma. Co pan tu ze mną robi?

Solange, moja córka. Później będzie o niej więcej, w dramacie głównym, i w dodatku sama prawda. Pan wątpi, czy umiem mówić samą prawdę? Niech pan nie zaprzecza, przecież widzę.

Nie wiem, jak miałabym panu opowiedzieć historię Solange, a raczej – historię moją i Solange – by nadawała się do zapisania i późniejszego czytania przez innych. A zatem umówmy się, że ja tego panu nie opowiem wcale. Ja tego panu nie opowiadam, rozumiemy się? Teraz mamy znowu antrakt i załatwiamy nasze potrzeby. Czasem może to być zaspokajanie głodu, a czasem wydalanie niestrawionych resztek. Wiem, że Zola uznałby to za rzecz nadającą się na materię powieści, ale Sand nie uzna. Nie piszemy więc. A jeśli nie piszemy, to tego nie ma.

Solange była od początku dzieckiem niechcianym i niekochanym. Z przyjścia na świat Maurice’a cieszyliśmy się z mężem oboje. Byliśmy w początkach naszego małżeństwa, jeszcze mieliśmy nadzieję, że dziecko – wymodlony syn – scementuje nasz związek. Sol… Sol była córką Casimira lub mojego kochanka Stephane’a, nie wiem. Nie chciałam wtedy zostać matką. Nie chciałam córki, nie umiałam być matką dla córki, podobnie jak nie umiała tego moja matka. Powtórzyłam schemat. Rozumie pan? Moja matka nie umiała mnie kochać, więc ukarałam za to Sol. Skoro ja nie zasłużyłam na macierzyńską miłość, to i ona nie zasłużyła.

Dziwnie jest mówić takie rzeczy wprost.

Sol musiała to wiedzieć. Była niechciana. Dawałam jej to odczuć, ale mimo wszystko pozostałam w jej życiu, ojciec zaś, mój były mąż, widywał córkę bardzo rzadko i z umiarkowanym entuzjazmem. Nasza batalia o dzieci tak naprawdę od początku dotyczyła tylko jednego z nich. Zdarzył się co prawda epizod z porwaniem Sol przez Casimira, o czym tu panu mówić nie będę i co skończyło się na szczęście szybko i dobrze, jednak mój mąż walczył przede wszystkim o prawo do opieki nad synem. Nawet gdy z nim wygrałam i to mnie ustanowiono głównym opiekunem Maurice’a i Sol, ich ojciec i tak otrzymał prawo do widywania syna w czasie wakacji i wpływania na jego edukację. Edukacją Sol się nie przejmował. Jej nie zapraszał na lato do swojego domu w Gaskonii. Przez wiele lat nie widywali się prawie wcale. Nie chodziło więc tylko o mnie. Musiała czuć, że w ogóle nikt jej nie chce.

Maurice przeciwnie – nigdy nie walczył o niczyją miłość. Ja miałam z nim zawsze wyjątkową więź, mocną na tyle, że kiedy się nie widzieliśmy, tęsknota sprawiała mi niemal fizyczny ból. Zachęcałam go do podejmowania różnych działań, nie widziałam jego wad, nie dostrzegałam, że psuję mu charakter. Byłam nim bezkrytycznie zachwycona. Dopiero po wielu latach zaczęłam rozumieć, że popełniłam co do mojego syna błąd – gdy mijały kolejne dekady, a on nadal niczego ze sobą nie zrobił, tylko gnuśniał, zbierał swoje marionetki i kamyki, malował obrazki, a nawet próbował pisać swoje… nie wiem, jak to nazwać. Coś tam pisał. Powieść. Wyrwało mi się, kiedy ją przeczytałam, że porozmawiam z moim wydawcą, może ją dla mnie opublikuje. Widzi pan, nie skrytykowałam jego pisaniny otwarcie, a on – uwaga – chyba nie zrozumiał. To ja natychmiast zamilkłam, spojrzałam na niego zaniepokojona, bo przecież nie chciałam go skrzywdzić, to był wciąż mój mały synek. Pokiwał głową, dobrze, dobrze, wspaniale, mamo. To było straszne. A zatem dopiero wtedy, gdy zaczęłam widzieć takie rzeczy, a on zbliżał się do czterdziestki i potrafił wciąż urządzić mi scenę zazdrości o kochanka, jakby on sam był moim kochankiem, i grał nadal swoją stałą kartą „on albo ja”, otóż dopiero wtedy wiedziałam! Na szczęście Manceau, mój ówczesny kochanek, z którym spędziłam tyle lat trwałych i szczęśliwych, nie był Chopinem, nie obraził się, nie milczał demonstracyjnie i nie groził, że w takim razie w porządku, on wyjedzie. Manceau, grawer, który nigdy nie był moim utrzymankiem, sam potrafił zarabiać pieniądze, wzruszył ramionami i kupił dom, gdzie mogliśmy mieszkać razem z daleka od Nohant i Maurice’a. A jednak mimo dostrzegania wad mojego syna wciąż go kochałam. Zawsze go kochałam i zawsze był dla mnie chyba najważniejszy. Sol czuła zatem, że nikt jej nie chciał, podczas gdy Maurice czuł, że nie ma żadnej konkurencji.

Kiedy pojechałam z Mussetem do Wenecji, syna zostawiłam w szkole, a córkę zawiozłam do Nohant i oddałam pod opiekę służby. Później dowiedziałam się, że pokojówka regularnie bije Sol, a inni sączą jej do ucha opowieści o moich grzechach. Historia lubi się powtarzać, czyż nie? Sol podobnie jak ja została wystawiona na szykany, kpiny i agresję służby. Pokojówka znęcała się nad nią za najdrobniejsze przewinienia, bo niby dlaczego miałaby tego nie robić. Nikt jej nie zwracał uwagi, nikt jej nie mógł odesłać. Służba była w Nohant bez pani, jedynie z jej małym dzieckiem, na którym skupił się jej cały gniew i cała frustracja.

Nie wynagrodziłam tego Sol. Oddałam ją później do szkoły, gdzie często bez skutku czekała na odwiedziny, pisała listy i prosiła, bym przyjechała, na przykład w dzień Nowego Roku, bo ona ma dla mnie prezent. Dała go potem swojej matce chrzestnej i dlatego wiem, że był to tradycyjny koszyk. Nie przyjechałam. Kiedy Sol dostała pozwolenie na wizytę w domu, napisała do mnie: „Kocham cię, nie zapomnij o mnie”. Nie posłałam po nią. A wszyscy – poza moją córką – byliśmy wtedy razem w Nohant. Dlaczego? Uważałam, że to odpowiednia kara. Sol nie robiła postępów w szkole, a przynajmniej nie robiła takich, jakie sobie wyobrażałam, że powinna. Nie poprawiał się jej charakter i temperament, nie wykazywała w niczym szczególnych zdolności. Mówiono mi później – Chopin mówił – że jej umysł jest wyjątkowy, jej inteligencja zdecydowanie wyższa, ale nikt jej nigdy nie dał odpowiedniej szansy, by zabłysnąć. Ja tego nie widziałam. Wyliczałam z osobliwym uporem wszystkie jej wady, wyszczególniałam, z czego nie jestem zadowolona, i oznajmiałam, że dlatego właśnie nie może wrócić do domu, choć w tym czasie ja i Maurice będziemy spędzać razem czas w Nohant. Mało tego. Opisywałam dokładnie, co będziemy z Maurice’em robić, jak nam będą upływać dni. Przyzna pan, że jestem wyjątkowo okrutną matką.

Wie pan, dlaczego Sol i Chopin tak się dobrze rozumieli?

Niekochane dziecko i artysta bez ojczyzny. Dlatego.

Oboje czuli też, że w moim życiu są elementami, które łatwo można wymienić na inne. Pana dziwi, że ja tak otwarcie to wszystko mówię? Nie piszemy przecież teraz opowieści. Umrę niedługo. Nigdy już pana nie zobaczę. Być może jest tak w życiu każdego, że jeden jedyny raz spotyka osobę, której mówi całą prawdę.

Znowu prawda. Będzie nas prześladować to słowo.

Sol znalazła więc zrozumienie u Chopina. Ćwiczyła na nim uwodzenie. Może świadomie, a może nie, teraz już nie wiem. Ale znam kobiety. Chciała mu się podobać, chciała, by ją kochał. A on? Och, mówiłam później naszej znajomej, pani Marliani, że on się w niej na zabój zakochał, że od dawna to trwało i kiedy przyszło co do czego, stanął po jej stronie, a przeciwko mnie. Może wtedy, przez chwilę, naprawdę w to wierzyłam. Ona była młoda, ja przekroczyłam czterdziesty rok życia, przerażało mnie starzenie się, stopniowa utrata urody, sił, a nawet władz umysłowych. Bałam się stać od kogoś zależną. Nie miałam z kim podzielić się tym strachem. Nikt mnie nie rozumiał. Wszyscy byli młodsi, Chopin także.

Była więc Sol, która ćwiczyła na Chopinie uwodzenie mężczyzn, świadomie lub nie, był Maurice, który hodował w sobie nienawiść do Chopina, i byłam ja, która coraz bardziej czułam się z Chopinem zamknięta, odizolowana, uwięziona nawet. Pisałam do przyjaciół: „Jesteśmy z Chopinem sami w Nohant”. To było wołanie o pomoc. Czułam się trochę tak jak w moim małżeństwie z Casimirem. Wszystko wydawało mi się do zniesienia, kiedy wokół nas byli przyjaciele. Sam na sam mi ciążyło. Patrzyłam na emocje Chopina, na jego rozdrażnienie, które wynikało czasem z drobnostek, i zadawałam sobie pytanie, ile jeszcze wytrzymam. Miałam dość. Potrzebowałam powietrza. Uciekałam w politykę, w przyjaźń z młodymi, radykalnymi działaczami, i tylko podczas naszych spotkań, kiedy w zadymionym salonie mogłam otwarcie wyrażać swoje poglądy, prowadzić rozmowy do białego rana, polemizować, układać wizje lepszego świata, w którym zapanuje równość, czułam, że znowu żyję. Chopin uciekał wtedy do swoich pokoi. Nie lubił moich przyjaciół. Nie lubił słuchać o rewolucjach i równości, o warstwach pracujących i dzieciach ludu, które miałyby dojść do władzy i mieć tyle samo do powiedzenia co wielcy panowie. Chopin lubił salony arystokratyczne. Sam był w pewnym sensie – duchowym i intelektualnym – arystokratą. O wiele bardziej cenił luksus niż ja.

Mam powtórzyć, mam wiele razy powtarzać?

To narastało. Pęczniało jak balon, który musiał w końcu pęknąć.

Sol, Maurice, który skończył dwadzieścia dwa lata i poczuł się panem domu, muzyka, pisanie, samotność, oddalanie się, obcość, niezrozumienie. Przyjaciele Chopina, którzy przestawali być moimi przyjaciółmi, przyjaciele moi, którzy nigdy się nie stali przyjaciółmi Chopina. Jest tego dużo. Dużo.

***

Akt trzeci. Opowieść o zazdrości drugiej. Osoby: Maurice, Solange, Augustine Brault.

Ja się na Chopina nie skarżę. Chcę tylko pokazać, że to nie jest takie proste żyć przez wiele lat z jednym człowiekiem, a już zwłaszcza z wybitnym artystą o bardzo delikatnych nerwach. Dlatego właśnie nigdy tak całkiem nie wierzyłam w sukces instytucji małżeństwa. Ile pan widzi wokół siebie szczęśliwych małżonków? To piękne, jeśli ktoś wiąże się z drugą osobą z miłości i w tej miłości trwa przez całe życie, umie ją pielęgnować i podsycać. Wiem, że są tacy, którym się to udaje. Ja do nich nie należę. Niewielu należy. Nawet jeśli dziewczyna poślubia chłopca, będąc w nim prawdziwie zakochana, i jeśli chłopiec wiedzie przed ołtarz dziewczynę, dla której szybciej bije mu serce, afekt często mija po latach, kiedy młodzi dorastają i dojrzewają, stając się już kimś innym. Nie można być przez całe życie jednakim, pan o tym na pewno wie. I zdarza się przecież, że drogi ludzi dawniej sobie bliskich się rozchodzą i nie spotykają ponownie już nigdy. Kiedy rozstałam się z mężem, nie byłam tą Aurorą, która za niego wyszła. Powtarzam – to piękne godnie wytrwać w małżeństwie. Nie uważam mimo to, by ten, komu się to nie udaje, zasługiwał na potępienie. Pan pewnie sądzi, że się usprawiedliwiam. Oczywiście może pan. Polecam spróbować mojej metody i szanować w ludziach to, czego się w nich nie rozumie.

Zarówno Chopin, jak i ja mieliśmy razem dobre i złe momenty. Ja nie jestem bez wad, ale i on nie był. Problem z Chopinem polega na tym, że jemu się stawia pomniki. Zamienia się go w gładki pomnik bez skazy. Przerabia się go na ideał, chodzącą doskonałość tylko dlatego, że idealna była jego muzyka. Geniusz artysty oznacza też zdaniem wielu nieskazitelność charakteru. Zresztą jako mężczyźnie Chopinowi wybacza się wiele i wybaczało już za życia, podczas gdy kobiecie nie wybacza się nigdy niczego. Nie, to nie tak, że znowu na niego narzekam. Postaram się panu wszystko wytłumaczyć.

Mamy więc Maurice’a i Solange. Moje dzieci. Zawsze dbałam o to, by mój autorytet był w naszej rodzinie niepodważalny. Chopina nazywałam naszym przyjacielem, pilnowałam, by córka i syn zwracali się do niego z należytym szacunkiem, by liczyli się z jego zdaniem i potrzebami. Przyjmowałam z ulgą wszelkie próby, które Chopin podejmował, by odciążyć mnie nieco i wspomóc w rodzicielskich obowiązkach. Cieszyłam się więc, gdy zabierał Sol na spacery, gdy ją uczył gry na fortepianie lub pozwalał jej pod tym fortepianem siedzieć, kiedy komponował. Miał dla niej zawsze wiele serca. Widziałam, jak tworzy się między nimi szczególna więź. Długo nie rozumiałam natury tej więzi i swojej o nią zazdrości. Kiedy Sol dojrzewała, nabrałam nawet podejrzeń, że sympatia Chopina do mojej córki zmieniła się w inne uczucie, uczucie mężczyzny do kobiety. Zrobiłam mu o to awanturę. Zawsze wolał ją niż mojego syna, zawsze ją faworyzował, brał jej stronę w naszych sporach. Kłóciłam się z nimi obojgiem. Coraz częściej.

Być może – podobnie jak szczęśliwe małżeństwa – są na tym świecie szczęśliwe matki, które wszystkie swoje dzieci umieją kochać tak samo. Mnie się to nie udało. Nie żebym źle życzyła Sol, ale Maurice emocjonalnie i pod względem charakteru był mi zawsze nieporównanie bliższy. Może podświadomie faworyzowałam go również ze względu na płeć, jak robi się zawsze we wszystkich społeczeństwach na tym świecie. Mówię te słowa z trudem, bo przecież chodzi o mnie, która opowiadała się po stronie kobiet i upominała o uznanie ich roli w kształtowaniu losów świata. I mnie się udzieliło przekonanie, że syn jest w rodzinie więcej wart. Może chciałam też, by Sol żyła inaczej niż ja, wie pan, porządniej. By miała przyzwoitego męża z równie przyzwoitym dochodem, dom, dzieci, którym poświęcałaby czas, nie martwiąc się o ich utrzymanie. Może jej chciałam odebrać tę wolność, którą sobie wywalczyłam. Dlatego aż tak się zbuntowała, co wyszło tragicznie, jak pan zapewne wie. Myślę też, że jej zwyczajnie nie lubiłam. Działała mi na nerwy i byłam zmęczona próbami wykrzesania z siebie miłości.

Owszem, niech już będzie, wypowiadam to teraz, kiedy przyciska pan pióro do papieru. Kontynuujmy, proszę nie przestawać, bo jeszcze się rozmyślę.

To tragedia matki nie kochać swojego dziecka, ale tak się przecież zdarza. Kobieta nie może się zmusić, by pokochać mężczyznę, i podobnie matka nie jest w stanie zmusić się, by pokochać swoje dziecko, jeśli ta miłość nie zaistniała sama, od pierwszego krzyku. Zależało mi na Sol, dbałam o nią, chciałam dla niej dobrze, ale też nie przytulałam jej, nie prowadziłam z nią długich, czułych rozmów, nie żartowałyśmy, nie biegałyśmy razem po łące, nie miałyśmy ani jednej chwili, w której objawiłaby się nasza kobieca zażyłość. Dlatego to właśnie zadanie przejął ode mnie Chopin. Miał dla niej wiele uczuć ojcowskich, a może nawet macierzyńskich, co zrozumiałam dużo później, kiedy już niczego nie mogłam naprawić.

Podzieliliśmy się więc z Chopinem na dwa obozy, które wkrótce stały się obozami wrogimi. On i Sol kontra ja i Maurice.

Teraz rozumiem, że Sol przylgnęła do Chopina, bo pod względem emocjonalnym nie dostała niczego ode mnie. Jako dziecko ja także niewiele dostałam. Babka na pewno mnie kochała, ale nie do końca odpowiadał mi sposób, w jaki mnie chciała wychować, a znowu matka, której ja nie widziałam w tak złym świetle jak inni, była upartą egoistką. Wie pan, kiedy moim zdaniem człowiek dorasta do bycia rodzicem? Gdy umie się wyzbyć egoizmu lub skutecznie z nim walczyć. Egoista zawsze dobro swoje postawi na pierwszym miejscu, nawet przed dobrem dziecka.

A jeśli chodzi o mnie, o mój egoizm… właśnie, to dziwna sprawa.

Opisałam panu wyżej, jak opiekowałam się Chopinem. Podkreślam po raz kolejny, że nie było w tym ani krztyny interesowności. Nie, nie byłam więc egoistką, kiedy próbowałam poukładać jakoś nasze sprawy na Majorce, i nie byłam nią wtedy, gdy po powrocie do Francji nalegałam, by przyjechał do Nohant. Nie byłam też egoistką, kiedy wszystkim nam próbowałam w Nohant stworzyć rodzinny dom. Mam wizerunek złej, rozwiązłej harpii, ale prawda jest taka, że związana z Chopinem, nie myślałam poważnie o żadnym innym mężczyźnie. Flirtowałam, owszem. Były sytuacje, które mogły się ludziom wydawać dwuznaczne, lecz zapewniam pana o złudności tego wrażenia. Chopin nie miał konkurencji, nawet gdy w naszym życiu intymnym wygasła dawna namiętność. Był chory i słaby, chudy, delikatny, czuł się coraz gorzej, choć miewał i lepsze okresy. A jednak napisałam później do Grzymały, który uznał mnie za winną rozpadu naszego związku i doprowadzenia go do zguby, że żyłam z nim jak dziewica. Później zacytuję panu większy fragment tego listu, bo pamiętam go dobrze, to jeden z tych, których się nie zapomina. Tylko trochę później. Kiedy już przejdziemy do opowieści o ostatecznej katastrofie. Na razie podsumuję moją wypowiedź. Nie byłam egoistką w związku z Chopinem. Nie zgadzam się z opiniami, że się nim zabawiałam, podczas gdy on traktował to bardzo serio. To ja traktowałam naszą miłość bardzo serio.

To ja…

Ja znosiłam narzekania, że w Nohant jest nudno, że mu brakuje Paryża, że ludzie prości, że chłopi blisko mieszkają, że ja mam chłopskie zwyczaje, że mało jestem wyrafinowana, że w kuchni przesiaduję w fartuchu jak kucharka, że ręce mam czerwone od skrobania marchewki lub czarne od obierania ziemniaków. Że buty mam brudne, bo na spacerze weszłam w błoto. W moich żyłach płynie krew polskiego króla, ale to on bardziej był arystokratą niż ja. Ja lubiłam prostą zabawę, wygodne stroje i ciszę na wsi – on, jak już wymyślił, że kanapa musi mieć czerwone obicie, trzewiki muszą lśnić, woda kolońska tylko bouquet de Chantilly, a rączka do drapania sobie głowy koniecznie z kości słoniowej, to nie ma zmiłuj. Od dziecka przebywał w wykwintnym towarzystwie, co go pewnie ukształtowało i zepsuło. Beniaminek. Ulubieniec. Panie księżne powozy po malucha wysyłały, żeby im na przyjęciach grał. Już wtedy kołnierzyk musiał mieć koronkowy.

Pan uważa, że to dobrze? Ja, choć od polskiego króla, mam na swoim koncie doświadczenie biedy. Pan nie widział poddasza, na którym mieszkałam, kiedy opuściłam męża, by osiąść w Paryżu i zająć się pisaniem. Pan nie wie, co jadłam ani jak się cieszyłam, kiedy zamiast jechać dorożką czy omnibusem, przeszłam pół miasta piechotą, co mi pozwoliło wstąpić do cukierni po wykwintne słodycze. Pan nie wie, że ten męski strój, który tak się ludziom w oczy rzucał, nie wziął się z potrzeby szokowania, ale z potrzeby oszczędności. Pan nie wie, ile trzeba środków, żeby utrzymać kobiecą suknię w przyzwoitym stanie, i ilu to wymaga od kobiety poświęceń. Nie miałam pieniędzy, więc chodziłam pieszo. Po każdym powrocie do domu musiałam przyszywać na nowo dolne falbany, czyścić spód sukni i halki, naprawiać i cerować. To dlatego wpadłam na pomysł z męskim strojem. Kazałam sobie sprawić parę porządnych spodni i surdut. Dzięki temu szybciej się poruszałam, a po powrocie do domu starczało szybkie czyszczenie bez żadnych krawieckich napraw. Z biedy więc i konieczności chodziłam ubrana po męsku. Szok i zgroza. Ukamienować, palcami wytknąć…

Pan musi wybaczyć, że odbiegam co rusz od głównego wątku, choć jestem pisarką i powinnam umieć panować nad opowieścią. A jednak widzi pan, siedzimy tu razem, pijemy wino, pan jest cierpliwy, ja co jakiś czas się plączę i nie wiem, o czym mówię. Nie mogę niczego skreślić, nie mogę pognieść kartki i wyrzucić jej do śmieci. Nie wiem, co pan z moimi słowami zrobi, jakim opatrzy je komentarzem. Pan mówi, że żadnym? To może lepiej. Trzeba czasem dać innym prawo do własnej interpretacji.

Wróćmy do przerwanego wątku. Chopin kochał moją córkę, a nie lubił syna, ja kochałam mojego syna, a nie lubiłam córki. Byłam egoistką, ale nie do końca, Chopin też był egoistą, ale nie do końca. Mieliśmy w domu wrogie obozy. Konflikt narastał i sięgnął dwóch punktów kulminacyjnych. Pierwszego, gdy w Nohant pojawiła się moja uboga krewna Augustine Brault. Drugiego po zamążpójściu mojej córki. Zajmijmy się najpierw tym pierwszym.

Augustine Brault była ładną młodą panną. Skromną, mądrą. Rodzicom obiecałam ją wykształcić i wydać dobrze za mąż. Owszem, wspomniałam o Maurisie. Tak… tak mówiłam wtedy szczerze, że Augustine wydam za mojego syna, którego idealizowałam, któremu wszystko wybaczałam. A przecież musiałam już wtedy czuć, podejrzewać, że on się z taką dziewczyną nie ożeni. Odziedziczy Nohant, odziedziczy dobra po ojcu i tytuł barona Dudevant. Chopin mówił, że Maurice ożeni się tylko z dużymi pieniędzmi i koneksjami, a i to, jeśli zostanie ładnie poproszony, bo przecież o nic nie musi się starać. Jeśli już o coś, to o wyrobienie sobie własnego nazwiska, które by z czymś konkretnym kojarzono. Bo Maurice miał ambicje. Był moim synem i widział mój sukces. Dorastał przy Chopinie i jego sukces widział także. Widział uwielbienie, z jakim się Chopin spotykał. Dlatego tytuł i pieniądze mu nie starczały. Próbował malować, próbował pisać. Malowanie szło mu nieźle i przez lata zachęcałam go do rozwijania talentu, mamiąc zapowiedziami przyszłej sławy i wielkich wystaw. Teraz, po latach, mogę powiedzieć, że Maurice był malarzem przeciętnym. I zazdrosnym o powodzenie innych. Wtedy jednak nic takiego z moich ust nie padło. Pozwoliłam, by rozwijały się w nim złe cechy: egoizm, buta, złośliwość. Pozwoliłam na to. I na co innego także.

To antrakt czy opowieść główna?

Mój syn cieszy się dobrym zdrowiem i na pewno mnie przeżyje, więc jeśli pan… Niech pan będzie rozsądny i dobry, proszę. Niech pan się ze mną nie rozprawi okrutnie…

Maurice polubił naszą kuzynkę Augustine. Traktował ją dużo lepiej niż Solange, co swojej rodzonej siostrze dawał mocno odczuć. Nie wiem nawet, jak to się stało, ale ja też zrównałam w naszym domu pozycję Solange i Augustine, pozwalając tej drugiej czuć się jego pełnoprawną mieszkanką. To był pierwszy krok ku zgubie. Drugim było rosnące zainteresowanie Maurice’a Augustine, ale nie ślubem z nią. Trzecim – zdanie Chopina i Solange, którzy wszystko od początku widzieli i sprzeciwiali się obecności dziewczyny w domu. Nie dlatego, by ona sama w czymś zawiniła. Widzieli płynące z tego dla nas wszystkich niebezpieczeństwo. A może nie dla wszystkich. Dla każdego poza Maurice’em.

Mieli rację, lecz ja nie chciałam wtedy tego słuchać. Źle postąpiłam. Krzyczałam na nich. A już zwłaszcza rozsierdził mnie Chopin, kiedy użył słów… czy pan wie jakich? Otóż powiedział, że Maurice korzysta z Augustine. Wiem, że dokładnie takich samych słów użył też w liście do swej siostry Ludwiki. Korzysta. Nie mogłam się już wtedy od dawna pochwalić cnotą ani też nie udawałam, że nie wiem nic o ludzkich popędach, i nie twierdziłam, że mój syn jest wolny od potrzeb cielesnych. Byłoby hipokryzją z mojej strony uważać te rzeczy za niższe i plugawe, skoro wcześniej tak odważnie głosiłam pogląd o prawdziwej miłości, która stanowi połączenie duchowości z cielesnością. Krótko mówiąc, wiedziałam, że mój syn zacznie kiedyś sypiać z kobietami. Nie wiem jednak, dlaczego pozwoliłam na to, co się rozegrało pod moim dachem.

Nie zapytałam go nigdy o to słowo. Nakrzyczałam na niego, że zarzuca mi wulgarność, a sam nie jest lepszy, ale nie zapytałam, co ma na myśli, nie omówiliśmy znaczenia wyrazu „korzysta”. Byłam wściekła, że Sol liczy się z jego zdaniem bardziej niż z moim, że trzymają wspólny front. Nie zareagowałam, kiedy Maurice zaczął Chopina lekceważyć. Był już dorosły i rozumiał, że pozycja Chopina w Nohant jest bardzo osobliwa. Żyliśmy ze sobą bez ślubu, nazywałam go „naszym przyjacielem”, nie ukrywałam przed dziećmi natury tego związku, ale Chopin nie był też głową rodziny. Nie był ojcem moich dzieci. Dlatego, po pierwsze, irytowała mnie jego czułość dla Sol i ich pogłębiająca się zażyłość, a po drugie, nie reagowałam na rosnącą wrogość wobec niego ze strony Maurice’a. Mój syn nie musiał go przecież słuchać. Nie musiał się liczyć z jego zdaniem. Miał prawdziwego ojca.

Sol i Chopin wszystko więc widzieli, lecz po naszej wielkiej rodzinnej awanturze o autorytet, wtrącanie się, sprawy rodzinne i pilnowanie własnego nosa nie usiłowali mnie już do niczego przekonywać. Chopin, urażony w swej dumie, raz po raz wspominał tylko bardzo cicho, że Augustine powinna wrócić do domu, do rodziców, że z planów jej małżeństwa z Maurice’em nic nie wyjdzie i dziewczyna nie powinna tu przebywać, bo może zacząć marzyć o bogactwie i społecznym awansie albo nawet gorzej – wyobrażać sobie, że to wszystko już osiągnęła. Nie słuchałam. Pewnego dnia napisała do mnie jej matka, wyrażając podobne obawy jak Chopin, i prosząc, bym odesłała córkę do domu. Podniosłam temat przy Augustine i Maurisie, a mój syn się zdenerwował, zaczął krzyczeć, że brednie, że tu się kuzynce nic złego nie dzieje, że lepiej ma niż u rodziców i tylko na tym korzysta.

Korzysta.

Pisali później do mnie oboje, matka i ojciec. Jestem pewna, że gdyby rzeczywiście chcieli powrotu córki, przybyliby po nią choćby pieszo. Nie przybyli jednak. Pisali wciąż o swoich obawach i domagali się powrotu córki. Nie przyjechał ojciec, nie wyprowadził jej za rękę z mojego domu, nie zabrał kufrów. Domagali się jej powrotu. Sądziłam, że ją w ten sposób nękają, że to okrutne, bo dziewczyna nie wie, czy ma zostać, czy wracać, jak będzie wyglądać jej przyszłość, kto nią pokieruje.

Kilka razy późnym wieczorem zdawało mi się, że coś słyszę. Bez świecy w dłoni, po ciemku pokonywałam korytarze i… tak, widziałam swojego syna pod drzwiami Augustine. Widziałam, jak się stamtąd wymyka po kryjomu, jak złodziej. W pewnym sensie był złodziejem, czyż nie? Gorszy był chyba niż ja. Ja nikomu nie zabrałam niewinności. Teraz to mówię, ale wtedy wróciłam do swojego gabinetu i pisania. Tworzyłam Lukrecję Floriani.

Przymknęłam oko. Jakie były tego skutki? Otóż takie, że Maurice nie zamierzał się ożenić z Augustine, a ja wydałam ją w końcu za mąż za Charles’a de Bertholdiego. Nie wnikajmy w szczegóły o nim – dość powiedzieć, że był emigrantem polskim, a ja wystarałam się dla niego o funkcje poborcy podatkowego w Riberac. To jeszcze nie koniec wątku Augustine, musi mi pan wybaczyć. Dziewczyna cierpiała z powodu zawiedzionych nadziei, małżeństwo z moim synem nie doszło do skutku, podobnie jak z pejzażystą Théodore’em Rousseau, ale nie o nim teraz. Dość, że wyszła wreszcie za mąż i starała się prowadzić godne, uczciwe życie, w które ktoś co rusz wchodził z butami. A chwilę przed śmiercią Chopina, po rewolucji czterdziestego ósmego, był to jej własny ojciec. Chciał mnie oczernić, jak wtedy prawie wszyscy. Zarzucano mi podżeganie do wojny domowej, angażowanie się w niegodziwe spiski, zamykano moje dzienniki lub też je bojkotowano i upadały z braku czytelników. Aż wreszcie ojciec Augustine napisał moją biografię. Sprzedawano ją na ulicach. Głosił w niej, że sprowadziłam jego córkę na złą drogę i zrobiłam z niej metresę dla swojego syna. Chopin też o tym mówił z przyjaciółmi, jak mi później doniesiono. Uważał, że ze strony ojca jest to wielka niegodziwość, ale… prawda. Cytowano w biografii owej pisane moją ręką prywatne listy, oskarżano o wydanie Augustine za mąż za byle kogo. A przecież rodzice dali zgodę. Widać zwietrzył pan Brault swoją szansę na sławę. Chciał to zrobić moim kosztem, a zrobił kosztem córki. Nie wiem, czy Solange miała w tym jakiś udział, ale Augustine jeszcze po latach pisała mi w listach, że boi się mnie odwiedzić w Nohant, bo zachodzi ryzyko spotkania z Sol, która wyrządziła jej tak wiele złego. Nie dociekałam. Ale, proszę pana, Augustine okazywała mi zawsze czułość i dobroć, a Sol była surowa, zimna i daleka. Po wielu latach Titine, jak zwałam naszą kuzynkę, starała się żyć przyzwoicie mimo wielu osobistych problemów, którymi już nie będę pana zajmować. A Sol… Sol rozstała się z mężem i pozostawała na utrzymaniu kolejnych kochanków.

Nie, nie mam problemu z kochankami mojej córki, bo jak pan słusznie zauważył, sama miałam ich wielu.

Mam problem z tym, że ją utrzymywali.

Ja przestałam być kochanką własnego męża, kiedy zrozumiałam, że nie ma już między nami żadnych uczuć, i uznałam, że nie byłoby to niczym innym z mojej strony jak przyjęciem roli kurtyzany.

Rozumie pan więc, że…

Tak, to moja córka.

Tak, dzieciom się wiele wybacza.

Tak, starałam się i staram nadal o to, by ze mną tutaj nie mieszkała.

Tak, odrzuciłam ją i odrzucam, i nie umiem…

Napije się pan kawy?

Zdaje się, że już świta. Zadzwonię, niech nam podadzą śniadanie. Odkąd zjedliśmy kolację, minęło wiele godzin.

I kończmy to już.

***

Antrakt.

Nie mam już siły ani palić, ani pić, na życie pewnie też już nie mam siły.

Dużo w tym było racji. Jego racji.

Chce pan to wiedzieć, prawda? Może pan. To, czego nie zapisujemy, nie istnieje, nigdy nie miało miejsca. Tylko przypominam. Moje słowa połkną te ściany i może je nawet zapamiętają, ale przecież nikomu nie powtórzą. Podobnie jak pan. Doskonale pan już wie, co jest tu główną opowieścią, co jest prawdą, co jest do przekazania dalej.

Nie umiałam mu wybaczyć, że miał rację i że w jego oczach miałam tę jedną okropną wadę, którą usiłowałam ukryć przed całym światem, próbując się pokazać jako ktoś zupełnie inny. Jako święta? Dlaczego pan się uśmiecha? Tak, w takim tonie napisałam swoją autobiografię. Chciałam wszystkim wmówić, że do wielu mężczyzn żywiłam jedynie uczucia macierzyńskie i nic więcej. Chciałam, by mnie postrzegano jako osobę dobrą, która stała się – co wprawdzie tylko zasugerowałam – marionetką w rękach innych, której życiorysem manipulowano wedle uznania, kreując mnie na diablicę. Powtarzam się? A udało mi się to? Uwierzył pan, czytając Historię mojego życia, że tak właśnie było, jak napisałam? Jeśli pan nie uwierzył, to kto? Zostały przecież inne pisma. Nie wyczyściłam innych kart, nie uciszyłam innych głosów. Wciąż gdzieś są te bileciki, na których pisałam, że jestem cała w siniakach i ugryzieniach. Zawsze to można porównać z późniejszą opowieścią o macierzyńskich uczuciach do moich kochanków. Gdzie jest prawda? Wracamy do tego słowa, wciąż i wciąż od nowa. Może wszędzie jest? Może nigdzie jej nie ma?

Są tylko opowieści, coraz ciemniejsze, czarne jak noc.

***

Akt czwarty. Śmierć. Osoby: Solange, Auguste Clésinger, pani Grille de Beuzelin. I inni.

Nie wiem, czy będę umiała to panu wyjaśnić. Przez lata próbowałam zrozumieć, co nas właściwie poróżniło, i jedyny wniosek, do jakiego dochodzę, to ten, że rozstanie nie nastąpiło na skutek jednego zdarzenia. Pan mówi, że nigdy tak nie następuje? To prawda. Musi zajść proces, a później starcza jedna rzecz, która urasta do takich rozmiarów, że trudno się z nią zmierzyć. Kiedy patrzę wstecz, wszystko widzę wyraźnie. Wiem, że mogliśmy się z tym uporać, bo mieliśmy niezbędne narzędzia. Najważniejsze z nich było przywiązanie. Ono zostało. Chopin pisał przecież do przyjaciół, o czym ja wiem, bo zbierałam o nim informacje skrupulatnie, że jest zwalony w łeb od przywiązania i nie zacznie już życia na nowo. Może o to chodziło z jego śmiercią. Że się poddał. Jak pan myśli? Ja nie umiem nabrać tak do końca przekonania, że umarł, bo nie miał już po co żyć. Nie, to nieprawda. Miał swoją muzykę. Zawsze miałby po co żyć.

Proszę czegoś spróbować. Tamte konfitury robiłam sama. Maurice uważa, że są zbyt cierpkie, ale mnie smakują. Na starość mniej gustuję w słodkościach. Mnie na razie wystarczy kawa, dziękuję. Nie, nic się nie stało. Nie mogę teraz jeść, lecz pan niech się nie krępuje. Ja wiem, co za chwilę będzie, co przeżyję od nowa i z taką samą siłą jak zawsze. Mimo to pan nie musi mnie rozumieć. Niech pan szanuje we mnie to, czego nie rozumie, i niech mi pan pozwoli teraz nie jeść.

Tam, pod ścianą, upadłam, kiedy mi powiedziano, że nie żyje. Tam siedziałam przez następne dni. Nie mogłam płakać i nie mogłam jeść. Wie pan, że rozpłakałam się dopiero w dzień pogrzebu? Wcześniej popadłam w otępienie, patrzyłam o tam, w tamto okno, a dokładnie w półprzymkniętą okiennicę. Widzi pan, jak się rusza na wietrze? Wtedy też się tak ruszała. Być może dodatkowo otępiał mnie ten ruch. Wciąż widziałam Chopina, jak idzie ścieżką w stronę domu, z kapeluszem w dłoni, raz po raz popatrując w niebo. W głębi duszy wierzyłam, że jeszcze do tego kiedyś wrócimy. Czekałam na znak od niego. Byłam gotowa… przyjść… gdyby on…

Nie, nic złego się nie dzieje. Niech mi pan pozwoli być starą kobietą rozpamiętującą dawne czasy. Nie młodość. Nie byłam już wtedy młoda.

A teraz wydarzenia. Ja będę mówić, a pan niech je. Prawda, że wcale nie są cierpkie?

Auguste’a Clésingera poznaliśmy wiosną czterdziestego siódmego roku. Wystawiał swoje prace na corocznej ekspozycji w Paryżu. Był rzeźbiarzem. Został mi przedstawiony, a później pracował nad biustem moim i Solange. Skończył, nim wyjechałyśmy na wieś. Wszystkim bardzo się jego praca podobała i my również byłyśmy zadowolone. Później Clésinger odwiedził nas w Nohant. Tak, ja go zaprosiłam. Tak, przyjmowałam od niego podarki, kwiaty. Tak, przyjmowałam pochlebstwa, a Clésinger w pochlebstwach był biegły. Proszę pana, ja naprawdę nie wiem, dlaczego to się stało tak szybko i kiedy się zaczęło. Dość na tym, że Clésinger oświadczył się o Sol, a ta odprawiła poprzedniego swojego narzeczonego, z którym już prawie wszystko mieliśmy ustalone, i uparła się na rzeźbiarza. Zaszły też przy okazji różne inne okoliczności, o których panu szczegółowo mówić nie będę, niech pan wie tyle, że miałam poważne wątpliwości, jeśli chodzi o niewinność mojej córki. Święta sama nie byłam, ale szło tu o dobre imię Sol, więc małżeństwo wydało mi się w tej sytuacji najlepszym wyjściem. Chopin zrobił wywiad i dostarczył mi informacji o moim przyszłym zięciu. Że jest to człowiek lichego pochodzenia, ma liczne długi, że brutalny i bił swoją kochankę. Że tę kochankę brzemienną porzucił. Że do flaszki lubi zaglądać. Pisał mi także Chopin, że to wszystko się źle skończy, nawet jeśli teraz Solange jest zadowolona. Już pierwsze dziecko wystawi ich związek na próbę. A ja? Ja będę ich – a raczej jego – długi spłacać.

I cóż z tego wyszło? Miał rację, tylko że ja mu jej wtedy przyznać nie umiałam. Wiedziałam, że małżeństwo mojej córki spotkało się w świecie ze zdumieniem i brakiem akceptacji. Nikt z moich przyjaciół nie zjawił się na ślubie. Ojciec Sol, mój były mąż, nic córce nie dał w posagu. Nic zupełnie. Miałam już wtedy złe przeczucia i targały mną dziwne nerwy. Tylko Maurice się cieszył. Siostra zubożała straszliwie, za to on wzbogacił się o jej niewypłacony posag. Gryzłam paznokcie. Mój niepokój podsycały wieści z Paryża o tym, że Chopin jest bardzo chory. Nie mogłam w tym czasie zostawić Nohant i sprawy małżeństwa mojej córki, ale zachodziłam w głowę, dlaczego mi o swoim stanie nie doniósł. Dlaczego, choć wszyscy wiedzieli, że choruje, nikt mi o tym nie napisał. Później dopiero nadeszły wiadomości. Pisali księżna Czartoryska, Delacroix, Marie de Rozieriés. Czytałam w listach, że Chopin, owszem, był bardzo chory, krytycznie chory, lecz już jest lepiej i na lato na pewno przyjedzie do Nohant. On pisał do mnie w lekkim tonie. Ja więc odpisałam mu w podobnym. Do Marie de Rozieriés i do Grzymały pisałam jednak inaczej.

Ja nie śmiem pisać do niego, obawiam się go wzruszyć, boję się, że jest raczej przeciwny małżeństwu Sol i że za każdym razem, gdy o tym wspomnę, będzie doznawał przykrego wstrząsu. Jednakże nie mogłam z tego robić przed nim tajemnicy i musiałam postąpić tak, jak to uczyniłam. Nie mogę robić z Chopina ani głowy rodziny, ani rady familijnej; moje dzieci nie zgodziłyby się na to, a ja straciłabym swą godność.

Wyobrażam sobie, że Chopin także musiał bardzo cierpieć, gdyż nie znane mu były okoliczności i wobec tego nie mógł mi radzić. Co prawda w sprawach realnych, życiowych nie można było brać pod uwagę jego rad, bo nigdy nie widział wydarzeń w prawdziwym świetle ani nie zdawał sobie dokładnie sprawy z natury ludzkiej.

Poza tym jego wpływ na moje sprawy rodzinne oznaczałby dla mnie utratę mego autorytetu wobec dzieci. Pomów z nim o tym i staraj się przekonać go ogólnie, by przestał zajmować się zbytnio sprawami moich dzieci. Jeśli mu powiem, że Clésinger (którego nie znosi) jest godzien naszego zaufania, jeszcze bardziej będzie go nienawidził i w końcu wywoła nienawiść Solange.

Zło, które powoli podkopuje to biedne stworzenie fizycznie i moralnie, zabija mnie od dawna; widzę, iż oddala się ode mnie coraz to bardziej, a nie mogę jednakże uczynić nic dobrego dla niego, bo uczucie zazdrości jest zawsze główną przyczyną jego smutku. Od siedmiu lat żyję z nim jak dziewica. Jeśli istnieje na świecie kobieta, która mogłaby wzbudzić w nim zupełne zaufanie, powinnam nią być ja, lecz on nigdy tego nie chciał zrozumieć.

Pan pyta, jak w końcu było? Otóż miałam rację w tym, że nie powinien podkopywać mojego autorytetu u dzieci. Byłam w końcu ich matką. Czułam się jako matka urażona, że Sol bardziej sobie ceni jego zdanie. Ale o tym już było. W tej jednej konkretnej sytuacji załamało mnie głównie to, że Chopin, poetyczna dusza, delikatny chłopiec, który zdawał się nie znać świata i ludzi, miał rację, a ja się pomyliłam. Chyba dlatego to wszystko.

Krótko po ślubie Clésinger, zrozumiawszy, że Solange nic od ojca nie otrzyma, zaczął się dopytywać o jej uposażenie. Wyszło przy okazji, że ma długi, i jak zrozumiałam, po mnie się spodziewał ich spłacenia. To jest – po Sol i dzięki pieniądzom, które miała dostać po wstąpieniu w związek małżeński. Maurice wyśmiewał się z oczekiwań Clésingera, choć wcześniej był mu przychylny. Sol krzyczała, że chyba coś się jej należy i dlaczego to jej brat ma z sytuacji wyjść wygranym. Clésinger i mój syn prawie się pobili. Ja się wściekłam na zięcia za jego bzdurne oczekiwania, wyrachowanie, interesowność. Nie pamiętam już, jakie stawialiśmy sobie później zarzuty. Chopin miał więc – co powtórzę po raz nie wiem który i ku pana uciesze – rację, a ja dowiedziałam się o tym boleśnie szybko.

Wyrzuciłam młodych małżonków z domu. Sol powiedziałam, że może wrócić do Nohant, jeśli opuści męża.

Chopin stanął po jej stronie. Uważał, że nie powinnam jej teraz porzucać, odprawiać z niczym, stawiać okrutnych warunków. Zostałam jednak boleśnie zraniona w swojej matczynej dumie. Nie umiałam zmienić zdania. Nie umiałam przyznać mu racji.

On napisał do mnie:

To nieszczęście jest widocznie bardzo potężne, skoro sprawiło, że serce Pani nie chce słyszeć o córce w chwili, gdy waży się jej przyszłość, w okresie gdy stan jej fizyczny wymaga bardziej niż kiedykolwiek matczynej troskliwości. Wobec wydarzenia tak poważnego, które rani Pani najświętsze uczucia, nie będę wspominał o tym, co mnie dotyczy. Czas zrobi swoje. Poczekam – zawsze ten sam. Oddany Pani Ch.

Ja napisałam do niego:

Nie wypada jej się przyznać, że jest jej potrzebna miłość matki, której nie cierpi, którą oczernia, której najświętsze uczynki i dom bruka nikczemnymi słowy. Panu podoba się słuchać tego wszystkiego i może nawet w to wierzyć. Nie będę prowadzić walki tego rodzaju, budzi ona we mnie obrzydzenie. Wolę widzieć, że Pan przechodzi na stronę wroga, niż bronić się przed wrogiem, którego wydało me łono i którego wykarmiłam własną piersią.

I jeszcze:

Nie będę mieć o to żalu do Pana, lecz zrozumie Pan, że się oszańcowuję w mej roli znieważonej matki i że odtąd nic nie zdoła mnie skłonić do wyrzeczenia się tego autorytetu i tej godności. Dość długo byłam oszukiwana, dość długo byłam ofiarą. Wybaczam Panu i na przyszłość nie będę Mu robić więcej wyrzutów, ponieważ Jego wyznanie jest szczere. Dziwi mnie ono nieco, lecz jeśli tak czuje się Pan wolniejszy i jest Mu wygodniej, nie będę bolała nad tą dziwną zmianą frontu. Bóg z Tobą, mój przyjacielu.

***

Antrakt? Za dużo pytań. Za dużo niezadowolenia z tej wersji, którą pan sobie dotąd zanotował. Widzę, jak pan przewraca kartki, patrzy na poprzednie strony. Szuka pan mięsa, a wszystko takie płytkie, takie prawie pod kontrolą. Niech pan nie zaprzecza, oczywiście, że jest pod kontrolą. O to zawsze walczyłam – o kontrolę nad swoim życiem i nad opowieścią o nim. O kontrolę nad swoją wersją.

Pan teraz nie pisze. Nie pisze pan!

Diabeł tkwi w szczegółach, prawda? To, co pan za chwilę usłyszy, różni się od tego, co pan zapisał, tylko szczegółami, ale detal wszystko zmienia. Jedno słowo robi czasem wielką różnicę, czasem jeden gest. Jeśli zaś zabierzemy detal, zostaje nam ogólny obraz, zostaje tylko pewne wrażenie, dające większe pole do interpretacji, do wybaczania i usprawiedliwiania, także samych siebie.

To było tak.

Raz to powiem.

Może jestem pijana albo mam wylew, nie wiem, ale wiem co innego – nigdy wcześniej nie rozumiałam spowiedzi. My wszyscy, ja, Musset… dobrze, prawie wszyscy, rozumieliśmy spowiedź raczej jako akt autokreacji, moment, w którym mogliśmy zmienić przeszłość, stworzyć ją na nowo. Mówiłam już o tym, że próbowałam się od nowa napisać, i tym też właśnie jest spowiedź. Kiedy Musset tworzył swoje nieśmiertelne dzieło Spowiedź dziecięcia wieku, miał rację tylko w tym, że byliśmy i jesteśmy tworami naszych czasów. Nie zaistnielibyśmy w taki sposób w żadnej innej epoce. Wcześniej i później bylibyśmy zawsze częścią innej całości, wtłoczeni w jakieś ramy, w jakichś ramach posłuszni, oddani zasadom, wtopieni w tło. Tylko nasz wiek pomógł nam być sobą. Mnie pomógł być sobą. Mówią mi, że ja się powinnam urodzić później, że teraz dopiero powinnam przeżywać młodość, kiedy w dziewczętach dojrzewa wielkie pragnienie zmian, walki o prawa, o możliwość studiowania i zajmowania wysokich stanowisk, walki o to samo, co mają mężczyźni. I mnie – mnie! – stawiają sobie czasem za wzór. A przecież ze mną to nie zawsze tak było. Ja mówiłam zupełnie inne rzeczy. Stawiałam mężczyznę i kobietę na równi pod względem potrzeb, wypowiadałam się otwarcie o kobiecych pragnieniach i prawie do odczuwania przyjemności, a nie jedynie jej dawania. Jeśli zaś chodzi o pozycję społeczną, przejmowanie funkcji sprawowanych przez mężczyzn, głosowanie, stanowiska w polityce, to nie byłam nigdy radykałem. Uznawałam zawsze to, że kobieta i mężczyzna się różnią, że kobiecie przypada rola opiekunki, tej, która łagodzi, kocha, poświęca się i zapewnia ciepło domowego ogniska. O wszystkich moich mężczyzn troszczyłam się przecież tak, jakby byli moimi dziećmi. Łajałam ich jak moje dzieci. Karałam i nagradzałam. Może i zawiodłam współczesne kobiety. Może one mnie naprawdę uważają za hipokrytkę. Może powinnam przyznać, że każda z nas powinna mieć swobodny dostęp do tego, co ja sobie musiałam wywalczyć. Wolność. Zakończenie małżeństwa na własnych zasadach. Możliwość zarabiania pieniędzy, posiadania domu, decydowania o sobie. Tak. Pewnie tak. Pewnie powinno to być czymś normalnym, o co wcale walczyć nie trzeba.

Wracając do mojej córki, Clésingera i Chopina…

Pan chce wiedzieć, jak to wyglądało naprawdę, co ja czułam, co zrobiłam?

Proszę.

Wyrzuciłam Chopina z naszego życia jak zbędny bagaż. Później żałowałam i zaraz o tym panu powiem.

Kiedy Clésinger chciał się ożenić z Sol, przyszedł do mnie z dumnie podniesioną głową, zasugerował jasno, że miały miejsce pewne rzeczy, kiedy Sol odwiedzała go w pracowni, i że on proponuje małżeństwo, ale mam mało czasu na wydanie zgody i zdobycie jej także od mojego byłego męża. Przyznaję, byłam pod wrażeniem. Nawet jeśli w Clésingerze było coś złowieszczego, coś, czego powinnam się bać. A jednak mi zaimponował. Któż śmiałby mu się sprzeciwić, temu władcy, temu Cezarowi, który idzie po swoje? Oczywiście zgodziłam się. Wiedziałam, że obie tego chcemy, ja i Sol. Ja chciałam się pozbyć córki, ona chciała się ode mnie uwolnić, bo zrozumiała, że nic w tej grze nie ugra, skoro nawet córka ladacznicy – tak, mowa o Titine, o wulgarnej, prostackiej Titine, której wad długo nie chciałam widzieć – jest w stanie łatwiej zdobyć moją miłość. Teraz wolność była na wyciągnięcie ręki. Znajomi ostrzegali mnie przed Clésingerem. Moja złość na Chopina narastała. W ogóle z nim nie rozmawiałam o zaręczynach córki, ale wiedziałam, że on zna reputację mojego przyszłego zięcia, że zna się w ogóle na ludziach, choć każdemu próbowałam wmówić co innego. Wiedziałam, że się różnych rzeczy zaczyna domyślać i że chętnie się przyłączył do wielogłosu o złym rzeźbiarzu. Powiedziałam więc Clésingerowi, by od razu jechał z Maurice’em do ojca Sol, a przede wszystkim, by nic nie mówił Chopinowi. To nie jego interes.

W międzyczasie słałam do przyjaciół listy, w których próbowałam się tłumaczyć. Och! Zawsze tak robiłam! Zawsze uzasadniałam coś, przytaczając solidne argumenty, dzięki czemu mój adwersarz tracił pozycję autorytetu. Stąd właśnie te zdania, że Chopin nie zna życia, ludzi, że tkwi we własnym świecie i własnych fantazjach, że nic i tak by nie zrozumiał…

O ślubie dowiedział się najpierw z gazety, potem od znajomych, a wreszcie z przesłanej mu przeze mnie wiadomości. Nie uprzedziłam go i nie zaprosiłam. Spędził ze mną dziewięć lat. Z nami spędził dziewięć lat. Byliśmy małżeństwem, prawda? To nic, że nigdzie niezatwierdzonym. Żył z nami pod jednym dachem, jedliśmy przy jednym stole, mieliśmy wspólną przeszłość i wspólne plany. Doświadczenia, które nas łączyły. Nie posłałam po niego. Nie było go. Mogłam wmawiać sobie i innym, że kochał się w Sol i w ten sposób głęboko mnie zranił, ale on czuł się przecież raczej jej ojcem. I nie był… nie było go tam.

Wiem, że musiał cierpieć. Przemyślałam to wszystko później, później sobie wyrzucałam, myślałam nawet, że źle zrobiłam, że źle zrobiłam wszystko, ale wtedy miałam go dość, tak bardzo dość, a właśnie nadarzyła się szansa…

Pan rozumie?

Nie wiem, czy on rozumiał. Przecież później jeszcze do siebie pisaliśmy, on jeszcze się zastanawiał nad przyjazdem do Nohant, ja prosiłam, by przyjechał. Tłumaczyłam, że ten ślub to była skromna uroczystość, że prawie żadnych gości…

Do innych też pisałam z wyjaśnieniami, że Chopin taki delikatny, że chorował, że wcale się tak nie musi zajmować sprawami moich dzieci, bo to przecież nie jego dzieci i nie jego interes, tylko mój, wyłącznie mój. Odebrałam mu w ten sposób rolę mężczyzny u mojego boku. Stał się wyłącznie moim dzieckiem. Chorowitym, krnąbrnym, nieco uciążliwym. Trochę jak Sol.

Ale on to przewidział, przewidział katastrofę, a ja mu tego nie mogę wybaczyć, ja go za to nienawidzę, bo to przecież ja jestem pisarką, ja obnażam wady, obserwuję i wyciągam celne wnioski!

Skończył się miesiąc miodowy mojej córki, skończyły się złudzenia. Sol i Clésinger przyjechali do Nohant i on zażądał, bym spłaciła jego długi i wzięła na siebie koszty ich wystawnego życia w Paryżu. Jak się okazało, miał kłopoty finansowe, a zleceń zbyt mało, by wynagrodzenia pokryły to, co był winien. Poza tym lubił wydawać. Sol też lubiła mieć jedwabie i nowe kapelusze… Kiedy odrzuciłam jego żądania, zaczął się uskarżać na moją córkę, że jest rozrzutna, kapryśna, lubi żyć jak dama i ma wymagania. Zaproponowałam więc w ramach jej wiana nieruchomość w Paryżu, z której czynsz zapewniłby im comiesięczny dochód. Uważałam i uważam dotąd, że to była dobra propozycja. Oni jednak dowiedzieli się, że Augustine – Titine – miała ode mnie otrzymać w posagu pieniądze, i to ich krańcowo rozwścieczyło.

Akurat miałam gości, jedliśmy obiad… Sol i Clésinger pojawili się w salonie. On zaczął się domagać ustalenia dla nich renty z wpływów Nohant. Odmówiłam. Ona zaczęła krzyczeć, że zaproponowałam Augustine krwawe wiano, by odkupić swoją winę względem niej. Winą moją było oczywiście przeznaczenie jej na metresę dla Maurice’a, a pieniądze miały jej to zrekompensować. Na marginesie tylko panu powiem, że człowiek, który miał poślubić Titine – malarz Théodore Rousseau – wycofał się z umowy, bo usłyszał co nieco o złym prowadzeniu się jego przyszłej narzeczonej. Kto mu o tym powiedział, jak pan myśli? Wspomniałam, że nie wiem, czy Sol? Pan nic nie pisze, więc nic się nie wydarzyło, ale ja panu mówię, że oczywiście, oczywiście! To była Sol, bo któż by inny?

Wróćmy jednak do mojego salonu. Sol krzyczy, a Maurice wstaje i uderza Clésingera w twarz. Clésinger jakimś cudem znajduje w moim salonie młotek i rusza na Maurice’a. Ja staję pomiędzy nimi. Policzkuję dwa razy Clésingera. On uderza mnie pięścią w klatkę piersiową, tak mocno, że nie mogę złapać tchu. Maurice biegnie po broń i celuje w Clésingera. Wyrzucam moją córkę i jej męża z domu.

Tak to wyglądało. Tak wyglądała awantura, po której nie chciałam rozmawiać z Sol, dopóki jest żoną tego człowieka. I Chopinowi także postawiłam takie żądanie. Może przyjechać do Nohant, jeśli im zamknie przed nosem drzwi, jeśli z nimi zerwie kontakt. Z nią zerwie. Dla mnie wybór był jasny. Sol albo ja.

***

Akt… który?

Byłam zła, popadałam w zgorzknienie. Przypisywano mi niecne czyny w trakcie rewolucji czterdziestego ósmego, patrzyłam na uliczne walki, dochodziły mnie słuchy o zabitych i rannych. Mój syn stawał się butny i zimny, ale nic nie mogłam poradzić na to, że go tak ogromnie kochałam, że wszystko bym dla niego zrobiła i poświęciła. Nawet miłość do mężczyzny. Żyłam tak z dnia na dzień, znosząc porażkę za porażką, mając trudności w pisaniu. Dochodziły mnie wieści o Chopinie. Nie wiem, czy byłam jeszcze bardziej zła, czy też topniałam nieco pod ich wpływem. Mówiono mi, że Chopin nigdy nie wyraża się o mnie źle, że zawsze dobrze mi życzy, a i Solange zawsze uspokaja, że nasze stosunki wreszcie się unormują i kiedyś będzie dobrze. Podnosił ją na duchu, gdy ja nie chciałam jej znać. Mało tego. Sol znalazła schronienie zarówno u rodziny męża, jak i u swojego ojca, który choć nie chciał dać jej pieniędzy, przyjął ją pod swój dach. Dowiedziałam się, że jest w ciąży. Spotkałam się z nią dwa razy w Nohant, kiedy była w okolicy. Miałam dobre nastawienie. Chciałam ją nawet uściskać, poprosić, byśmy wszystko sobie wybaczyły, ale wie pan, jak to czasem jest z uporem. Ona nie wyrzekła się męża, ja nie byłam gotowa mu przebaczyć. Rozmawiałyśmy więc uprzejmie, choć chłodno. O pieniądzach głównie. A później pojechała i znów przez dłuższy czas jej nie widziałam. Bawiłam trochę w Tours, bo zarówno Paryż, jak i Nohant nie były dla mnie chwilowo bezpiecznymi miejscami. W Nohant czułam wrogość okolicznych chłopów, ich przekonanie, że podżegałam do wojny domowej. Czekałam, aż to wszystko ucichnie, i wróciłam do domu.

Pan chce wiedzieć, jak to było z rewolucją? Dobrze. Nie musimy robić antraktu.

Będzie krótko.

Rewolucjoniści pomaszerowali na Paryż. Byli wśród nich moich przyjaciele, ci od spotkań i rozmów o nowym świecie, w którym wszyscy będą równi. Uważano, że zamiast starego feudalnego porządku nastał nowy – poddany dyktatowi pieniądza. Niższe warstwy społeczne, robotnicy nadal mieli źle, tak jak za absolutyzmu. Lud raz już powstał i niczego sobie nie wywalczył. Zmienili się tylko ci na samym szczycie. Bliski doradca króla prowadził swoją politykę polegającą na tym, że nic nie może uderzyć w gospodarkę wolnorynkową. Walka klas się więc pogłębiała, lud pracujący Paryża prawie głodował po kilku słabych ekonomicznie latach i gorszych zbiorach, które uderzyły we wszystkich poza tymi najbogatszymi. Ja i moi przyjaciele marzyliśmy o ustanowieniu republiki. Kiedy upadł stary porządek, szaleliśmy z radości. Czy można mi się dziwić, że stałam się piórem i głosem tej nowej republiki? Że przemawiałam, by w wyborach oddać mądrze głos, by iść dalej po wolność i równość? To długo trwało, proszę pana, ale pan musi wiedzieć tyle, że niezrozumienie się pogłębiało, że żądania robotników nie zostały przez nową władzę przyjęte, że robotnicy szukali rozwiązań u burżuazji, że wszystko było nie tak, bo znowu się tworzyła hierarchia, a przecież miała być równość. Nazywano mnie komunistką. Odcinali się ode mnie kolejni przyjaciele. Głoszono hasła: „Niech żyje republika! Precz z komunizmem!”. Nie chciano już więcej rozlewu krwi, nie chciano kolejnej rewolucji. Usunięcie króla i zmiany w konstytucji to było dla wielu już dość, a przecież wiedziałam, że to wcale nie wystarczy, że wszystko wróci do punktu wyjścia, jeśli się sprawy nie pociągnie dalej, bo jeśli nie teraz, to kiedy… Prawe skrzydło rządu zaczęło się interesować, kto mi właściwie dał prawo głosu i pozwolił przemawiać w imieniu reprezentantów nowego porządku. Jak się okazało – nikt. Nie od razu się poddałam. Zakładałam dzienniki, w których pisałam to, czego nie mogłam powiedzieć głośno. Upadały jeden po drugim.

Tym się zajmowałam po rozstaniu z Chopinem. Kiedy on jeździł po Anglii i Szkocji ze swoją chudą Szkotką i martwił się koncertami, ja walczyłam o lepszy świat. Pan się może śmiać. Niech się pan śmieje. Ja nie rozdrapywałam własnych ran, nie nurzałam się we własnym cierpieniu i nie oglądałam przez lupę swojego złamanego serca. Miałam dużo zajęć. Bardzo dużo zajęć, które przyniosły mi satysfakcję, radość i rozczarowanie.

Chopina spotkałam ponownie w marcu czterdziestego ósmego. Tylko raz przed jego śmiercią. Było to u pani Marliani, od której on wychodził, a do której ja wchodziłam. Zatrzymał się w przedpokoju, przywitał i zauważył, że skoro bawię w Paryżu, a nie w Nohant, nie mogłam dostać wiadomości od córki. Poinformował mnie więc grzecznie, że zostałam babką. Ukłonił się i zszedł na dół. Poszłam za nim. Dopytywałam o zdrowie córki, o szczegóły. Powiedział mi tyle, ile sam wiedział. Chciał odejść, ale ja, kierowana nie wiem czym, zatrzymałam go jeszcze i spytałam o jego zdrowie. Widziałam, że jest bardzo blady, że gdyby musiał z powrotem wdrapać się na piętro, nie zdołałby tego zrobić. Gardło miałam spuchnięte i z trudem hamowałam łzy. Powiedział, że ma się dobrze. Na chwilę, na krótką chwilę spojrzał mi w oczy. A później skinął na portiera, by mu otworzył drzwi, i poszedł.

Nie pobiegłam za nim. Dopilnowałam, by wiedział, gdzie się zatrzymałam w Paryżu. Dopilnowałam, by wiedział, kiedy wracam do Nohant. Czekałam. To on wtedy odszedł, to on zakończył rozmowę, więc łudziłam się, że przemyśli sprawę i złoży mi wizytę lub chociaż mnie wezwie. Tak właśnie mówię. Wezwie mnie. Przyszłabym. Czy pan mi wierzy?

Kiedy wybuchła rewolucja, zakochana w Chopinie Szkotka zaciągnęła go ze sobą na Wyspy, żeby niby odpoczął i tam zdobył zasłużoną sławę. Solange straciła córkę, która umarła krótko po urodzeniu. Nawet po tym wydarzeniu nie umiałam się z nią pogodzić. To straszne, wie pan? Kiedy człowiek nie znajduje w sobie siły, by przebaczyć nawet w obliczu takiej tragedii. Własnej córce. Czy teraz ma mnie pan za potwora? Niech pan… szanuje we mnie rzeczy, których nie umie zrozumieć. Proszę mi to jedno ofiarować.

Bałam się, że Chopin umrze na Wyspach, że go ta Szkotka wykończy.

Wrócił jednak. Czekałam. Wyglądałam listu. I pewnego dnia przyszedł jeden, ale nie od niego. Pisała do mnie pani Grille de Beuzelin. Nie znała ani mnie, ani Chopina, lecz znała się z Marie de Rozieriés, myślę więc, że to wpływ mojej dawnej przyjaciółki skłonił tę kobietę do skreślenia kilku słów. Przekonywała mnie, że zachowała najwyższą dyskrecję i o jej liście nikt nie wie. Chopin – pisała – jest ciężko chory i zachodzi obawa o jego życie. Pani Grille de Beuzelin przypuszcza, że mu mnie brakuje i być może przez to umrze w rozpaczy. Powinnam się przy nim pojawić. Jeśli to go nie uzdrowi, przynajmniej nie odejdzie załamany.

Odpisałam tej pani uprzejmie, relacjonując jej nasze ostatnie spotkanie. To odejście Chopina, to opuszczenie mnie tam, w korytarzu. Jego spojrzenie, w którym widziałam chłód, obojętność, może nawet nienawiść. Nie, nie było w nim nienawiści, ale tak jej napisałam.

Poszłam po niego, wrócił niechętnie i nie mówił mi ani o sobie, ani o mnie, okazał mi w swym zachowaniu i w swych spojrzeniach gniew, prawie nienawiść.

Nie wiem już sama, czy to prawda, czy też to właśnie chciałam widzieć. Napisałam jeszcze tej pani, że gdyby po mnie posłał, przyszłabym. Gdyby do mnie napisał, odpowiedziałabym. A jeśli on myślał tak samo? Jeśli czekał, aż napiszę, by móc mi odpowiedzieć? Ale przecież odszedł wtedy. Chciałam go zatrzymać, a on odszedł.

Nie pojawiłam się więc przy nim, kiedy umierał. Miał zresztą przy sobie przyjaciół. Delfinę. Siostrę. Tę swoją Szkotkę.

Nie poszłam też na pogrzeb, bo bałam się – tak, bałam się – nienawistnych spojrzeń. Być może moje zachowanie ugruntowało opinię, że to ja go zniszczyłam. Cóż to za zimna kobieta. Człowiek umiera, a ona pozostaje dumna. Człowiek nie żyje, a ona się nie fatyguje do kościoła. Nie żegna się z nim, choć przecież tak się podobno kochali.

Nie, nie pożegnałam go, bo on ciągle tu jest. Ten dom przesiąkł nim tak, jak przesiąkło każde miejsce, w którym choć na chwilę się zjawił. Nigdy stąd nie odejdzie, a ja nigdy o nim nie zapomnę. Nie ma i nie będzie na świecie drugiego takiego człowieka. Nie spotkałam już więcej nikogo, kto obudziłby we mnie tak wielkie uczucie. Mówią, że prawdziwa miłość przychodzi w życiu tylko raz, ale czasem, proszę pana, wcale się jej nie widzi. Dopiero po latach człowiek myśli, że w tym wszystkim nie chodziło o namiętność, a o to, że chciało się komuś przynieść filiżankę czekolady. I że ktoś chciał sprowadzić dla nas ulubiony tytoń. Że ktoś chciał. Rozumie pan?

A zresztą może się mylę. Może kłamię i pan w ogóle nie powinien mnie słuchać.

Dużo rzeczy przydarzyło mi się jeszcze po jego odejściu. Miałam długie życie, trwało przed Chopinem i po Chopinie. Kochałam znowu – mocno, dojrzale. Straciłam wnuczkę, córkę Sol. Wie pan, że kiedy Sol się rozstała z mężem, do mnie miało trafić pod opiekę ich dziecko? Oboje z Manceau, moim ostatnim partnerem, cieszyliśmy się na to bardzo. Byłam zawsze głodna życia, wszelkich w nim ról, różnych, wymagających nowych umiejętności. Pogodziłam się z upływem czasu i starzeniem, zobaczyłam w nim nowe dla siebie szanse. Z tej strony jeszcze życia nie znałam. Pan się nigdy nie dowie, jakie to cudowne być babką! A jednak pewnego dnia przyjechał do Nohant Clésinger. Zabrał moją wnuczkę i umieścił ją w szkole z internatem. Tam również pojawił się nagle pewnego dnia. Chciał wziąć ze sobą córkę i spędzić z nią trochę czasu. Wyszła z nim w mroźny poranek, ubrana w letnią sukienkę. Wróciła wieczorem z gorączką, a wkrótce zmarła.

Z tym się nigdy nie pogodziłam. Są rzeczy, z którymi pogodzić się nie można, choćby się bardzo próbowało.

Mój drogi Manceau umarł dziesięć lat temu. Żyliśmy razem długo, stworzyliśmy rodzinę, zwłaszcza w tym krótkim czasie, kiedy mieszkała z nami moja wnuczka. Był mi zawsze oddany, doskonale rozumiał każdą moją potrzebę. Nazywał mnie zawsze „Madame”, nawet po tych wszystkich latach. Ja także byłam mu oddana. Kochałam go i podziwiałam. Być może to na niego czekałam przez całe swoje życie. Wreszcie odszedł. Wie pan jak? Był chory na gruźlicę. Kaszlał, pluł krwią, dusił się. Przypomniała mi się Majorka. Tyle że ja byłam już inną osobą. Wiedziałam, że sama nie mam wiele czasu. Wiedziałam, co zrobiłam w życiu dobrze, a co źle, byłam bogatsza w doświadczenia. Odeszłam w pewnym sensie razem z nim.

Dostałam w życiu swoje kary i swoje nagrody. Tak jest chyba dobrze.

Żadnego dialogu nie ma w tej historii.

Co ze mnie za powieściopisarka?

Czy pan wszystko zapisał?

Czy pan coś zapisał?

Co pan zapisał?

******** Zob. https://pl.chopin.nifc.pl/chopin/composition/detail/id/83.

******** D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Muza Słowackiego i Chopina, Warszawa 1986, s. 199.

Warszawa, 1889

***

Redaktor wycelował w Krzysztofa palec i pokręcił z rozbawieniem głową.

– Nie zapisałeś tych całych antraktów przy niej, ale je zapamiętałeś i później…

– Ona na pewno wiedziała, że to zrobię. Ostatecznie i tak nie zapamiętałem absolutnie każdego słowa. To prawda, oddaliłem się od jej domu na bezpieczną odległość, usiadłem pod drzewem i pisałem bez przerwy przez kilka godzin, póki jeszcze miałem jej opowieść w pamięci. Choć przyznaję, że nie wiem, czy ostatecznie dobrze ją podzieliłem, czy wszystko jest w takiej kolejności, w jakiej ona mi to przedstawiła. Po prostu musiałem zapisać. Nie żebym coś później chciał… ale musiałem.

– Rozumiem.

– Tak?

– Nie wiem. Wierzysz jej?

– W jej antrakty czy główną opowieść?

– Jedno i drugie.

– Trudno powiedzieć. W jednym i w drugim jest zapewne prawda i są kłamstwa.

Redaktor kręcił się chwilę po pokoju, trzymając dłonie splecione na plecach.

– Czyli masz swoje ulubienice – podjął po chwili. – Pani Sand i Konstancja Grabowska…

 – Gładkowska.

– … a biedna Maria tymczasem ci się jawi jako niemrawa panienka z bogatej rodziny, która przez całe życie chciała coś osiągnąć, a w rezultacie nie osiągnęła nic.

– Nadmiar interpretacji.

– Podobnie jak u ciebie.

– Masz rację. Kiedy ktoś opowiada ci historię, bezwiednie zajmujesz wobec niej stanowisko, wierzysz w nią lub nie, lubisz opowiadającego albo go nie lubisz.

– I której z nich wierzysz?

– Każdej. I każdą cenię. Lubić nie muszę, ale cenię. Czasem tak po prostu jest. Stajesz przed kimś, kto ma prawie same zalety, silny charakter i dobre serce, kto zachowuje się poprawnie i traktuje cię dobrze, kto jest ze wszech miar godny szacunku, a tobie coś w duszy zgrzyta i wiesz, że z tej mąki chleba nie będzie.

– Myślisz, że on ją kochał, tę panią S.?

– Myślę, że kochał je wszystkie lub wspomnienia o nich. Z nią na pewno było jednak coś prawdziwego.

– Coś, do czego nie sięgała niebiańska muzyka?

– Albo do czego właśnie sięgała. Wcale nie uważam, by Chopin był bogiem. Myślę, że za jakiś czas świat wyrządzi mu krzywdę i wypaczy prawdę o nim.

– W jaki sposób?

– Stawiając mu pomniki. One tak mówią. Wszystkie albo prawie wszystkie.

Krzysztof miał świadomość, że weszli teraz na etap przerzucania się przemyśleniami, które z trudem mogłyby uchodzić za głębokie. Przypomniał sobie wieczory spędzane nad szlifowaniem tekstów do „Kuriera”, kiedy szukał odpowiednich sformułowań, by powiedzieć swoje i jednocześnie w miarę bez szwanku przejść przez cenzurę. W Polsce doskonale się rozwijała mowa ezopowa. Lubił to nawet. Bawiło go wymyślanie aluzji i uciekanie się do symboli, które dla jednych byłyby czytelne, a dla innych w ogóle. Tutaj, by być dziennikarzem, nie wystarczyło dobre pióro i umiejętność pisania o świecie. Tutaj zawsze należało prawdę o rzeczywistości odpowiednio opakować i sprawić, by wcale jak prawda nie wyglądała. Należało umieć kombinować. Krzysztof od zawsze umiał i kombinować, i pisać. Z biegiem lat jednak coraz bardziej doskwierała mu niemożność powiedzenia czegoś wprost, dosadnym językiem, bez stosowania sztuczek. Czytywał, owszem, Kronikę Prusa i często czuł podziw dla autora, że potrafi tak pięknie wbijać różnym ludziom szpilki, jednocześnie udając, że opowiada historię zupełnie inną i zupełnie nie o nich chodzi.

Konstancja, Maria i Aurora z początku próbowały z nim mówić językiem aluzji i niedopowiedzeń, by wreszcie zdobyć się – bardziej lub mniej – na szczerość. Każda odniosła inny skutek i wywarła inne wrażenie. Każda brała go pod uwagę jako słuchacza, interesowało je, kim jest, dlaczego pisze, czego od nich chce. Mówił więc, że sam nie wie. Że żona mu umarła i nie wie ogólnie niczego, może one mu coś podpowiedzą. Rozbrajał je chyba tym wyznaniem. Może i nawet celowo go używał, cynicznie, by sprowokować zwierzenia. Może Julia wcale by tego nie pochwaliła. A jednak od samego początku wiedział jedno. Nie chciał nimi manipulować i nie chciał ich wykorzystywać. Nie chciał odnosić sukcesu na ich miłości i stracie. Nie chciał się karmić ich życiem, choć to akurat przez chwilę robił, bo zapominał, że sam nie ma nic, i brał coś od nich, wchłaniał ich emocje, uczył się je rozumieć. Nie chciał ich wreszcie krzywdzić. Już tego zaznały od innych i zasłużyły wreszcie na odrobinę spokoju.

Aurora odeszła trzynaście lat temu, Konstancja zmarła przed dziewięcioma dniami, a Maria wciąż prowadziła spokojne życie w cichej Kłóbce. Była jednak jeszcze jedna kobieta, której nigdy nie poznał i o której nadal zbyt mało wiedział. Bał się szukać o niej informacji, bo jak sądził, ona by wcale tego nie chciała. Szukał więc informacji o tym, czego dokonała. Zbierał wiadomości o przedmiotach Chopina gromadzonych przez nią przez lata, o tym, co przesyłała do Warszawy jego rodzinie, o pośmiertnych wydaniach jego dzieł, które konsultowała. Wyobrażał ją sobie, jak nie pozwala, by majątek Chopina po licytacji trafił w ręce byle kogo, to jest osoby, która nie była z nim w jakiś sposób związana. Wyobrażał ją sobie, wciąż żyjącą życiem Chopina, choć on sam już umarł. Widział ją na cmentarzu, przy pomniku, widział w Londynie i Szkocji, kiedy jej nadzieja gaśnie, podobnie jak gaśnie jej ukochany mistrz. Jedni mówili, że była żałosna, drudzy, że nieszczęśliwa, trzeci, że po prostu dobra. Podziwiał ją najbardziej, bo uczyła się nie oczekiwać niczego w zamian. Nie wierzył, że ani razu nie oczekiwała, ale przynajmniej próbowała, wracała do tego ideału, uszczuplała swoje własne marzenia i nie odeszła, kiedy zrozumiała, że nigdy się nie spełnią. Nie odeszła nawet później, została w ogóle do samego końca.

Krzysztof był pewien, że to ona najlepiej umiała grać Chopina. Nigdy jej nie słyszał, ale zaczynał rozumieć jej spokój i cierpliwość. Julia zawsze mu powtarzała, że aby dobrze grać Chopina, potrzeba właśnie spokoju i cierpliwości. Wykluczone są napięte nerwy i przewrażliwienie, bo to już miał sam autor. On cierpiał, oddawał muzyce całą swoją energię. A jednocześnie w pełni żył. Kochał, nienawidził, podróżował mimo choroby, pisał listy, choć nie lubił, oglądał obrazy w galeriach, choć się na nich nie znał, ale pod ich wpływem słyszał muzykę, siedział na przyjęciach do białego rana, pił wino, zawierał przyjaźnie, żartował i bywał złośliwy. I kochał to życie, musiał je kochać. To nie było tak, że spędzał je przy fortepianie, że tylko grał, komponował i nic więcej. I może największym jego dramatem była właśnie ta straszna neuroza, która pewnie pomagała mu tworzyć, a jednocześnie utrudniała normalne odbieranie świata. I chyba tylko jedna pani S. poznała go w pełni od tej człowieczej strony, tylko ona ujrzała jego demony. Chyba. Ani Krzysztof nie był tego pewny, ani Julia.

***

Nigdy nie poznał Jane Stirling. Zmarła w pięćdziesiątym dziewiątym, zanim wydarzyło się coś, co już zawsze miało mu się kojarzyć z Chopinem, jego muzyką i jego fortepianem. Co śniło mu się czasem w nocy i sprawiało, że po przebudzeniu czuł się jeszcze bardziej samotny niż zwykle. Nie poznał jej i niewiele o niej słyszał. To Izabela Barcińska mu o niej powiedziała, choć przyznała, że Jane zawsze była bliżej z jej siostrą Ludwiką. Ludwika także już wtedy nie żyła, a Krzysztof czuł, że coś mu się wymyka, że coraz mniej zostało tych, którzy mogą mu jeszcze pomóc. Od Izabeli dowiedział się o fortepianie, który Jane przysłała Ludwice, z odręczną dedykacją „Pour Louise”. I jeszcze o innych rzeczach, tych wszystkich, za które nie spodziewała się i nie oczekiwała nagrody.

– Jaka szkoda, że ona już nie żyje.

Barcińska spojrzała na niego dziwnie, a później zmieniła temat i zaczęła pytać o jego pracę w „Kurierze”. Rozmawiali też o tamtym jednym konkretnym wydarzeniu, które i dla niej było dramatyczne. To jej mieszkanie splądrowano, to ona musiała patrzeć, jak znikają rodzinne pamiątki, drogocenne i pieczołowicie zbierane przez całe lata. To ona widziała, że są ludzie, dla których to wszystko nie ma żadnego znaczenia, choć dla niej było bezcenne.

– Pan również coś wtedy przeżył – powiedziała. To nie było pytanie, bo przecież ona już wiedziała.

Mówiła później jeszcze o Maurycym Karasowskim, który również przyszedł do niej rozmawiać o Fryderyku i opublikował następnie w Dreźnie jego listy i biografię.

– To nie są tak do końca jego słowa, Karasowski swobodnie sobie poczynał z pismami mojego brata, przeredagowywał całe akapity, zmieniał składnię, a później formułował do tego odpowiedni komentarz. Odniosłam się do jego działań, ale wiem, że tak już pewnie zostanie na jakiś czas. Dopóki nie przyjdzie ktoś po nim, kto opowie o moim bracie w inny sposób. Może z innej perspektywy. Może to będzie pan?

Nie odpowiedział. Był już wtedy raczej pewny, że nigdy nie opublikuje rozmów z Konstancją, Aurorą i Marią, zachowa je – i ich wspomnienie – dla siebie. A jednak była jeszcze Jane Stirling. Kobieta, której miał nigdy nie poznać i która nie mogła mu tej historii opowiedzieć swoim własnym głosem. Wyznał to, a Barcińska ponownie dziwnie na niego spojrzała.

– Ja już niedługo umrę, wie pan?

Zaprzeczył wtedy, choć wiedział, że niektórzy ludzie umieją przeczuć własną śmierć, nawet jeśli nic jej jeszcze nie zapowiada. Barcińska uniosła się z sofy i podeszła do sekretarzyka. Podobny widział już u Konstancji Gładkowskiej. Również ruchy Barcińskiej i podejmowane przez nią czynności były podobne, choć Konstancja bardziej skupiała się na dotyku i patrzyła dłońmi. Barcińska otworzyła małą szufladę i wyjęła z niej cienki, oprawiony w skórę tomik, po czym wróciła na sofę.

– Ona była dobra.

– Jane?

– Tak. Była dobra nie tylko dla niego. Czasem się nad tym zastanawiam, proszę pana. Mam na myśli, że zastanawiam się po dziś dzień, w zasadzie każdego dnia. Czy ona po śmierci Fryderyka wiedziała, że jest jeszcze potrzebna innej osobie, wciąż niby żywej, ale nie do końca. Mam na myśli moją siostrę. Pan sobie tego nawet nie wyobraża, jakie ona miała życie. Zaskakuje pana niekiedy, że ludzie mogą się z upływem czasu aż tak zmienić? Mój szwagier był w kilka pierwszych lat po ślubie dobrym człowiekiem. Lubiliśmy go i on zdawał się lubić nas. Miałam jednak świadomość, że nasza rodzina jest wyjątkowa. Byliśmy ze sobą bardzo zżyci, trzymaliśmy się razem, troszczyliśmy się o siebie i żyliśmy nawzajem swoimi troskami i radościami. Przecież pan wie. Fryderyk wyjechał i mimo że się tyle lat nie widzieliśmy, kontakty nie ochłodły. Wiedzieliśmy, co u niego, choć wiadomości o zdrowiu przysyłał nam zawsze w wersji złagodzonej. On wiedział, co u nas, choć i my jego naszymi kłopotami nadmiernie nie zadręczaliśmy. To była piękna rodzina, zgodna, bardzo silnie ze sobą związana. I to chyba zaczęło Kalasantemu, mężowi Ludki, przeszkadzać.

– Słyszałem tylko, że rozpowiadał o jakichś długach Chopina, nic więcej.

– Bo już trzydzieści lat prawie minęło od jego śmierci. Ale widzi pan, on ją zniszczył. Nigdy nie rozumiałam, jak mąż może chcieć zniszczyć żonę, jak najbliższą sobie istotę można upodlić i zadręczyć, i to na dodatek w chwili, kiedy ta istota tak bardzo potrzebuje pocieszenia.

– To się działo po śmierci…?

– Frycka? Tak, ale zaczęło się wcześniej. Kto się na nim pierwszy poznał? Czy pan zgadnie? A kto się zna na ludzkich charakterach na tyle dobrze, by umieć o nich sugestywnie pisać? Pisarz, proszę pana. Pisarka w tym wypadku. Pani Sand już w czterdziestym czwartym, kiedy Ludzia i Kalasanty bawili u niej w Nohant, mówiła Fryckowi, że ten szwagier to jest niezły gagatek. Skąd wiedziała, skoro wtedy on jeszcze przynajmniej trochę się starał? Powinno się było posłuchać pani Sand. O! Gdyby Ludka była panią Sand, nie dałaby się tak traktować. Gdyby była chociaż Marynią Wodzińską… Ona jednak była naszą dobrą Ludwiką, ukochaną córką i siostrą, i ja tego nie mówię z wyrzutem. Próbowała też być ukochaną żoną, ale żeby być ukochaną, trzeba kogoś, kto kocha. A jeśli ktoś kocha, nie jest okrutny. To proste. Choć może nie całkiem? Nie wiem.

– A zatem Jane…

– Po śmierci Fryderyka Jane uważała, że zawsze może coś jeszcze dla niego zrobić. Robiła też coś dla niej, dla mojej biednej siostry. Ona przecież tam była, kiedy nasz brat umierał. Spotykała się z Ludwiką, rozmawiały. Była inteligentna, bardzo inteligentna. Miała też na swoim koncie doświadczenie osoby odrzuconej, więc wiele rozumiała. Ona o tym pisze, pan to może przeczytać.

– Pisze o tym? Jane?

– Tak. Jane chciała dać Ludwice coś od siebie, a dobrze wiedziała, że największym prezentem dla niej będzie zajmowanie się sprawami Fryderyka. Ona tego robić nie mogła, nie z takim zaangażowaniem i energią, nie poświęcając aż tak dużo czasu. Miała przecież swoją rodzinę, czworo dzieci, no i męża… A on jej urządził piekło. Kiedy wróciła z Paryża, zrobił jej nawet awanturę o to, że przejeżdżając dorożką pod moimi oknami, kazała zatrzymać pojazd i mimo późnej pory weszła się przywitać. Dopiero co umarł nasz brat! Mieszkała ze mną wtedy mama. Obie trzęsłyśmy się ze strachu o Ludkę, która podróżowała z dzieckiem, a sama była w okropnym stanie, zmęczona po wielu nieprzespanych nocach, zdruzgotana i załamana po śmierci Frycka, i poza tym bardzo, bardzo zdenerwowana sytuacją w swoim małżeństwie. Latem, kiedy Fryderyk napisał, by przyjechała, bo czuł widocznie, że to już ostatni moment, Kalasanty zapowiedział, że jeśli jemu nie dadzą paszportu, to Ludka bez niego nie pojedzie. Później – że mama ma dać pieniądze na wyjazd. Wie pan, gdyby on nie jechał, mogłabym jechać ja lub mama. Ludka tego chciała i później mu to delikatnie i po swojemu wyrzucała, że odebrał mi szansę zobaczenia brata po raz ostatni. I po co tam pojechał? By jej robić awantury, by Fryderykowi, choremu, stojącemu nad grobem, robić wymówki! Jane to panu opowie.

– Jane?

– Tak! Ja nie pojechałam! Nie zobaczyłam go wtedy, bo mój szwagier, pan i władca, musiał pilnować żony. Zostałby z nią w Paryżu do samego końca, patrzyłby jej na ręce, nie dałby chwili wytchnienia. Na szczęście jednak musiał wracać do swoich profesorskich obowiązków. A kiedy ona po śmierci Frycka przyjechała do Warszawy, nie wyszedł po nią na stację i nie odebrał z pociągu. Awanturę zrobił, że się u mnie i mamy na kilka minut zatrzymała, by powiedzieć, że jest zdrowa. I mało tego! Z Ludką jechała do Warszawy pani Matuszewska, którą księżna Marcelina Czartoryska zaangażowała do czuwania nad Fryckiem w nocy, by nie zostawał sam. Była z góry przez księżnę wynagrodzona, kiedy więc Frycek umarł, Ludzia pomyślała, że panią Matuszewską weźmie ze sobą do Polski. Ona chciała wracać, a moja siostra potrzebowała pomocy. Była wrakiem człowieka, a ktoś się musiał zająć czwórką dzieci… Mój szwagier jednak przesłał list, w którym zapowiedział, że pani Matuszewskiej do domu nie wpuści. Widzi pan więc, że ona się u nas zatrzymała także z tego powodu. Matuszewska musiała się przecież gdzieś przespać. Czy pan sobie wyobraża, co ona wtedy czuła? Mięśnie miała tak zesztywniałe, że ledwie mnie objęła. Dłonie zimne jak sople lodu, zęby zaciśnięte. I ten strach w oczach, to patrzenie na zegar w korytarzu. Ile minut? Jak długo na nią czeka? Jak długo będzie jej to wypominał? Chciałam ją wtedy zatrzymać, powiedzieć, że nie musi tam jechać, że damy sobie radę, nie ona pierwsza ucieka przed mężem tyranem. Ale było na to za późno. Ona już weszła w ten czas, kiedy człowiek niewinny zaczyna wierzyć w swoją winę. Kalasanty był jej mężem, wierzyła więc, że spędzając czas z umierającym bratem, mężowi robi afront, krzywdę. Mój Boże, czy pan rozumie? Wróciła do tego domu, do pana i władcy, który zapowiedział, że odtąd niczyje zdanie się w domu nie liczy, tylko jego. Nawet służba nie chciała Ludki słuchać, póki on nie potwierdził. Czy pan sobie wyobraża to upokorzenie? Służba! Zredukowana do minimum, gdyż Kalasanty odesłał z domu wszelką pomoc, która mu się wydała zbędna, a zatem nauczycielki i bony, bo przecież Ludka może dzieci uczyć sama. Całą czwórkę, każde w innym wieku. Do tego pozostałe obowiązki, dbanie o dom, sprawunki, ubrania, które trzeba reperować, posiłki, które trzeba wydać. Zależało jej bardzo na wykształceniu dzieci i wiedziała, że Kalasanty im tego w stopniu wystarczającym nie zapewni, więc chciała na tę edukację zarobić. Jakieś panny jej projektowano dać na wychowanie. Ludka ledwo żyła, ale przyjęłaby panny, bo miałaby wtedy własne pieniądze. Tyle że panien na wychowanie w końcu nie dano, bo się ich rodzice dowiedzieli, jaki Kalasanty ma charakterek… Ludka nigdzie już nie chodziła, nie spotykała się z przyjaciółmi, nie dbała o swoje rozrywki, o uciechy dla umysłu. Wie pan, kim ona była? Pisała książki, grała na fortepianie, sama nawet trochę komponowała, a wszyscy bardzo cenili jej intelekt, prosili, by na przyjęcia układała zagadki i kalambury, każdy na nią czekał. To była kobieta, która z Paryża pod sukienką przywiozła do Warszawy serce brata i nikt tego nie zauważył! I tak się pozwoliła zadręczyć. Była moją siostrą, czy pan myśli, że mogłam na to spokojnie patrzeć? A Jane… Ona była dla niej w tych dniach największą pociechą. Pisała listy o pomniku na grób Frycka, o przygotowaniach do wydania jego dzieł, o jego rzeczach osobistych, które gromadziła z wielką miłością i oddaniem i przesyłała nam, co tylko mogła. Pocieszała ją, że wszystko nadzoruje, pytała o zdanie w każdej kwestii związanej z Fryckiem, zapewniała, że przynosi na grób kwiaty, że jest tam cały czas, że niczym się nie trzeba martwić. Chociaż to z niej zdjęła. Wyobrażała sobie zapewne powrót Ludwiki do domu. Co powinien zrobić mąż w sytuacji, gdy żona złamana bólem po śmierci brata pojawia się w progu, wychudzona i biedna, co powinien zrobić, no co? Zaczyna więc Kalasanty swoją litanię pretensji, że tak długo była, że nic miała nie przywozić, a tu jakiś gałgan, on żadnych gałganów widzieć nie chce! I dlaczego się u matki zatrzymała, skoro mąż czeka? Męża trzeba słuchać! Jane wiedziała. Dlatego robiła tyle, ile mogła.

– Rozumiem.

– Ależ nie, wcale pan nie rozumie! Niech pan to weźmie. Jane przesłała mi ten zeszyt miesiąc przed swoją śmiercią. Miał, zdaje się, trafić gdzie indziej, ale ostatecznie trafił w moje ręce. Ona chciała chyba dzięki temu spokojniej odejść.

Wziął od niej notes i obrócił go w dłoniach.

– Co to jest?

– Jej słowa. Chciał pan usłyszeć jej słowa. Pisała po francusku, a pan przecież zna francuski.

***

Krzysztof wrócił tamtego dnia do pustego domu i przeczytał opowieść kobiety, która musiała w życiu czuć się równie samotna jak on. Rzeczywiście ją słyszał. Do tej pory miał wrażenie, że gdzieś ją widuje, w każdym miejscu związanym z Chopinem. Bo przecież wciąż jest coś jeszcze do zrobienia dla niego. Do zrobienia dla nich?

– Ale o tej Stirling to na pewno nic nie wiesz – odezwał się sennie redaktor.

Za oknem śnieg przestał padać i nastał świt.

Jane

***

Postanowiłam spisać tę historię, by wyjaśnić kilka spraw. Myślę, że samej sobie, bo nie wiem jeszcze, czy moje pismo kiedykolwiek trafi do innych czytelników. Nie jestem pisarką i nie piszę po to, by mnie czytano, nie zamierzam też zarobić na tej opowieści. Przypuszczam, że taki byłby właśnie cel wielu osób na moim miejscu. Ja jednak, po pierwsze, nie umiem pisać, a po drugie, nie chcę żerować na życiu tak drogiej mi osoby. Osoby, która w dodatku nie była ze mną w żaden poważny czy też formalny sposób związana. Nie mam do niego żadnych praw. Dlatego, choć zwą mnie wdową po nim, o wszystko, co się wiąże z tym człowiekiem i jego spuścizną, pytam siostrę p. Chopina, Ludwikę. Wcześniej były to pytania dotyczące na przykład pogrzebu. A teraz są to pytania dotyczące publikacji dzieł p. Chopina, rzeczy, które po nim zostały w paryskim mieszkaniu, jak również kwestie związane z powstawaniem pomnika na jego grób.

Tą ostatnią kwestią zajmuję się właśnie teraz. Powołano specjalny komitet, by tę sprawę pomyślnie przeprowadzić, a przewodzi mu p. Delacroix, przyjaciel p. Chopina. P. Clésinger, zięć p. Sand, przygotował projekt i pracuje nad rzeźbą. Myślę, że bywam dla nich uciążliwa, kiedy tak wszystko sprawdzam i kiedy się czegoś domagam – nie we własnym imieniu, ale w imieniu rodziny. Wszystko konsultuję z Ludwiką, piszę do niej i pytam o najdrobniejsze sprawy. Nie wiem, może ona wolałaby, abym była bardziej samodzielna, wzięła część decyzji na siebie i nie niepokoiła jej aż tyloma listami. Muszą jej przecież przypominać o najgorszym. P. Chopin odszedł. Człowiek chciałby o tym nie pamiętać. A jednak ja nie mogę decydować. Nie byłam dla niego nikim ważnym. W ogóle nikim dla niego nie byłam.

To pierwsza rzecz, którą chciałabym sobie wyjaśnić. Sądzę, że ludzie tacy jak ja mają specjalne predyspozycje do życia złudzeniami i przeszłością. Może gdybym urodziła się w innej rodzinie i była na przykład córką londyńskiego sklepikarza, nigdy bym nie pomyślała o życiu złudzeniami i przeszłością. Z prostej przyczyny, że na to trzeba mieć czas. Jako córka sklepikarza pomagałabym przecież w prowadzeniu interesu. Pokazywałabym damom bele materiału prosto z Paryża albo wsypywałabym do papierowych rożków słodkie i lepkie cukierki. Przyjmowałabym pieniądze i wydawała resztę. Albo gdybym była śpiewaczką, jak Jenny Lind lub Pauline Viardot. Dzień zajmowałyby mi próby, ćwiczenia, uczenie się nowych pieśni. Wieczorem występowałabym przed publicznością, a później pozwalałabym się oklaskiwać. Bywałabym naturalnie, ale na bywaniu moje życie by się nie kończyło.

Nie jestem córką sklepikarza ani śpiewaczką. Jestem panną z arystokratycznego rodu, trzynastym dzieckiem swoich rodziców, wcześnie osieroconym i wychowywanym przez siostrę. Rosłam w przekonaniu, że muszę mieć proste plecy i lekko uniesiony podbródek, pozwalać, by mi pomagano się rozbierać i ubierać, by czyszczono moje buty i bieliznę, by prano moje płótna miesięczne i wynoszono z sypialni mój nocnik. Byłam od zawsze kimś, za kogo robi się pewne rzeczy. Nie od razu zaczęłam się nad tym zastanawiać, to przyszło później, kiedy rozmyślałam o właściwej postawie chrześcijańskiej, ideale, do którego dążyłam. Pozwalanie, by mnie obsługiwano, kłóciło mi się z chrześcijańską wizją ludzkości, w której każdy jest każdemu równy i jednakowo zasługuje na miłość i szczęście. To oczywiste, że moje szanse na szczęście i życiowe powodzenie były większe niż Patty, Mary i Katie, pokojówek zatrudnionych w naszym domu. Siostra wytłumaczyła mi, że to dzięki nam te dziewczęta mają z czego żyć i mogą dzięki swojemu stałemu dochodowi pomóc rodzinie, na co nie miałyby szansy, gdybyśmy im wymówiły posady. Przyznałam jej rację. Myślę, że od tamtej pory każdego dnia idę ze sobą na kompromis w tej kwestii. W miarę możliwości staram się, by pracę osób, które mnie obsługują, uczynić jak najmniej uciążliwą. Gdybym jednak sama prała swoje suknie, wymiatała kurz z kątów w swoim pokoju i gotowała sobie posiłki, wypełniłabym dzień pożytecznymi zatrudnieniami. To by mi również pozwoliło zająć myśli i nie żyć złudzeniami.

Jako panna z arystokratycznego rodu, nawet jako trzynaste dziecko, nie mogłam pracować zawodowo i zarabiać na swoje utrzymanie. Ustalono dla mnie coroczną rentę pozwalającą mi na wątpliwy luksus bezczynności. Musiałam się nauczyć, jak trzymać elegancko filiżankę z herbatą, prowadzić uprzejme rozmowy na banalne tematy, odpowiadać na bilety wizytowe, wysyłać bilety wizytowe, tłuc się w powozie od domu do domu, od pałacu do pałacu, oddając wizyty, które mnie wcześniej złożono. Musiałam nauczyć się francuskiego i gry na fortepianie. I dzięki Bogu przynajmniej za to. Gdybym nie znała francuskiego i nie grała na fortepianie, nigdy bym nie poznała p. Chopina.

Miałam dwadzieścia kilka lat, kiedy siostra po raz pierwszy zabrała mnie na kontynent. Spodobał mi się Paryż i czułyśmy się w nim obie dobrze, głównie dlatego, że szybko odtworzyłyśmy w nim nasz szkocko-angielski tryb życia, to jest bileciki wizytowe, tłuczenie się w powozach, herbatki i ciasteczka, eleganckie konwersacje, zwiedzanie, teatry, koncerty. W Paryżu panowała jednak zupełnie inna atmosfera niż w Londynie czy Edynburgu. Myślę, że rzeczy, które wydarzyły się tutaj pod koniec ubiegłego wieku i które nadal rzucają cień na ludzkie życie w tym konkretnym fragmencie świata, bardzo wpłynęły na obyczajowość paryżan, ich styl bycia, wartości i upodobanie do rozrywek. Zmieniło się tu także widzenie społeczeństwa i istniejących w nim podziałów.

Ulicami Paryża kilka dekad wcześniej płynęła krew króla i królowej, krew książąt, markizów, hrabiów, krew wielkich dam, które zamieniły wyszywane diamentami suknie na zgrzebne płócienne koszule i boso wchodziły na szafot. Tłum wdarł się do Wersalu i wywlókł stamtąd Ludwika XVI i Marię Antoninę. Lud Paryża wiedział już, że nie ma nad nim takiej władzy, której nie dałoby się zmienić – jeśli trzeba, z użyciem siły. Lud ten widział upadające rządy i dekapitacje kolejnych przywódców, widział tych, którzy błyskawicznie zyskiwali władzę i równie błyskawicznie ją tracili. I lud ten widział wreszcie oszałamiający sukces Napoleona, który z drobnego korsykańskiego szlachetki stał się wielkim cesarzem Francuzów. Cieszono się z jego imperialistycznych ambicji i za nie później płacono, ale Napoleon udowodnił ponad wszelką wątpliwość, że każdy, niezależnie od urodzenia, zasobów majątkowych i koneksji, może zajść na sam szczyt. Dlatego też paryżanie, po pierwsze, się bawili i korzystali z życia, wiedząc, że dany porządek nigdy nie jest ustalony raz na zawsze, a po drugie, w zdystansowany i wyrozumiały sposób podchodzili do kwestii towarzyskich. Wiedziałam, że wielu ludzi widywanych w eleganckich salonach dostało się tam tylko na skutek zaistniałych okoliczności. Przecież i p. Sand nie wypominano aż tak bardzo plebejskiego pochodzenia jej matki.

Londyn był pod tym względem dużo bardziej skostniały, wielkie rezydencje starej arystokracji funkcjonowały według tych samych od stuleci zasad, a wysokie urodzenie liczyło się wciąż bardziej od talentów, inteligencji i ambicji. Zdarzały się oczywiście wyjątki, choć nie umiem sobie wyobrazić, że w naszych czasach jakiś kornwalijski ubogi szlachcic awansuje w brytyjskiej polityce do najwyższej roli i wreszcie zasiada na tronie, strącając z niego króla George’a IV albo i obecną, bardzo młodą, królową Victorię. Takie rzeczy mogły się zdarzyć za Cromwella, ale przecież nie teraz. U nas, na Wyspach, stano na straży wewnętrznego porządku, czego nie zmieniły nawet wybryki księcia regenta, podczas gdy w Paryżu wszystko nadal pulsowało, a idee rewolucyjne pozostawały żywe. Piszę to, by sobie przypomnieć swój nastrój sprzed lat. Sądzę, że bardziej pasowałam do statecznej Anglii i deszczowej, chłodnej Szkocji niż do rozedrganego i brzęczącego jak ul Paryża. Lubiłam jednak w Paryżu przebywać, dlatego zaczęłyśmy z siostrą dzielić swoje życie między Francję, Szkocję i Anglię.

Ten krótki rys historyczny był mi potrzebny, by uporządkować pewne sprawy. Tutaj właśnie zaznaczyła się pierwsza różnica między mną a p. Chopinem. On pasował do Paryża bardzo. Pasowała też do niego p. Sand i myślę, że oni znaleźli w sobie nawzajem własne pragnienia i lęki. Na pozór byli różni, ale tak naprawdę, w głębi serca, istniało między nimi duże podobieństwo. Wystarczyło posłuchać, jak się zaczynali przekomarzać i przerzucać drobnymi złośliwościami. Niekiedy używali nawet takich samych słów. P. Chopin, choć niepochodzący od arystokracji, miał jednak lepsze maniery od p. Sand. Nie byłam oczywiście nigdy bezpośrednim świadkiem ich prawdziwie poważnych kłótni. A to dlatego, że nigdy ich nie widziałam w rodzinnym gronie lub też w gronie najbliższych przyjaciół. Słyszałam tylko o sporach, które wybuchały przy kawie lub nad obiadem i które zaczynały się od rzeczy małych, a urastały do potężnych awantur, po czym jedno i drugie chodziło obrażone. O tym mówiono mi często, choć ja nigdy się o takie informacje nie dopominałam. Niektórzy, jak sądzę, widzieli we mnie kogoś, kto może p. Chopina ocalić.

Ci, którzy nie lubili p. Sand i nie życzyli jej dobrze, upodobali sobie mnie na jej konkurentkę. Mogłam, ich zdaniem, uratować go ze szponów tej kobiety i zaopiekować się nim tak, jak należy. Tyle że – nawet jeśli ona rzeczywiście była zła – on wcale nie chciał ratunku. Zawsze to wiedziałam. Nie z ludzkiego podjudzania podjęłam próbę odseparowania go od niej, kiedy sytuacja stała się wyjątkowo nieprzyjemna. Widziałam, że cierpi. Tylko tyle. A ja nie umiałam patrzeć, jak p. Chopin cierpi.

Wiem, że nie był idealny i miał wady. Jako człowiek oczywiście, bo jako artysta był chodzącą doskonałością. Jako artysta nie pozwalał sobie na potknięcia i rysy, rwał włosy z głowy nad nutami, zmieniał, skreślał, darł papier, miotał się. Cierpiał, ale to było inne cierpienie niż tamto po kłótniach i rozstaniu z p. Sand. To było cierpienie twórcze, którego potrzebował. Cierpienie, które zawsze umiał artystycznie wykorzystać. Dlatego kiedy grałam jego utwory, także cierpiałam. W środku, po cichu. Nie egzaltowałam się nad klawiaturą, nie wiłam jak węgorz. Słuchałam jego głosu, jego muzyki. Muzyka p. Chopina i p. Chopin stanowili jedno. Kiedy ją grałam, było tak, jakbym z nim rozmawiała, słuchała, co do mnie mówi, podążała za jego wskazówkami. Odczytywała jego nastrój, historię, którą mi opowiadał. Każdy jego utwór był opowieścią. Słyszałam w dźwiękach jego śmiech i płacz, jego swobodny ton, ale i złość. W graniu kompozycji p. Chopina nie chodzi o to, by budzić własne nastroje i przelewać je na klawisze, lecz by rozumieć jego nastrój. By go rozumieć i mieć do niego szacunek – z tym szacunkiem należy grać. Prosto i bez udziwnień. Trzeba zawsze wyłuskiwać tę właściwą melodię, właściwą opowieść. Tak ja to widzę.

Zanim się poznaliśmy, mówiono mi nieraz, że jest w Paryżu genialny muzyk z Polski. Później słyszałyśmy go z siostrą w salonie, nie pamiętam już czyim. Poprosiłam wspólną znajomą, by mnie przedstawiła. Dukałam, witając się. Tłumaczyłam, że chciałabym się u niego uczyć. Czy mógłby mnie posłuchać? Zgodził się. Przyszłam. Zagrałam, nie pamiętam już co. Kiedy skończyłam, chodził chwilę od fortepianu do ściany, a ja płonęłam ze wstydu. Wiedziałam, gdzie się pomyliłam i co źle zagrałam. On na pewno też to wiedział. Chciałam wtedy tylko jednego – cofnąć czas i zacząć od nowa. Ktoś taki jak p. Chopin nie mógł przecież wybaczyć mi niegodziwej gry. Pierwsze wrażenie mogłam zrobić tylko raz. On jednak podszedł do mnie i powiedział:

– Pewnego dnia będzie pani grała bardzo dobrze.

Uznałam to za największy komplement, jaki w życiu usłyszałam.

***

Jeśli chodzi o niego i p. Sand, muszę tu skreślić kilka słów, choć robię to niechętnie. W ostatnich dniach, kiedy byłam tak zajęta sprawą nagrobka, przyszedł list od Ludwiki, w którym siostra p. Chopina wspomina o Ferencu Liszcie. Liszt pracuje nad książką o p. Chopinie i chciałby, aby Ludwika odpowiedziała na kilka pytań. Ponieważ nie wiedziała, jak na nie odpowiedzieć, przesłała je mnie. Jest tam pewna kwestia. Liszt pyta, jaki charakter miał związek p. Chopina z p. Sand, zwłaszcza tuż przed jego rozpadem. Udzieliłam odpowiedzi, która brzmiała tak, że o życiu domowym p. Chopin mówił mało, a o p. Sand w tych ostatnich swoich miesiącach w ogóle nie wspominał. Tak tę odpowiedź zostawiłam. Prosiłam Liszta w liście, by o tej kwestii nie pisał za wiele, bo tego by sobie zapewne p. Chopin nie życzył. Moja odpowiedź poszła, a ja nie posłałam już więcej w ślad za nią ani słowa.

Powiedziałam nieprawdę i uważam, że nie zachowałam się jak dobra chrześcijanka, co zawsze było moim nadrzędnym celem.

P. Chopin wspominał p. Sand. P. Sand nigdy tak naprawdę nie zniknęła z życia p. Chopina, choć po ostatecznym rozstaniu widzieli się tylko raz, przypadkiem. On nigdy nie był zbyt wylewny, nawet kiedy cierpiał, to cierpienie bardziej się czuło, bardziej widziało, niż o nim słyszało. Po tym przypadkowym spotkaniu z p. Sand, na przykład, przez kilka dni był nieswój. Pamiętam dobrze tamten czas, bo szykowaliśmy się wtedy do wyjazdu na Wyspy. Mam oczywiście na myśli to, że p. Chopin się szykował, a ja mu w tym asystowałam, bynajmniej nie wyjeżdżaliśmy razem jako para, choć naturalnie miałam w tej podróży swój udział. Uważałam wtedy, że on powinien opuścić Paryż. Było ku temu wiele powodów i nie chodziło tylko o to, by odciąć p. Chopina od p. Sand. To ostatnie jednak również miałam na myśli, co przyznaję wprost ze wstydem i poczuciem winy. Co z oczu, to z serca, jak mówią. Problem z p. Sand, z rozpamiętywaniem przez p. Chopina związku z nią tkwił moim zdaniem w tym, że oni przebywali wciąż w tej samej przestrzeni. Mijali się, mieli wspólnych znajomych, nieustannie mogli na siebie wpaść przypadkiem – jak tamtego wieczoru u p. Marliani. Nie musieli się widywać, by nieustannie czuć swoją obecność. Poza tym chadzali w miejsca, z którymi wiązały się wspomnienia. Cały Paryż musiał się dla p. Chopina wiązać ze wspomnieniami. Londyn zaś, Edynburg, Glasgow byłyby dla niego czymś zupełnie nowym. Mógłby tam spoglądać przez okno, spacerować, odwiedzać galerie, zachodzić do kościołów i składać wizyty towarzyskie, nie myśląc o niej, nie patrząc na nią, nie przypominając sobie chwil, w których różne rzeczy robili razem, w miejscach, które widzi na co dzień, od których nie może uciec.

A jednak nie tylko jego serce chciałam uleczyć. Prawda jest taka, że powodzenie p. Chopina w Paryżu słabło. Z kilku powodów, a najważniejszym – jak mi się wydaje – był spadek jego sił. W Paryżu należało dbać o swoją sławę i pozycję, podsycać nieustannie zainteresowanie własną osobą, a przede wszystkim – oferować wciąż coś nowego, świeżego, czym wyrafinowana publika nie zdążyła się jeszcze znudzić. P. Chopin wypracował sobie wcześniej dobrą metodę działania. Jesienią i zimą mieszkał w Paryżu i udzielał lekcji, na których dobrze zarabiał, a wiosną i latem mieszkał u p. Sand w Nohant i komponował, rozwijając swój geniusz i tworząc dzieła, które go uczynią nieśmiertelnym. Rozstanie z p. Sand i pogorszenie zdrowia nie pozwalały mu już dłużej stosować tej metody. Wiosnę i lato czterdziestego siódmego przemieszkał w Paryżu, martwiąc się o córkę p. Sand i przeżywając drastyczną zmianę, jaka zaszła w jego życiu. Próbował komponować, próbował uczyć, próbował oczywiście jakoś żyć, ale żadna z tych rzeczy nie przynosiła spodziewanych efektów. Ponadto, co trzeba tu jasno powiedzieć, zabrakło mu opiekunki. Teraz rozumiem dobrze, że p. Sand opiekowała się p. Chopinem przez te wszystkie lata z dużym oddaniem i czułością, a gdy zniknęła z jego życia, musiał podupaść na zdrowiu. Niestety, co również muszę tu wprost powiedzieć, nikt nie mógłby zastąpić p. Sand. Czy też powinnam wyznać – ja nie mogłam jej zastąpić.

Chciałam oczywiście. Nieudolnie próbowałam mu o tym powiedzieć, nieudolnie próbowałam podjąć jakieś działania. Przysyłałam na przykład czekoladę, którą lubił, raz przyniosłam na lekcje ciepły koc dla niego przekazany mi przez krewnych ze Szkocji, koc w kratę, gruby, piękny. Myślałam, że będzie się nim okrywał w czasie spotkań z uczniami, bo zajęcia prowadził już wtedy, często półleżąc na kanapie, ale nigdy już później tego koca nie widziałam. Pytałam, czy mu czegoś nie potrzeba, czy mogłabym dla niego coś zrobić, lecz nigdy się nie doczekałam konkretnej odpowiedzi. Nie umiałam zatem podjąć żadnego zdecydowanego działania. A może bałam się, że on mi odmówi. Bo przecież odmówiłby, co teraz wiem na pewno, biorąc pod uwagę wydarzenia, które się rozegrały w Szkocji. Miałam już wtedy – myślę – tę pewność, że moja rola u jego boku nie będzie nigdy taka, jaką odegrała p. Sand. Próbowałam jednak. Próbowałam sprawić, by o niej zapomniał. Chodziłam do niego na lekcje, pomagałam mu w pracy – on był bałaganiarzem i okropnie bazgrał, a ja lubiłam porządek, więc się dobrze uzupełnialiśmy – piłam z nim herbatę, rozmawiałam z nim o rzeczach, które nie kojarzyły się z p. Sand, uśmiechałam się uprzejmie, po czym wychodziłam i już na klatce schodowej przełykałam łzy, tak by nie było ich widać, kiedy wsiądę do powozu. A wsiadałam zawsze z pewnością, że on patrzył na mnie i mówił do mnie, ale myślał o niej.

Było więc kilka powodów, dla których p. Chopin – moim zdaniem – powinien był opuścić Paryż. Nie jestem pisarką i nie umiem opowiadać w sposób uporządkowany, więc powody te rozmyły się w powyższym fragmencie i nawet ten dotyczący zdrowia p. Chopina sprowadziłam do p. Sand. Byłam o nią zazdrosna i jestem nadal, choć przecież zazdrość nie jest szlachetnym uczuciem i nie należy jej w sobie pielęgnować. Myślę, że z taką pieczołowitością zajmuję się teraz spuścizną po moim zmarłym przyjacielu głównie z miłości do p. Chopina, ale trochę też przez zazdrość o p. Sand. Nie mogłam odegrać w jego życiu żadnej ważnej roli, zatem mogę coś znaczyć teraz, kiedy już nie żyje. Zasłużyć sobie na przydomek „wdowa po Chopinie”. Albo też się mylę i oceniam samą siebie zbyt surowo, bo w gruncie rzeczy robię to wszystko bezinteresownie, kierowana czystym oddaniem, które nie minie nigdy. Dla mnie nie ma życia bez p. Chopina.

Wiem, że nikogo już nie pokocham, i dlatego zbieram po nim pamiątki, dlatego zajmuję się pomnikiem, dlatego koresponduję z jego siostrą, dbam o publikacje wszystkiego, co jego dotyczy, i staram się mieć na to jakiś wpływ. Bo wtedy jest trochę tak, jak gdyby on nie całkiem odszedł. I zawsze przecież pozostaje coś jeszcze, co można dla niego zrobić. W ten właśnie sposób widzę miłość. Jako stan ducha, który nie pozwala się poddać, każe dbać o drugą osobę i kochać ją nawet po jej śmierci, zupełnie niczego nie oczekując w zamian. Moja miłość do p. Chopina nie zawsze była taka. Myślę, że przez pewien czas oczekiwałam czegoś w zamian lub też miałam na to coś nadzieję, ale przestałam, gdy pojęłam, że moje marzenie nigdy się nie spełni. Mogłam więc odejść albo zostać na jego zasadach. Wybrałam to drugie i zostałam na zawsze. Nadal jestem.

W Paryżu p. Chopin żył wśród wspomnień o p. Sand, czuł się coraz gorzej, udzielał coraz mniej lekcji i niemal w ogóle nie komponował. Ponieważ wcześniej, kiedy doskonale zarabiał, lubił prowadzić wykwintne życie, ubierać się ze smakiem, mieszkać elegancko, dobrze jadać i znakomicie się bawić, nie odłożył niczego na czarną godzinę i znalazł się w pożałowania godnym położeniu. Moja rola w jego życiu nie pozwalała mi na zabranie głosu w tej sprawie, a zresztą nawet gdyby pozwalała, nie chciałabym niczego mu wypominać. Owszem, uważam, że rozsądniej byłoby zrobić oszczędności i zabezpieczyć sobie przyszłość, ale rozumiałam też, że wielki artysta cieszący się tak dużym powodzeniem musiał prowadzić określony styl życia, a i trud, który ponosił, tworząc wybitne dzieła, zasługiwał chyba na jakąś nagrodę. Geniusz nie mógł mieć przecież mentalności kierującego się zdrowym rozsądkiem zamożnego mieszczanina, który umie wykorzystać chwilowe powodzenie i korzystnie ulokować zarobione pieniądze. P. Chopin wydał to, co zarobił. Cały czas powtarzał jednak, że kiedy jego zdrowie się poprawi, łatwo mu będzie o nowe pieniądze. To właśnie napisał do siostry na kilka miesięcy przed swoją śmiercią. Prosił, by przyjechała, nawet jeśli musiałaby na ten cel pożyczać. On nic jej nie mógł przesłać, bo był „za goły”, ale kiedy wyzdrowieje, łatwo zarobi. Nie „jeśli”, lecz „kiedy”.

P. Chopin wreszcie musiał wyjechać z Paryża, bo panowały w tym mieście nastroje rewolucyjne, które szybko eskalowały, przerodziły się w zamieszki i otwarte uliczne walki, co sprawiło, że wielu ludzi opuszczało kontynent, by szukać wytchnienia i bezpieczeństwa w spokojnej Anglii. Londyn to właśnie mógł oferować p. Chopinowi. Spokój, nowość, inne towarzystwo, które nie znało go jeszcze i nie było nim znużone.

Owszem, wiedziałam, że klimat na Wyspach nie wpłynie korzystnie na jego zdrowie. Przyszło mi także do głowy, że p. Chopin jest za słaby na tę podróż. A przecież zadbałam o wszystko. Zatroszczyłam się o transport, mieszkanie, listy polecające. Skoro nie mogłam zająć miejsca p. Sand i nie potrafiłam zainteresować go sobą tak, by zobaczył we mnie ewentualną jej następczynię, skoro nie chciał mojej opieki i obecności jako towarzyszki życia, płaciłam czasem jego długi – nie za wielkie – i pokrywałam wydatki. Być może nie umiałam mu okazać uczucia, ciepła, tak jak to zrobiła p. Sand. Być może gdybym się na to odważyła, on spojrzałby na mnie inaczej. Nie umiałam i nie odważyłam się, więc skupiłam się na rzeczach, które potrafiłam zrobić i na które starczało mi odwagi.

***

P. Chopin przyjechał do Londynu i zamieszkał na Bentinck Street 10. Miał oczywiście umówione lekcje i lokaja, Włocha, do pomocy. Nazywał Londyn „otchłanią” i wiem, że to miasto może się na pozór wydawać groźne, niedostępne i niebezpieczne, ale tak naprawdę jest sposób na okiełznanie go. Sprowadza się on do zawierania znajomości. Trzeba mieć odpowiednich krewnych i odpowiednie koneksje, a wtedy większość drzwi stoi przed człowiekiem otworem. Właśnie wtedy, gdy do Londynu miał przyjechać p. Chopin, po raz pierwszy w życiu doceniłam swoje pochodzenie. Wykorzystałam je do cna, tak długo się wszystkim naprzykrzałam, aż załatwiłam p. Chopinowi nowych uczniów i całkiem sporo korzystnych wizyt towarzyskich. P. Chopin nie był z mieszkania zadowolony, więc przeniósł się na Dover Street 48, a ja się cieszyłam, że zrobił to szybko, bo już po tygodniu. Dłuższy czas pociągałby za sobą także zmiany dla uczniów, którzy musieliby się przyzwyczajać do nowego miejsca i znosić związane z tym ewentualne niedogodności. A i tak musiałam odwiedzić kilka osób i grzecznie wytłumaczyć, że p. Chopin nie jest kapryśny, tylko okna w mieszkaniu na Dover Street wychodzą na stronę południową, co służy jego zdrowiu i poprawia nastrój, poza tym potrzebny jest oczywiście duży salon, bo Erard, Broadwood i Pleyel przysłali fortepiany.

P. Chopin miał więc u siebie trzy instrumenty. Długo sobie wyrzucałam, że wybrałam złe mieszkanie, że przecież powinnam wiedzieć – lokal musiał mieć okna od południa, salon musiał być duży, wytworny. Zadbałam o indywidualnie dobraną papeterię dla p. Chopina, o jego ulubioną czekoladę, a źle wybrałam mieszkanie. Z tego powodu przez trzy dni chodziłam z migreną. Każdy promień światła, każdy dźwięk stał się dla mnie prawdziwą udręką, ale oczywiście to nie był odpowiedni moment na słabości i samotne spędzanie czasu w zaciemnionym pokoju. Musiałam zapanować nad tą sytuacją, wprowadzić p. Chopina w towarzystwo. Nadrobić błąd związany z mieszkaniem. Chciałam, by p. Chopin wiedział, jak bardzo się dla niego postarałam. Nie, by to jakoś szczególnie docenił, ale by przynajmniej zauważył.

Muszę tu znowu napisać szczerze jedną rzecz. To prawda, że kiedy opuściliśmy Francję i przepłynęliśmy kanał, by stanąć na angielskiej ziemi, poczułam się pewniej przy boku p. Chopina. P. Sand została daleko, Paryż został daleko, cała jego przeszłość odeszła. Było mi dziwnie lekko, dobrze. P. Chopin był blady, narzekał na złą pogodę, londyński deszcz, londyńskie mgły, londyńskie ceny, nawet na odległości między domami, w których składaliśmy wizyty, bo się trzeba tłuc w powozach godzinami. Jako że ja i siostra tłukłyśmy się w powozach godzinami od dzieciństwa i uważałyśmy to za rzecz normalną, zabrakło mi wrażliwości i delikatności, by przewidzieć, jak ciężkie do zniesienia to będzie dla p. Chopina. Uśmiechałam się więc, choć gardło miałam ściśnięte, i prosiłam, by poszedł na koncert, zachwalałam Haymarket i Covent Garden, gdzie na obu scenach miała być wystawiona Lunatyczka Belliniego. W Covent Garden rolę główną śpiewała dobrze p. Chopinowi znana z Francji, a nade wszystko z Nohant, p. Pauline Viardot-Garcia, znajoma p. Sand, i wyznam szczerze, że bałam się ich spotkania, choć uważałam je za nieuniknione. Dlatego też zamiast p. Chopina zniechęcać, robiłam coś przeciwnego. Przez cały czas jednak żyłam ze skurczonym z nerwów żołądkiem, oddychałam płytko i czułam przykry ból w piersi na myśl o ich spotkaniu. O tym, że będą wspominać każde wspólne lato w Nohant, a przecież wspomnień właśnie najbardziej chciałam mu oszczędzić. Pomyliłam się bardzo. Pauline Viardot nie okazała się dla p. Chopina groźna. Śpiewała dobrze, ale nie uchodziła na londyńskich scenach za tę największą, najjaśniejszą gwiazdę. Powinnam była wiedzieć, że stara znajoma nie będzie dla mnie zagrożeniem, lecz że będzie nim ktoś nowy, olśniewający, utalentowany, ktoś, kto sprawi, że p. Chopin się ożywi i rozentuzjazmuje.

Napisałam „dla mnie zagrożeniem”. Nie będę tych słów skreślać.

Kiedy stanęliśmy na angielskiej ziemi, nie tylko poczułam się pewniej, ale także odniosłam wrażenie, że mam do p. Chopina nieco więcej praw. Że moje starania odniosą wreszcie skutek i zostanę nagrodzona. Kierowałam się pychą i byłam interesowna. Postąpiłam nie po chrześcijańsku i teraz wiem, że wtedy nie kochałam go naprawdę, bo prawdziwa miłość nie oczekuje niczego w zamian. Prawdziwa miłość wystarczy sama w sobie, sprawia człowiekowi radość tym tylko, że jest. Zostałam słusznie ukarana za swoją pychę i interesowność.

W Haymarket główną rolę w Lunatyczce śpiewała Jenny Lind. Wielka primadonna ze Szwecji, światowej sławy, oklaskiwana na wszystkich ważnych scenach i doskonale opłacana. Już wtedy mówiło się w Londynie, że ma wyjechać za ocean, gdzie proponowano jej najwyższą w historii kwotę za występy na amerykańskich scenach. Lind rzeczywiście przepłynęła wielką wodę, a historyczną kwotę zapłacił jej P.T. Barnum. To było jednak później, po śmierci p. Chopina.

P. Chopin poszedł do Haymarket i usłyszał Jenny Lind. Został jej przedstawiony i spotkali się później na obiedzie u p. Grote. Ja nie zostałam tam zaproszona. Ponoć poza p. Chopinem i p. Lind nikt nie został. Długo myślałam o nich, o nim i o niej. Wtedy byłam prawie pewna, że p. Chopin zakochał się w p. Lind i że to ona właśnie będzie jego ostatnią miłością. Teraz zadaję sobie pytanie, dlaczego myślałam o jego „ostatniej” miłości? I jestem pewna, że on jej nie kochał. Żył wciąż swoim związkiem z p. Sand, pisał do jej córki, zajmował się problemami tej rodziny, o którą wciąż rozpytywał znajomych. Teraz to wiem, bo po tych kilku latach jestem bogatsza o informacje, które po śmierci p. Chopina chętnie i często mi powtarzano. Wtedy miałam tylko to, co widziałam na własne oczy. Wiem więc, że gdy p. Chopin spędzał czas z p. Lind, myślał o p. Sand. Myślał o jej córce, która wyszła pochopnie za mąż i utraciła dziecko, myślał o tym, że nigdy już nie zobaczy Nohant, i w listach wyrażał związane z tym obawy, co ze sobą zrobi na wiosnę, lato, zimę i tak dalej. Co ze sobą zrobi w ogóle, w przyszłości. Nie miał chęci do życia i nie miał na nic nadziei.

P. Lind wzbudziła jego zainteresowanie. Mnie się to nigdy nie udało, ale jej tak. W tej chwili sądzę, że p. Chopin był zafascynowany jej śpiewem i osobowością – jej swobodą, dowcipem, wdziękiem, umiejętnością prowadzenia zajmujących rozmów, a także tą północną, skandynawską melancholią, która wydała mu się podobna do słowiańskiej. Myślę, że mogła mu też przypominać młodość i pierwszą miłość. Tamta dziewczyna też była uroczą, błyskotliwą śpiewaczką. Obie miały to, czego nigdy nie miałam ja. Wiem, co o mnie mówił. „Moja Szkotka poczciwa, ale taka nudna, że niech pan Bóg broni”. Byłam naiwna, jeśli kiedykolwiek pomyślałam, że mógłby mnie pokochać.

***

Jenny Lind, jak powiadano, miała w Szwecji narzeczonego, ale ja od razu wiedziałam, że nie wyjdzie za tego człowieka. Obserwowałam ją i p. Chopina i niewiele potrzebowałam czasu, by zauważyć jej uczucie. Wiem więc, że ona na pewno go kochała. Wiem, że ona także korzystała z okazji, by go wspomóc finansowo, by zorganizować dla niego jakieś intratne spotkanie lub poranek, lub wieczorek muzyczny. Nie znam oczywiście szczegółów i być może powtarzam teraz nie całkiem sprawdzone wiadomości, ale wierzę w tę pomoc, bo widziałam w jej oczach to samo, co zapewne widziano i w moich. Ona miała więcej szczęścia.

Cieszył się, kiedy ją widział. Witał ją z prawdziwą radością, a nie z wymuszonym uśmiechem kogoś, kto czuje się w obowiązku być wdzięcznym. Mówił o niej z błyskiem w oku. Panna Lind to, panna Lind tamto. Panna Lind to szwedzki słowik. Zachwycał się jej talentem, powtarzał, że bardziej mu się podoba w Lunatyczce od p. Viardot. Podejrzewam, że tylko dzięki niej radził sobie jakoś ze spotykającymi go rozczarowaniami. Owszem, witano go w Londynie dobrze. Zaproszono go nawet do występu w filharmonii, ale się nie zgodził, bo zaproponowano przed koncertem tylko jedną próbę, a on uznał, że to za mało. Myślę, że nakreśliło to małą rysę na jego wizerunku. Był co prawda uprzejmy, a jednak odmówił. Mimo to satysfakcjonowały go występy w salonach – u lady Gainsborough, u lady Sartoris, gdzie się zebrało ponad sto pięćdziesiąt osób, u lorda Falmoutha, gdzie zaprezentowała się także p. Viardot i sama – nie na prośbę p. Chopina – śpiewała jego mazurki do specjalnie ułożonych francuskich słów. I wreszcie przyszedł występ u księżnej Sutherland. W Stafford House zebrało się najświetniejsze towarzystwo, p. Chopina prezentowano samej królowej Victorii. A jednak do pałacu Buckingham królowa go nie zaprosiła. P. Chopin mówił później o tym, tłumacząc, że w rodzinie królewskiej zmarła jakaś ciotka i żałoba po niej nie pozwala muzykować na dworze. Innym razem, że może za sprawą swojej odmowy wystąpienia w filharmonii ktoś mu na dworze „buty uszył”. Wszystko to wypowiadał z właściwą sobie powściągliwą wesołością i spokojem, ale wyraźnie maskował rozczarowanie. I był zmęczony.

Po każdym koncercie ledwo o własnych siłach wstawał ze stołka. Byłam zrozpaczona i zaczęłam mieć złe przeczucia. Uznałam, że muszę go zabrać z Londynu. Nie dlatego, że przebywała tam także Jenny Lind. Naprawdę nie dlatego. Chciałam, by w moich rodzinnych stronach, otoczony najlepszą opieką, wypoczął. Pojechałam więc do domu i przygotowałam wszystko na jego przybycie.

***

P. Chopin przyjechał do Szkocji. W Edynburgu, w Hopetown Rooms, zorganizowano mu koncert, a ja, szczerze mówiąc, nie byłam pewna frekwencji i bardzo się bałam, że mojego przyjaciela i nauczyciela jeszcze bardziej przybije widok pustej sali, więc w towarzystwie wuja udałam się do naszego bankiera i podjęłam większą kwotę, by kupić sto biletów. Jeździłam z nimi później do rodziny i znajomych i rozdawałam, zachwalając p. Chopina, jego grę, kompozycje, wrażliwość. Od krewnych i przyjaciół zawsze słyszałam, że jestem dobrą dziewczyną, więc teraz ta dobroć, którą okazywałam dotąd bliskim, chyba do mnie wróciła. Przyszli wszyscy.

Sala w Hopetown Rooms była pełna, p. Chopin był szczęśliwy i grał pięknie, uskrzydlony zapewne tak dużym zainteresowaniem publiczności. Patrzyłam na tę publiczność z niepokojem i modliłam się do miłosiernego Boga, by moim znajomym i rodzinie zasznurował usta, by się przypadkiem nikt przed p. Chopinem nie wygadał. Nie wiedziałam, co ze sobą pocznę, jeśli się dowie, co zrobiłam. Siedziałam więc w sali sztywno wyprostowana i uśmiechnięta, w pierwszym rzędzie, kiwałam do niego zachęcająco głową, kiedy się kłaniał, a później wachlowałam się nerwowo i opanowywałam mdłości. Odkąd p. Chopin przyjechał na Wyspy, prawie nie jadłam i nie spałam. Moje wyraziste, kanciaste rysy twarzy jeszcze się wyostrzyły, oczy zrobiły się większe, jak u kogoś, kto cierpi głód, talia była tak cienka, że w zasadzie nie potrzebowałam gorsetu, a pod skórą wyraźnie odznaczały się żebra. Stałam się tak chuda jak sam p. Chopin. Wiedziałam, że wcale mu się to nie podoba.

Mój przyjaciel zjawił się w Szkocji, bo prawdopodobnie chciał mi się odwdzięczyć za moje starania i uważał, że tak trzeba. Główny powód był z pewnością nieco inny. Otóż p. Chopin nie wiedział, co ma ze sobą zrobić. To nie był już ten sam człowiek, który bawił się w Paryżu do samego rana, pił czerwone wino i ze swobodą wywijał na fortepianie najpiękniejsze improwizacje, zachęcany przez zachwycone towarzystwo. Widziałam też, że w Szkocji z wielką uprzejmością pozwalał się wozić od zamku do zamku, oglądał piękne salony, obrazy, fortepiany, podziwiał parki, słuchał rodzinnych opowieści, uśmiechał się, kiedy wspominaliśmy o duchach przodków snujących się po wieżyczkach. Uważam, że pasował do tych zamków i mrocznych historii – ze swoją bladą twarzą, ze swoim smutkiem i czymś dziwnym w oczach, jakby przeczuciem śmierci. Musiałam go doglądać, wiedzieć, co robi, gdzie jest, czy mu czegoś nie trzeba. Ponownie chciałam być jak p. Sand i tego nie umiałam.

Widziałam, że go nudzę, podobnie jak nudzili go lordowie, hrabiowie i wszystkie szkockie ladies. Widziałam też, że nigdy mi tego wprost nie powie, że mi nie każe odejść i przez grzeczność będzie pozwalał zanudzać się dalej. Chciałby pewnie, by była przy nim chociaż Jenny Lind, by mu śpiewała szwedzkie pieśni ze szwedzką melancholią. Może żałował opuszczenia Anglii. Sądzę jednak, że to się już wtedy zaczęło. Umieranie. Najpierw gdzieś w sercu i umyśle, w środku. Obojętniał i zamarzał. Zostawił kiedyś rozpoczęty list do przyjaciela, chyba był to Franchomme. Pisał do niego, że nie wie, co ze sobą pocznie zimą, i że nie wie, czy w Paryżu będzie miał co jeść, kiedy wróci. Odeszłam szybko od sekretarzyka, przeczytawszy te słowa, choć z chęcią zostałabym i przeczytała całość. Usłyszałam jednak w korytarzu kaszel i jego lekki jak u dziecka krok.

– Panno Stirling, mam te nuty – powiedział, wchodząc do pokoju.

Stałam w oknie i próbowałam oddychać głęboko, a przed oczami miałam gładko przystrzyżone trawniki Calder House, posiadłości lorda Torphichena, mojego stryja.

– Panno Stirling?

– Mógłby pan tu zostać na zimę – powiedziałam.

Wyrwały mi się te słowa i zaraz ich pożałowałam. Odeszłam od okna i spojrzałam mu w oczy. Czułam bijący od niego chłód. Nie chciałam, by widział, jak bardzo próbuję się przy nim nie rozpłakać, ale on miał w sobie tyle dobroci, że musiał coś wyczuć, bo rysy jego twarzy zmiękły. Odłożył nuty i przelotnie uścisnął moją dłoń.

– Panno Stirling, to delikatna sprawa i ze względu na panią nie chciałbym do niej wracać. Powiem więc to wszystko tylko raz. Mówi się… mniejsza o to gdzie, że mam się żenić. Sądzę, że każdy ma na myśli jedną konkretną damę, która miałaby zostać moją żoną. Ja jednak zawsze tłumaczę, że łączy nas, mnie i panią, tylko głęboka przyjaźń. Jeśli więc pani reputacja ucierpiałaby na skutek…

– Moja reputacja nic mnie nie obchodzi.

– Ach tak.

Spuścił wzrok, a ja delikatnie się od niego odsunęłam. Zbyt wielką miałam ochotę pogładzić wtedy jego włosy, zmierzwione i opadające w lokach na oczy.

– Oczywiście łączy nas, mnie i pana, tylko głęboka przyjaźń – odparłam. – Przeproszę pana teraz. – Ruszyłam ku drzwiom, ale w progu zatrzymałam się jeszcze. – Czy wystąpi pan w Manchesterze?

– A co pani o tym sądzi?

– Sala piękna, na tysiąc dwieście osób. I płacą…

– Wiem, sześćdziesiąt funtów, proszę się nie krępować. Zacna suma.

– Tak. Pójdę już.

Zostawiłam go, narzuciłam na ramiona ciepły szal i wyszłam na trawnik, który przed chwilą widziałam z okna. Musiałam się zająć przygotowaniami do wyjazdu, skoro p. Chopin zdecydował się jechać do Manchesteru. Powinien oczywiście zatrzymać się na wsi, najlepiej u bogatego fabrykanta Schwabego. Wiedziałam, że Schwabe przyjaźni się z Jenny Lind i że ona także ma tam się niebawem zjawić. Zastanawiałam się, czy ona i p. Chopin powinni się spotkać i co ewentualnie zrobić, by się jednak nie spotkali.

***

P. Chopin wystąpił więc w Manchesterze, w Concert Hall, ogromnej sali na tysiąc dwieście osób. Przyjęto go gromkimi brawami i trzykrotnie wywoływano z powrotem na scenę. Za trzecim razem nie mógł się podnieść ze stołka i wśród publiczności rozległ się cichy szmer, ale mój mistrz to człowiek, który dla muzyki potrafił się zdobyć na największy wysiłek. Choć więc jego nowy lokaj Irlandczyk Daniel stał za kulisami, gotowy w każdej chwili pomóc swemu panu, p. Chopin wstał sam, ukłonił się pięknie i zszedł ze sceny o własnych siłach. Dopiero później zachwiał się i pozwolił, by Daniel wziął go na ręce jak dziecko. Tak to wyglądało odtąd przez cały czas. P. Chopin nigdy już nie zdołał wejść na własnych nogach po schodach, a często trzeba też go było kłaść do łóżka i okrywać kołdrą. Nawet na to brakowało mu sił. Kiedy jadł, chciałam chwycić jego dłoń, w której drżała łyżka, i go nakarmić. Marzyłam o tym, by jadł, spacerował, nabierał sił, pił swoją ulubioną czekoladę, krzepł wśród szkockich łąk, z dala od zadymionych miast. Działo się jednak coś przeciwnego, a ja nic nie mogłam na to poradzić.

P. Chopin grał jeszcze koncert w Glasgow, w Merchant Hall. To wtedy zrozumiałam, że moje pragnienie, by wypełnić jego czas, dać mu możliwość pokazania się publiczności, zarobienia pieniędzy i wyrobienia nowych znajomości, odnosi inny niż zamierzony skutek. Kiedy grał, miał w sobie jeszcze namiastkę dawnego żaru. Był już jednak tylko cieniem poprzedniego siebie. W Glasgow Daniel niósł go na rękach do sali koncertowej w Merchant Hall, a ja skryłam się w jednej z garderób i wymiotowałam z nerwów do emaliowanej miski, którą później ze wstydem ukryłam za zasłoną. Potem długo płukałam usta wodą i obficie spryskałam się perfumami, od których słodkiego zapachu ponownie mnie zemdliło. Kręciło mi się w głowie, kiedy grał, tak byłam słaba i niespokojna. Na szczęście i tutaj p. Chopin się podobał, choć byłam pewna, że skoro ja widzę mniejszy entuzjazm wśród publiczności niż ten, który mu okazywano w Paryżu, on musiał to widzieć również.

Nie spotkał się z p. Lind w Manchesterze. Zobaczyli się przypadkiem na stacji kolei żelaznej. P. Lind w towarzystwie p. Grote wybierały się z Edynburga na koncert do Glasgow. P. Lind powiedziała, że w tym roku już się tak w Szkocji nie podoba jak w ubiegłym. Publika szybko się nudzi artystami. Łaska pańska na pstrym koniu…

Widziałam, jak się ucieszył na jej widok i jak się po raz pierwszy od wielu tygodni szczerze uśmiechnął. Zazdrościłam jej tego uśmiechu, ale przywitałam się z nią grzecznie, świadoma, że jest naprawdę tak, jak mówi. W tym roku Jenny Lind nie była już dla szkockiej śmietanki towarzyskiej żadnym odkryciem. Stali tak naprzeciwko siebie, wśród gwaru i pokrzykiwań spieszących na kolej podróżnych, wśród kłębów pary, kulący się od zacinającego deszczu, wpatrzeni w siebie jak dwoje rozbitków, których jedynym pragnieniem jest uciec jak najdalej stąd. Nie wiem, dlaczego popchnęłam go lekko ku wyjściu z dworca. P. Lind posłała mi wtedy dziwne spojrzenie, na poły rozbawione i na poły współczujące. Ona także wiedziała, co do niego czuję i że to uczucie nigdy nie zostanie odwzajemnione. A może mnie rozumiała, bo sama była w podobnej, choć nieco lepszej sytuacji.

Zawiozłam p. Chopina z powrotem do Calder House, gdzie podjął decyzję o powrocie do Londynu. Chwilowym powrocie, jak byłam już wtedy pewna. Wiedziałam, że z Londynu będzie chciał wkrótce wyjechać do Paryża. Ciągnęło go do Francji, która mu się wydawała bardziej oswojona i przyjazna. Była przecież jego domem, jedynym, nawet jeśli nikt tam na niego nie czekał, a i jego przyszłość zawodowa malowała się bardzo niepewnie. Zaakceptowałam tę decyzję, bo nie miałam w tej sprawie nic do powiedzenia i nic innego mi nie pozostało, jak tylko spakować się i wraz z siostrą również wyruszyć do Anglii. Nie mogłam pozwolić, by pojechał sam. Nie mogłam i nie chciałam go zostawić, nawet jeśli – jak sądzę – on tego właśnie sobie życzył. Było to jego jedyne życzenie, którego nigdy nie spełniłam.

***

Jako młoda dziewczyna zawsze lubiłam londyńską jesień. Wydawała mi się bardziej uładzona, mocniej trzymana w ryzach niż jesień spędzana w naszych szkockich domach. Jesień szkocka była w moich oczach dzika i nieokiełznana, podczas gdy jesień londyńska – kulturalna i całkowicie podległa człowiekowi. Ludzie mogli narzekać na deszcz i wiatr, ale w granicach rozsądku, bo wiedzieli, że istnieją gorsze rzeczy na świecie. Takie jak właśnie jesień szkocka na przykład. Jesień na wrzosowiskach lub w Lake District, jesień nad morzem, gdzie w listopadowe dni można zapomnieć o suchym płaszczu i obuwiu.

Nie jestem pisarką i nie umiem ładnie opowiadać o jesieni. Dążę jedynie do tego, by powiedzieć, że londyńska jesień czterdziestego ósmego wydała mi się prawdziwie paskudna. Widziałam ją bowiem tak, jak musiał widzieć ją on. Częściej niż na złote liście patrzyłam na jego zapadnięte policzki, lepiej niż szum wiatru słyszałam jego kaszel. Bardziej niż sezonem i wizytami towarzyskimi na May Fair przejmowałam się jego pragnieniem wyjazdu. Bardziej niż balami planowanymi w pałacach Belgravii – nowej dzielnicy bogaczy – myślałam o koncercie i balu charytatywnym organizowanym w Guildhall przez weteranów powstania listopadowego. P. Chopina poproszono o występ na tym koncercie, a ja byłam pewna, że odmówi, bo przez dwa i pół tygodnia nie miał siły wstać z łóżka. On się jednak zgodził. Jeszcze dzień przed dusił się i pluł krwią. Jeszcze dzień przed zanosił się kaszlem tak, że siniał na twarzy i wybałuszał oczy, a ja zaciskałam palce na łańcuszku z małym krzyżykiem i modliłam się za niego, sama nie wiem o co konkretnie – o zdrowie czy jakąś łagodniejszą, dobrą śmierć. Ten krzyżyk mam i teraz przy sobie. Nigdy mu go nie dałam, ale niebawem to się zmieni. Kiedy stanie wreszcie jego grobowiec, znajdzie się tam specjalna skrytka, do której włożę kilka cennych rzeczy. Będą to: dwa medaliony od Bovy’ego, dokument z datą urodzenia i śmierci p. Chopina, medalion od Tellefsena, skrzynka z przedmiotami z Warszawy, monety z roku urodzenia i śmierci p. Chopina, a także… krzyżyk ode mnie. Dam mu go teraz, kiedy wreszcie starczy mi odwagi. Nie może już odrzucić tego daru. Wtedy tylko się modliłam. Tylko tyle i zapewne nie tak, jak dawno temu w Polsce modliła się jego matka. Myślałam o niej często. O jego siostrach, o tej odległości, która dzieliła tak zżyte rodzeństwo. Czułam się trochę częścią rodziny Chopinów, choć przecież wcale nią nie byłam.

Dzień po tym, jak z siostrą przybyłyśmy do Londynu za p. Chopinem, koncert i bal polski były moim głównym zmartwieniem. Zdecydowałyśmy więc przysłać mojemu nauczycielowi lekarza, naszego zaufanego doktora Mallana. P. Chopin postanowił wystąpić, ale przez osiemnaście dni był w stanie, który należało uznać za niemal agonalny. Jak więc zamierzał to zrobić? Nie mogłam go pielęgnować jak żona, choć oczywiście chciałam. Nie mogłam także jak siostra, którą nie byłam. Nie mogłam jak serdeczna przyjaciółka, bo do tego musiałabym być mężatką, aby nie wywołać plotek. Przychodziłam więc z siostrą. Ja przynosiłam mu herbatę, klepałam poduszki, pocieszałam banalnymi opowieściami o jego rychłym powrocie do zdrowia. Moja siostra miała ze sobą Biblię i plotła historie o zbawieniu duszy, o innym świecie, który jest znacznie lepszy od tego. Doktor Mallan dwoił się i troił, by p. Chopina wyszykować na występ w Guildhall. Codziennie też przychodziła do niego księżna Marcelina Czartoryska. Witał ją z uśmiechem, a kiedy zastępowała przy jego łóżku mnie, także z cichym westchnieniem ulgi. Raz, wychodząc z jego pokoju, usłyszałam, jak mówi do niej:

– Poczciwe te moje Szkotki bardzo, ale tak mnie nudzą, że z tych nudów ledwie już żywy jestem. Zaduszą mnie tymi nudami, a ja im przez grzeczność nie odmówię. Pani Erskine, siostra mojej drogiej kościstej Jane, Biblię mi przynosi. To bardzo religijna protestantka. Wie pewnie, że umieram, i chce mnie, zanim zdechnę, protestantem zrobić. O pani, dziękuję za to chwilowe wybawienie od ich uporczywego towarzystwa. Jak się przypięły, tak się odczepić nie chcą.

Poszłam wtedy do domu, zamknęłam się w pokoju i zwinięta w kłębek na łóżku usiłowałam płakać. Nie umiałam. Moim żołądkiem targały nerwowe torsje spowodowane rychłym balem polskim i projektowanym występem p. Chopina, ale serca swoimi słowami tamtego dnia mi nie złamał. To się stało już wcześniej. Nie powiedział niczego, czego bym już nie wiedziała, lecz nadal nie mogłam przecież odejść. Czułam, że tak naprawdę jestem mu potrzebna, nawet jeśli on sam o tym nie wie. Że jest ciągle coś do zrobienia dla niego.

Doktor Mallan wykurował p. Chopina na tyle, że był on w stanie wyjść na scenę i zagrać. Grał jednak tak delikatnie, tak cicho, że ledwie było go słychać. Owszem, p. Chopin zawsze miał delikatne uderzenie, ale tam… nie chodziło o styl gry, lecz o to, że on nie miał siły. Wydaje mi się, że już wtedy zaczęłam go wspominać. Myślałam o prześwietnym p. Chopinie, mistrzu, który nad klawiaturą nie miał sobie równych. Myślałam o jego powściągliwym uśmiechu, delikatnych, niemal kobiecych dłoniach, które z niezwykłą sprawnością i pewnością uderzały w klawisze. Zrozumiałam, że to już nie wróci. Tamtego p. Chopina już nie ma.

Następne dni były dla mnie pasmem udręki. Nie umiem pisać o uczuciach, podobnie jak nigdy nie umiałam ich okazywać, nie potrafię więc oddać dokładnie, co wtedy czułam. Powiem tylko tyle – po raz pierwszy zrozumiałam, że można zwątpić w sens życia. Próbowałam wyobrazić sobie świat bez niego. Nie wiedziałam, jak będzie funkcjonował. Nie wiedziałam, jak wypełnię tę pustkę, którą po sobie zostawi, i jak zdołam oddychać dalej ze świadomością, że jego już nie ma. Wypisuję tu teraz stek banałów, które z pewnością wyśmiałoby wyrafinowane pióro p. Sand. Nie będę więc dłużej się sama przed sobą ośmieszać. Dodam jeszcze, że dni jakoś mi upływały. Zawsze trzeba było wypić z kimś herbatę i porozmawiać o pogodzie, zawsze można było pojechać do p. Chopina i zobaczyć go lub chociaż zapytać o jego zdrowie. Najgorsze zdawały mi się poranki, bo budziłam się z pytaniem, czy przeżył noc, i wieczory, bo zasypiałam z pytaniem, czy ją przeżyje.

A on planował powrót do Paryża. I też zadawał sobie pytania. Po co tam wróci? Dla kogo?

I jeszcze – dlaczego Bóg od razu go nie zabije, tylko robi to tak po trochu?

***

Nie chodziłam do niego przez pewien czas po balu polskim. Kilkakrotnie powiedziano mi wprost, że się ośmieszam, że mu się narzucam, a on mnie uważa za nudną i nic poza tym. Ponieważ były to rzeczy od dawna mi znane, nie przejmowałabym się, gdyby dotyczyły tylko mnie i mojego złamanego serca, ale tu szło o moją rodzinę. Kładli mi do głowy, że częstotliwość spotkań z p. Chopinem trzeba zmniejszyć, że nie należy tam codziennie chodzić, bo przecież mogę mieć jeszcze jakąś przyszłość przed sobą. Mówili w gruncie rzeczy o mojej reputacji. Miałam już wtedy czterdzieści cztery lata i nie liczyłam na zamążpójście, a jednak dałam się przekonać. Nie chodziłam do p. Chopina, choć co dzień ja i siostra słałyśmy do niego listy. Na żaden nie odpisał. Żałuję tego teraz, że go nie odwiedzałam. Odebrałam sobie kilka dodatkowych chwil z nim, których już nijak nie da się nadrobić.

Nawet doktor Mallan z dobroci serca, jak sądzę, bo znał mnie i moją rodzinę od dawna, napomknął, że p. Chopin uskarża się na moją natarczywość i nudne towarzystwo, a zatem być może byłoby lepiej, gdybym aż tak mu się nie narzucała. Miał ponoć powiedzieć:

– Jeszcze chwila, a z nimi zwariuję, zamiast w spokoju ducha wyzionąć.

Owszem, to bolało. Teraz piszę o tym spokojnie – z delikatnym jedynie drżeniem dłoni – ale wtedy cierpiałam, nawet jeśli nie umiem o swoim cierpieniu porządnie i sugestywnie napisać. Doktor Mallan patrzył na mnie ze współczuciem i litością, przemawiał, ostrożnie wypowiadając słowa, i jestem pewna, że chciał jak najlepiej dla nas obojga.

Wytrzymałam niecały miesiąc. On jednak nie odpowiadał na listy, a mnie i siostrę doszły słuchy, że naprawdę się zbiera do Paryża. Pojechałyśmy więc do niego. Prosiłyśmy, by jeszcze został, skoro się czuje lepiej. A musiał się czuć lepiej, jeśli planował daleką podróż. Mówiłyśmy o sezonie zimowym w Londynie, kiedy wszyscy wielcy zjeżdżają do miasta, o koncertach i balach, o tym, że jeszcze p. Chopin zagra na królewskim dworze, skoro się żałoba po jakiejś królewskiej ciotce skończyła. Wiedziałyśmy obie, że nasza paplanina nie miała najmniejszego sensu. Ale co miałam mu powiedzieć? Zostań dla mnie? Nie jedź tam, gdzie znowu możesz ją spotkać?

Kiedy wróciłyśmy do domu, siostra od razu zapytała, czy ma polecić służbie, by przyniosła nasze kufry. W milczeniu skinęłam głową. Siostra odpięła kapelusz i rzuciła go na toaletkę.

– Pojadę z tobą. Wolę to, niż żebyś jechała sama. A przecież to byś właśnie zrobiła.

Wkrótce byłyśmy ponownie we Francji.

***

Nie wiem, jak opowiadać o tych ostatnich miesiącach z życia p. Chopina. Zabrzmi to pewnie dziwnie, ale czas ten był dla mnie trudniejszy niż pierwsze tygodnie po jego śmierci. Kiedy umarł, mogłam już tylko rozpaczać. Kiedy zaś umierał, w każdej minucie odczuwałam strach. Wiosną i wczesnym latem byłam jednym kłębkiem nerwów i niespokojnie podskakiwałam przy każdym głośniejszym dźwięku, każdym dzwonku u drzwi, każdym pojawieniu się służącego z listem.

Pomagałam mu, jak umiałam. Sporządzałam dla niego notatki, jak dawniej. Wspierałam w zacnym planie napisania podręcznika gry. Podobała mi się jego próba zdefiniowania muzyki. Chciał ją opisać jako ubranie uczuć w dźwięki. Nie przemyśleń, nie filozoficznych wniosków na temat świata, lecz właśnie uczuć. P. Chopin cenił uczucia i to one były dla niego przedmiotem sztuki. Uciekałam się także do wielu innych znanych mi sposobów, by mu pomóc. Płaciłam sporo jego rachunków tak, by nie miał możliwości się o tym dowiedzieć. Musiałam to robić, bo p. Chopin nic już nie komponował i nie przyjmował uczniów, nie miał siły dawać lekcji. Miałam mu pozwolić umrzeć z głodu? Na chorobę nic nie mogłam poradzić, ale na głód owszem.

Przyszedł wreszcie czerwiec roku czterdziestego dziewiątego, kiedy moja bezinteresowność i łagodna rezygnacja zostały wystawione na poważną próbę. Myślę, że byłam już wtedy bardzo zmęczona i straciłam cierpliwość. Na chwilę tylko, ale i tak wciąż to sobie wyrzucam. P. Chopin przebywał w tym czasie w Chaillot, gdzie go odwiedzali przyjaciele. Była na przykład księżna Czartoryska, był p. Rotschild, była p. Delfina Potocka. I przyjechała także Jenny Lind.

Jenny Lind nie wydawała mi się nigdy kobietą piękną. Moja siostra powiedziała raz, że ja sama mam więcej urody od niej i gdybym swego czasu skorzystała z którejś propozycji matrymonialnej, dziś byłabym panią jakiegoś szkockiego zamku, dumną lady z Mair Fair lub Belgrave Square, gdzie urządzałabym nową rezydencję z przestronnym salonem i szeroką klatką schodową i gdzie przyjmowałabym najświetniejsze angielskie towarzystwo. Skoro jednak odrzuciłam wszystkich zalotników, byłam tylko zamożną starą panną, beznadziejnie zakochaną w muzycznym geniuszu wszech czasów. Wracając do Jenny Lind i przestając pochlebiać sobie samej, p. Lind nie była piękna i p. Chopinowi z wyglądu się nie podobała. Mimo to uważał, że ona ma w sobie coś wyjątkowego, a już szczególne wrażenie robi, kiedy śpiewa. Faktycznie, na scenie p. Lind stawała się prawdziwie olśniewająca. Sprawiał to jej wyjątkowy kunszt, który dodawał jej blasku i urody. Była tak zdolna, śpiewała tak wyjątkowo, że zmiękczała swoim głosem najbardziej zatwardziałe serca. Co by wyrafinowane pióro p. Sand odpowiedziało na tę banalną charakterystykę? Usiłuję powiedzieć, że p. Lind była swego rodzaju czarodziejką. Kiedy śpiewała, słuchacze zanurzali się w magii i poddawali całkowicie jej urokowi. Mnie również ten śpiew urzekał, choć kiedy wykonywała pieśni, patrzyłam zawsze na p. Chopina, bo lubiłam widzieć wtedy jego twarz. Wygładzały mu się rysy, oczy błyszczały, na wargach majaczył łagodny uśmiech. Wyglądał na zdrowszego i silniejszego. Miało się wrażenie, że p. Chopin wstanie zaraz z kanapy, podbiegnie do fortepianu i uderzy w klawiaturę z werwą, jak to tylko on potrafił. P. Chopin jednak już wtedy nie grał. Bywały chwile, gdy chciałam porwać p. Lind, zamknąć ją w klatce i zmusić, by śpiewała dla niego ciągle, byle tylko wrócił ten jego wyraz twarzy, ten błysk w oku.

Oczywiście mógłby się z nią ożenić. Ona pewnie by tego chciała, ale taką myśl trudno mi było znieść. Wydaje mi się teraz, że moja zazdrość o Jenny Lind większa była niż zazdrość o p. Sand. P. Sand przyznawałam do p. Chopina większe prawo – nabyte w wieloletnim związku, wspólnym życiu, opiece nad dziećmi i wsparciu, jakiego udzielała mu w chorobie. P. Sand nie lubiłam, ale ją szanowałam. Byłam jej wdzięczna za to, co robiła, choć razem z p. Chopinem cierpiałam przez ich kłótnie, problemy i wreszcie rozstanie. Później przeżywałam również jego zmartwienie z powodu kłopotów córki p. Sand, która ponownie zaszła w ciążę i urodziła drugą córkę. Szczerze powiem, że modliłam się za nią, za tę małą, by pożyła dłużej niż tamto biedne maleństwo, które spędziło na świecie zaledwie kilka godzin. Biednej Solange Clésinger nie było za dobrze w małżeństwie, cierpiała z powodu długów męża i braków finansowych, jak również niedostatku emocjonalnego wsparcia ze strony swojej matki. Zastanawiałam się nad rodzicielską dumą. Zdawało mi się, że nie może być aż tak duża, by przez nią chcieć zupełnie odrzucić dziecko, ale z drugiej strony nie zostałam nigdy matką, więc nie znam tego stanu. Nie wiedziałam też, co się w rodzinie p. Sand naprawdę wydarzyło. P. Chopin nigdy mi o tym wprost nie powiedział. Nigdy nie mówił wprost o niczym. Nawet jeśli wciąż wracał w rozmowie do przeszłych lat, opowiadał o „lecie czterdziestego”, „pewnym śniadaniu w Nohant”, „moim szczęśliwym ocaleniu od śmierci w Valldemossie”, „jednym wieczorku muzycznym na wsi, kiedy pani domu…”. Zawsze bez detali, zawsze tworząc tylko zarys pewnej sytuacji. Nie powiedział więc jasno i wyraźnie: „wciąż ją kocham”, ale to się przecież wiedziało.

Teraz rozumiem, że wspólne życie wymaga poświęceń i kompromisów, że nie może być zawsze tak jak w pierwszych miodowych miesiącach, kiedy ludzie patrzą sobie w oczy i chcą się wciąż trzymać za ręce. Dlatego właśnie przyznawałam p. Sand swego rodzaju prawo do p. Chopina. Ale Jenny Lind? Ona zjawiła się niedawno. Zjawiła się po mnie. Była przy nim chwilę, wyjeżdżała, wracała, śpiewała, znowu go oczarowywała, rozniecała w nim tę ledwie już tlącą się iskrę (co pani na taką metaforę, p. Sand?), i ponownie znikała, wystawiając go na pastwę „nudnej i poczciwej Szkotki”. Nudna i poczciwa Szkotka tymczasem zostawiała go tylko wtedy, gdy musiała, bo wymagały tego od niej zobowiązania wobec innych. Nudna i poczciwa Szkotka nie zostawiałaby go w ogóle, gdyby tylko sobie tego życzył.

Także i tamtego lata w Chaillot Jenny Lind nie zabawiła długo. Wszyscy się bali rozprzestrzeniającej się epidemii cholery i wyjeżdżali na ślepo, w chaotycznie wybieranym kierunku, bo przecież człowiek nigdy nie ma pewności, za kim podąży zaraza. Na cholerę umarła wtedy śpiewaczka Angelica Catalani, którą p. Chopin spotkał w Warszawie, gdy był jeszcze dzieckiem. Poznała się z p. Lind dzień przed odjazdem Szwedki. Takie to było lato. Jenny Lind śpiewała u p. Chopina raz, a później przez Hamburg udała się do Szwecji, także w obawie przed cholerą. I o to właśnie chodzi. Zostawiła go. Niby swoją wielką miłość. Owszem, obawiała się o zdrowie i życie, ale to jednak jasno pokazało jej hierarchię wartości. Ja odjechałam wtedy najdalej do Saint Germain. To bliżej niż Szwecja. Ja także się bałam cholery, lecz w tym sensie, że choroba mogła zagrozić jemu.

Miałam opowiedzieć o Jenny Lind, a tymczasem przedstawiam tu samej sobie zalety swojego niezłomnego charakteru i kreślę własny obraz w jasnych barwach, zasłaniając się oddaniem p. Chopinowi. Przejdę więc do tego, czego nie udało mi się zrobić dobrze, do rzeczy, przy których nie umiałam się zachować sprawiedliwie.

Wróćmy więc do Jenny Lind. Naprawdę nie pamiętam, co śpiewała. Przypominam sobie jedynie jej głos, od którego drżał żyrandol, i przez chwilę bałam się, że na słuchaczy wyleje się gorący olej. Muszę to przyznać – ja również ją wtedy podziwiałam. Umiałam odczytać jej stan ducha i wiedziałam, co czuje, jaką walkę ze sobą toczy. Mimo to śpiewała lekko i bez wysiłku, sięgała wysokich dźwięków z finezją, frazowała pięknie, a przede wszystkim przekazywała emocje. P. Chopin lubił taki sposób śpiewania i jeśli czuł emocje, wybaczał nawet śpiewakowi drobne niedociągnięcia techniczne. Najbardziej w muzyce nie cierpiał chłodu. A już zwłaszcza w operze. Jeśli ktoś śpiewał dobrze i każdy dźwięk brał czysto, ale nie wkładał w to żadnych uczuć, p. Chopin zawsze mawiał, że prawie sobie nos odmroził, takie to było zimne. Jenny Lind zaś miała i technikę, i rzadką umiejętność przekazywania uczucia. Myślę, że gdyby p. Chopin był młodszy i zdrowszy, a ona wytrwała i konsekwentna, umiałaby podbić jego serce. Tyle że on umierał, więc nie myślał o tym, by zaczynać życie na nowo. Zwracał się raczej ku osobom, które utracił.

Tak bardzo mnie uwiera temat, który muszę podjąć, że wciąż go od siebie odsuwam, ale teraz już dość i do rzeczy.

Jenny Lind śpiewała, a później towarzystwo rozmawiało, piło wino i każdy udawał dobry nastrój, podczas gdy tak naprawdę wszyscy martwili się albo zdrowiem gospodarza, albo epidemią cholery. Stanęłam na chwilę przy oknie, by zaczerpnąć powietrza. Wkrótce dołączyła do mnie p. Lind. Była blada i co chwilę oglądała się przez ramię.

– Panno Stirling… – odezwała się i widziałam, że trudno jej zacząć rozmowę. – Chopin rzucił mimochodem, niby żartem, że nie gra, nie komponuje i nie wie, jakie siano będzie niedługo jadł. Rozumiem, że jeśli ma jakieś oszczędności, to są one niewielkie i niebawem się skończą?

Przełknęłam nerwowo ślinę i spuściłam wzrok.

– Moja relacja z panem Chopinem nie jest… nie daje mi prawa do pytania o jego finanse i…

– Panno Stirling, darujmy sobie te brednie i mówmy ze sobą otwarcie. Nawet jeśli pani nie pyta o jego finanse, to świetnie się w nich orientuje, bo jest pani bystra i bardzo rozsądna. A poza tym ko… czuje pani do niego…

– To samo co pani – odparłam szybko i cieszyłam się, że w półmroku nie widać moich płonących policzków.

P. Lind westchnęła ciężko i znowu obejrzała się przez ramię.

– Tak – powiedziała cicho. – Ma pani rację. Pani jednak jest bardziej bezkompromisowa, bardziej gotowa na poświęcenia. Ja dbam głównie o siebie i swoją sztukę. Kocham przede wszystkim śpiew, a dopiero później…

– Gdyby on okazał pani przychylność i dał do zrozumienia, że podziela pani uczucia, to wówczas…

– Tak, wówczas poświęciłabym wszystko dla tej mojej jedynej, największej miłości – powiedziała na jednym wydechu.

Uśmiechnęłam się gorzko i spojrzałam jej w oczy.

– Z panem Chopinem tak już jest, panno Lind. Wielu go nie docenia, wielu utrzymuje z nim zaledwie powierzchowną znajomość, wielu go nie lubi, bo uważa za zbyt wyniosłego, a mimo to zawsze znajdzie się ktoś, kto będzie gotów wszystko dla niego poświęcić.

– Pani nigdy nie czekała, aż on okaże przychylność.

– To prawda, nie czekałam.

– A mimo to przez całe lata…

– Tak, ma pani rację.

– Jakie to uczucie?

– Już się z nim nauczyłam żyć.

– Jakie?

– Okropne.

P. Lind krótko i mocno uścisnęła moją dłoń.

– Proszę mi więc powiedzieć, co z tym sianem, które on ma jeść? Jak bardzo jest źle?

– W zasadzie kończy mu się to, co zarobił w Anglii i Szkocji.

– I nie zarabia?

– I nie zarabia.

– Czy pani…?

– Robię, co mogę, tak by o tym nie wiedział. I panią również proszę o dyskrecję.

– Oczywiście. Czy są to wysokie kwoty?

– Osobno może i nie, ale jeśli się wydatki zsumuje, bywa, że wychodzi niemało. Przydałyby mu się jednorazowo jakieś większe pieniądze. Żeby przez pewien czas nie musiał się martwić tym sianem. Rozumie pani, o co mi chodzi. On bardzo to przeżywa, wie, że nie może pracować, wie, że niebawem nie będzie się miał za co utrzymać, a jednocześnie nie potrafi powiedzieć o swoich lękach i problemach wprost. Słyszymy więc właśnie o jedzeniu siana, o tym, że nie wie, co ze sobą zrobi zimą. Ja mogę go wspierać na bieżąco, ale nie mogę go obdarować większą kwotą, która dałaby mu to, czego najbardziej potrzebuje, czyli bezpieczeństwo. Wysokość mojej rocznej renty na to nie pozwala.

– Rozumiem. Problem jest więc poważny.

– Wydaje mi się, że tak.

– Dziękuję za rozmowę, panno Stirling.

Jenny Lind nie czekała na moją odpowiedź. Wróciła do salonu i później na prośbę p. Chopina jeszcze coś śpiewała.

Kolejne dni mijały w miarę spokojnie. Mieszkałyśmy z siostrą w Saint Germain i odwiedzałyśmy p. Chopina tak często, jak było to możliwe. Miewał krwotoki nocne, o czym informowała opiekująca się nim Polka. Przyjeżdżała go doglądać także księżna Sapieżyna. Z doktorów żaden nie wydawał się szczególnie mądry, ale p. Chopin pewnego dnia uznał, że jeśli go zostawią samemu sobie, to może się szybciej wyleczy. Miewał dni gorsze, po których przychodziły dni lepsze, a te zawsze dawały mi nadzieję. Pod koniec czerwca napisał do siostry z prośbą, by przyjechała. Wiem, że księżna Czartoryska już od maja zagadywała męża, by się wystarał o paszport dla niej. Rozmawialiśmy o tym wszyscy za jego plecami. Widzieliśmy już wcześniej tę potrzebę, by sprowadzić Ludwikę do Paryża. Sądziliśmy, że albo mu pomoże wyzdrowieć, albo przynajmniej zobaczy się z nim jeszcze, zanim…

***

Wydarzenia, o których wstyd mi pisać, rozegrały się w lipcu.

Brałam w nich udział ja, moja siostra, pewien posłaniec, gospodyni p. Chopina i… że tak to ujmę, jasnowidz. Somnambul, jak go zwał p. Chopin. Jasnowidz miał na imię Alexis. Do tej pory nie wiem, jak to opisać i jakimi słowami określić rzeczonego Alexisa, by nie wyrządzić krzywdy człowiekowi. Za nic nie chciałabym rzucać fałszywych oskarżeń, a jednak są takie chwile i takie wypadki, które każą wątpić w czyjąś uczciwość. Otóż mieszkałyśmy wówczas z siostrą, jak już wspomniałam, w Saint Germain. Owego jasnowidza miałyśmy okazję poznać przy pewnym szczególnym wypadku. To skomplikowana sprawa, więc opiszę ją po kolei i pokrótce, nie zagłębiając się w szczegóły, których sama nie rozumiem. Nie wiem bowiem, dlaczego zwrócono się konkretnie do nas. Domyślam się, lecz pewności nie mam. Do rzeczy więc.

Jasnowidz Alexis powiedział mnie i mojej siostrze, że zgłosił się do niego mężczyzna, którego w marcu wynajęto do przeprowadzenia delikatnej sprawy. Pewna osoba poprosiła rzeczonego mężczyznę, by przekazał gospodyni p. Chopina zaklejoną kopertę z tajemniczą zawartością. Koperta miała oczywiście trafić do rąk p. Chopina, a darczyńca chciał pozostać anonimowy, dlatego rzecz załatwiał przez zaufanego, jak twierdził, posłańca. Posłaniec ów w lipcu zgłosił się do jasnowidza Alexisa z prośbą o pomoc. Okazało się bowiem, że koperta z tajemniczą zawartością od równie tajemniczego darczyńcy nigdy do rąk p. Chopina nie trafiła. Posłaniec twierdzi, że przekazał ją na ręce pani gospodyni. Co się zatem stało z przesyłką? Jasnowidz Alexis uznał, że sprawa nas – mnie i siostrę – zainteresuje, jako że znamy p. Chopina i w sposób jawny i oczywisty obchodzi nas jego los. Potwierdziłyśmy to i wysłuchałyśmy, z czym do nas przyszedł. Zarówno ja, jak i siostra jesteśmy głęboko wierzące, zatem z dużą rezerwą odnosiłyśmy się do spraw związanych z wywoływaniem duchów, jasnowidzeniem, przepowiadaniem przyszłości i innych takich historii. Jasnowidz Alexis był jednak bardzo przekonywający. Opisał dokładnie mieszkanie p. Chopina, klatkę schodową, korytarzyk, którym się idzie do mieszkania pani gospodyni, jak również wygląd tejże gospodyni i samego p. Chopina. Moja siostra była wstrząśnięta i szybko mu uwierzyła. Ja… wietrzyłam spisek. Mimo to nic nie mówiłam i pozwoliłam siostrze działać.

Siostra zapytała jasnowidza Alexisa, czy dostrzega może w swoich „wizjach”, co się stało z kopertą. Alexis zaprzeczył, ale poprosił, by mu przynieść kosmyk włosów pani gospodyni, która miała przesyłkę odebrać, a on sprawę wyjaśni. Siostra pojechała więc do p. Chopina. Wyłożyła mu całą historię i razem uknuli, jak tu od pani gospodyni wyłudzić włosy. Pletli coś o jakiejś wróżce, która ludzi na odległość leczy, ale musi mieć kosmyk włosów chorego. P. Chopin w takie brednie nie wierzy, choć dla zabawy chciałby tę wróżkę nabrać i dać jej włosy zdrowej osoby, na przykład pani gospodyni. Jeśli wróżka rozpozna te włosy, to p. Chopin może uwierzy i wtedy pośle swoje.

Kiedy o tym piszę, sprawa wydaje się wyjątkowo głupia, choć muszę przyznać, że wówczas nie towarzyszyłam siostrze w spotkaniu z p. Chopinem, bo od rana piłam ziółka na bolący z nerwów żołądek. Inni mogli wierzyć jasnowidzom, ale mnie cała ta historia układała się krok po kroku w sposób zupełnie logiczny. P. Chopin miał otrzymać od anonimowego darczyńcy spory datek pieniężny. Pani gospodyni z jakiegoś powodu datku nie przekazała, a darczyńca się zorientował i przez posłańca usiłował rzecz wyjaśnić. Nie kazał temu posłańcowi iść prosto do p. Chopina. Wymyślił całą tę komedię z jasnowidzem. Bo jasnowidz znał mnie i moją siostrę, a my znałyśmy p. Chopina. Ponadto anonimowy darczyńca musiał znać jeszcze kogoś. Mnie. To o mnie chodziło. To ja się miałam dowiedzieć, co się dzieje z kopertą, i zadbać o to, by p. Chopin ją dostał. Dlatego że to ja wiedziałam, iż on potrzebuje teraz jednorazowego wsparcia finansowego. I takie wsparcie ktoś mu przekazał. To znaczy – przekazała.

Milczałam i pozwoliłam, by spektakl rozgrywał się nadal. Byłam rozgoryczona i oburzona utkaniem tak gęstej intrygi zamiast załatwienia sprawy wprost. Siostra dała więc włosy gospodyni jasnowidzowi Alexisowi, wysłuchała jego opowieści, a później razem z tamtym zaufanym posłańcem od anonimowego darczyńcy udała się znowu do p. Chopina. Beze mnie. Siedziałam wtedy w swoim pokoju, z bólem głowy, bo od dwóch dni prawie nic nie jadłam, i czekałam na to, co miało się wydarzyć. Moja siostra przekazała p. Chopinowi wieści od jasnowidza, który rozpoznał włosy i na ich podstawie orzekł niby, że koperta jest wciąż zapieczętowana i spoczywa w szufladzie jakiegoś „meblika” koło łóżka. Trzeba przedstawić sprawę delikatnie, a pani gospodyni kopertę odda. Skąd jasnowidz wiedział o „mebliku”, dotąd nie mam pojęcia. Dość powiedzieć, że miał rację. Zaufany posłaniec przypomniał się gospodyni, opisał sytuację i zapytał o niedoręczoną przesyłkę. Pani gospodyni zbladła, zarumieniła się, zbladła znowu, rozpłakała się, ucieszyła, znowu rozpłakała i wreszcie przyniosła kopertę. Moja siostra, zaufany posłaniec i p. Chopin uwierzyli, że o niej zapomniała, bo przecież przesyłka była nietknięta i nikt przy niej nie majstrował. Odesłano więc gospodynię, a z p. Chopinem została moja siostra i tamten zaufany posłaniec. To właśnie ona odpieczętowała kopertę. Było w niej dwadzieścia pięć tysięcy franków.

– Pani Erskine – rzekł powoli p. Chopin. – Czy pani coś o tej przesyłce wiadomo?

– Ależ skąd! Dlaczego? Pan chyba nie myśli, że to… Nie, to niemożliwe, drogi panie. Jane umie być hojna, jednak taka suma…

Otóż właśnie. P. Chopin pomyślał o mnie. I moja siostra także, choć przecież zna moją sytuację i wie, że takiej kwoty nie mogłabym jednorazowo podjąć. Opowiadała mi o tym później, dręcząc mnie kolejnymi pytaniami, aż wreszcie rozpłakałam się z bezsilności i nerwów.

– Dobrze, przepraszam – mruknęła siostra. – Rozumiem, że to nie ty. Pojedź do niego i mu o tym powiedz. Wyjaśnij sprawę, bo on jest co do ciebie przekonany. I chyba nieco zażenowany. Potrzebuje tych pieniędzy, ale chyba nie chciałby…

– Być wobec mnie zobowiązany?

– Tak myślę. Bardzo mi przykro, Jane.

Pojechałam do niego na drugi dzień. Znowu kręciło mi się w głowie z głodu i nerwów, zupełnie jak kilka miesięcy temu w Anglii i Szkocji. Przywitał mnie chłodno. Siedział na kanapie owinięty kocem – nie tym ode mnie – mimo że poranek był ciepły, a na letnim wietrze delikatnie tańczyła firanka.

– Panno Stirling – zaczął. – Pani mnie zna i wie, że moja wdzięczność…

– To nie ja.

– Słucham?

– To… nie ja.

Chwiejnie wstał z kanapy i podszedł do mnie. Patrzyliśmy sobie w oczy, a ja usiłowałam po raz kolejny określić kolor jego tęczówek. Raz wydawały mi się błękitne, innym razem znowu złotobrązowe. Czułam jego zapach, widziałam wyraźnie kości policzkowe, błękitne żyłki na skroni i kędzierzawe włosy opadające na czoło. Miał spierzchnięte usta ze śladami zaschniętej krwi. Jakże go w tamtej chwili kochałam.

Uśmiechnął się do mnie inaczej niż zazwyczaj. Może nie chciał, bym wiedziała, jak o mnie zawsze myślał. Może się poczuł źle ze swoimi opiniami, że jestem poczciwa i nudna, może go to uwierało w obliczu mojego rzekomego wielkiego wsparcia. Nie wiem. Na pewno jednak patrzył na mnie wtedy inaczej. Łagodnie, dobrotliwie. Na chwilę zamknął moją dłoń w swojej, a ja pomyślałam (co pani na to, p. Sand?), że dla jednej takiej chwili warto było przeżyć czterdzieści kilka lat.

Miałam sobie pozwolić to odebrać? Skierować tę jego łagodność, tę nagłą dobroć i tkliwość na inną kobietę? Sprawić, by pomyślał o niej inaczej, cieplej, by się jeszcze nad swoim życiem i przyszłością zastanowił?

Wiem, że umierał.

Wiem, że nie zostało mu już wtedy dużo czasu.

I chciałam te kilka chwil zachować dla siebie.

– Panno Stirling – szepnął. – Takie podarunki rozumiałbym chyba tylko od angielskiej królowej albo miss Coutty.

– Oczywiście – odparłam zupełnie bez sensu.

– Oczywiście? – zapytał z lekkim, ale miłym rozbawieniem.

– Tak.

– Bo to nie pani? I pani siostra nic o tym nie wiedziała?

– Moja siostra nic o tym nie wiedziała.

Przynajmniej to jedno było prawdą. Wpatrywałam się w dywan i modliłam, by on jeszcze przez chwilę potrzymał moją dłoń. A jednak puścił ją wreszcie. Nie podniosłam wzroku.

– No cóż. Będę więc musiał podziękować zarówno królowej angielskiej, jak i miss Coutty, skoro nie wiem, która to z nich. Bardzo im ładnie podziękuję. Powiem, że ten podarunek z nieba mi spadł i dzięki niemu może jeszcze chwilę z jedzeniem siana poczekam. Dzięki niemu też kilka nocy prześpię spokojnie, ugoszczę siostrę, która przyjedzie pożegnać umierającego brata, i z lżejszym sercem popracuję nad podręcznikiem do gry na fortepianie. W czym liczę na pani nieocenioną pomoc, panno Stirling.

Kiwnęłam głową, pożegnałam się i odeszłam. W korytarzu z trudem łapałam powietrze i kilka razy chciałam się wrócić. Poszłam sobie jednak wreszcie i nigdy mu nie wyznałam prawdy. Nie powiedziałam, że to nie byłam ja, lecz Jenny Lind.

***

P. Chopin nie umierał samotnie. Odchodził otoczony rodziną i przyjaciółmi, choć teraz jestem pewna, że chciałby mieć przy sobie jeszcze jedną osobę, która być może nie zjawiła się u niego z mojego powodu. To kolejna sprawa, o której wstyd mi pisać, ale napisać o niej muszę.

W sierpniu do Francji przyjechała siostra p. Chopina. Kiedy bawiła tu kilka lat wcześniej, nie poznałam jej dobrze, bo wówczas była przede wszystkim gościem p. Sand w Nohant. Gdy jednak zjawiła się ponownie, zdenerwowana i pełna najgorszych obaw, to ja opowiedziałam jej o stanie p. Chopina i o tym, jakie są rokowania. Pojęła w lot, ile on dla mnie znaczy, wstrzymała łzy i mocno mnie uścisnęła.

– Panno Stirling, jak to dobrze, że pani jest przy nim.

Nie odpowiedziałam. Nie byłam pewna, czy on równie mocno się z tego cieszy. Ale i tak robiłam dalej swoje, milczałam na temat datku Jenny Lind i zacieśniałam przyjaźń z jego siostrą. Ludwika była miłą, dobrą kobietą, bardzo oddaną bratu. Troszczyła się o niego, spędzała z nim każdą chwilę, a kiedy opuszczała jego pokój, dopiero wtedy pozwalała sobie na okazanie uczuć. Płakała więc, zrozpaczona i bezradna jak dziecko. Rozumiałam jej żal. Widziałam ich wyjątkową więź, ich porozumienie bez słów. W ciągu dziewiętnastu lat, które p. Chopin spędził na obczyźnie, widzieli się tylko dwa razy, a jednak mimo to wciąż była między nimi zażyłość i poufałość, wciąż rozmawiali ze sobą tak otwarcie i swobodnie, jak gdyby spotykali się co dzień. Ludwika zasięgała czasem moich rad. Na przykład w kwestiach związanych z przeprowadzką p. Chopina na plac Vendôme. Nowe mieszkanie było piękne, miało siedem pokoi i było cieplejsze niż dotychczasowe, ale każdy wiedział, że on – tak chory – raz przestąpiwszy próg, nigdy już stamtąd nie wyjdzie. Jak się okazało, mieliśmy rację. P. Chopin większość czasu spędzał w łóżku, z szyją owiniętą szalikiem i stopami przykrytymi kocem.

Przeprowadzka wypadła na początku września. To właśnie wtedy zgłosiła się też do mnie Ludwika, pytając o radę w pewnej delikatnej sprawie. Otóż drugiego września napisała do niej p. Sand. Ludwika przyznała, że jest wobec tego listu bezradna i nie wie, jak postąpić. Miała z pewnością żal do p. Sand, a i historię ich rozstania znała jedynie ze strony p. Chopina, ale mimo to musiała zachować o niej jakieś ciepłe wspomnienia. Nie chciała więc pewnie podejmować żadnych radykalnych kroków, za które musiałaby później odpowiadać w pojedynkę. Chodziło też o ostatnie chwile jej brata. O to, czego mu teraz najbardziej było potrzeba.

P. Sand pisała:

Droga Ludwiko. Dowiaduję się, że jesteś w Paryżu, nie wiedziałam o tym. Będę nareszcie przez Ciebie miała prawdziwe wiadomości o Fryderyku. Jedni piszą mi, że jest daleko ciężej chory niż zwykle; inni, że jest tylko słaby i cierpiący, jakim go zawsze widziałam. Napisz mi słówko, ośmielam się prosić Cię o to, gdyż można być zapoznaną i opuszczoną przez swoje dzieci, nie przestając ich kochać. Napisz mi także o sobie i wierzaj, że nie przeżyłam ani jednego dnia mego życia bez myśli i tkliwego o Tobie wspomnienia. Pamięć o mnie splamiono widocznie w Twoim sercu, ale nie zdaje mi się, bym zasłużyła na to wszystko, co wycierpiałam. Oddana Ci całą duszą George. Polecam się pamięci Twego męża.

Przeczytałam list, po czym powoli złożyłam papier.

– I co pani myśli? – zapytała Ludwika.

Co miałam myśleć? Współczułam jej oczywiście. Wiedziałam, że ma swoje racje. Z pewnością nie zasłużyła na wszystko, co ją spotkało. Być może na część tych rzeczy, ale z pewnością nie na wszystko. Byli tacy, co przypisywali jej zbyt wiele zła, którego nie mogła wyrządzić. Byli tacy, którzy oceniali ją niesprawiedliwie, biorąc pod uwagę głos tylko jednej ze stron. P. Chopin był schorowanym geniuszem, dawniej wielbionym na salonach. Kruchym, pięknym chłopcem rozpieszczanym przez bogate damy, żywą zabawką w rękach księżniczek i hrabin. Taki szczupły, taki skromny, taki uprzedzająco grzeczny. Nigdy się nie puszył, nie pokazywał swojej wyższości, zawsze do każdego odnosił się z szacunkiem. Ona była niemoralną pisarką noszącą spodnie i z cygarem w zębach. Rozwódką i kochanką wielu mężczyzn. Kobietą, która miała śmiałość angażować się w politykę. Oczywiście, że to jej przypisywano wszelką winę. Naprawdę myślałam o niej wtedy wyjątkowo ciepło. Z tego listu, tak wyważonego i powściągliwego, przebijała bezsilność i rozpacz. Oczywiście ona nadal go kochała. Ogryzała pewnie paznokcie do krwi w swoim pałacyku w Nohant i odchodziła od zmysłów ze strachu o swoją jedyną prawdziwą miłość. Nie było na świecie nikogo, kto w tamtej chwili rozumiałby ją lepiej ode mnie.

A jednak… p. Sand miała już przecież swoją szansę. P. Chopin zaś musiał teraz myśleć o czymś innym. Musiał uporządkować swoje sprawy, póki jeszcze był na to czas.

Oddałam list Ludwice i wzięłam głęboki wdech.

– Myślę, że panu Chopinowi przydałoby się teraz zastanowić nad kwestiami ostatecznymi. Zatroszczyć o to, co będzie… później. Kiedy nas już opuści.

Oczy Ludwiki wypełniły się łzami.

– Ma pani na myśli zbawienie?

Przytaknęłam. Ona również przez chwilę bezwiednie kiwała głową. Wreszcie podniosła się z fotela i wyciągnęła do mnie rękę.

– Porozmawiam z księdzem Jełowickim. To przyjaciel jeszcze z czasów szkolnych. Jeśli Fryderyk zgodzi się komuś wyspowiadać, to tylko jemu. Poproszę księdza Jełowickiego, by z nim o tym pomówił i odprawił mszę. Ma pani rację, panno Stirling. Obecność pani S. mogłaby odciągnąć jego myśli od tych fundamentalnych kwestii. Dziękuję.

Ściśle mówiąc, nie tak się dokładnie wyraziłam, ale taki chciałam osiągnąć efekt. Wtedy naprawdę myślałam o odkupieniu dla niego. O tym, że się powinien oczyścić, zamiast połączyć na powrót z dawną kochanką. Albo też tak sobie tylko wmawiałam. Teraz sądzę, że po prostu nie chciałam, by ona się z nim spotkała. Nie chciałam, by p. Chopin umierał w jej ramionach. Nie mogłam znieść myśli o tym, że tak by ich na zawsze zapamiętano, jako wiecznych kochanków, których miłość nigdy nie zgasła.

Dlatego nic więcej nie odpowiedziałam Ludwice. Pozwoliłam jej odejść z raz powziętą decyzją i wziąć za to odpowiedzialność. To nie ja demonstracyjnie nie odpisałam p. Sand, by poczuła się zniechęcona do dalszych zabiegów. To nie ja jej w ten milczący sposób zasugerowałam, żeby mu pozwoliła w spokoju umrzeć. Nie ja zapobiegłam ich ostatniemu spotkaniu. Ja tylko powiedziałam, że p. Chopin powinien się zatroszczyć o swoje przyszłe życie. Nie miałam w zasadzie nic na sumieniu.

Z Ludwiką rozmawiałyśmy jeszcze później wielokrotnie i sądzę, że zawiązała się między nami przyjaźń. Ona była nieszczęśliwa. W lecie pozostawał przy niej mąż, który jesienią musiał wrócić do swoich profesorskich obowiązków. Pamiętam, jak niechętnie zostawiał żonę w Paryżu. Pamiętam, jak ją ściskał za łokieć, jak cedził przez zęby do jej ucha słowa, które musiały boleć, bo ona bladła, płakała. A jednak mu nie ustąpiła. Słyszałam raz, jak krzyknęła:

– To mój jedyny brat! On umiera! Już przez ciebie Izabelka nie przyjechała, odebrałeś jej tę jedyną szansę widzenia się z bratem! I dlaczego? Żeby mu robić codziennie wymówki, pretensje głosić, że ze mną po nocach rozmawia, a ja powinnam być przy mężu? Dlaczego tu ze mną jechałeś? Nie wrócę z tobą! I mała Ludka też zostaje!

To był jedyny jej sprzeciw wobec męża, jaki słyszałam. Przez wszystkie te lata miałam w Paryżu styczność z wieloma Polakami, a często przysłuchiwałam się też rozmowom p. Chopina z jego polskimi przyjaciółmi prowadzonym w ich języku ojczystym, zaczęłam więc co nieco rozumieć. Ludwika i Kalasanty stali na piętrze, ja na parterze, bo akurat przyszłam i służący odbierał mój płaszcz. Później Ludwika pisała do męża listy, w których starała się załagodzić sytuację, ale on się nie dał przebłagać. Nie dał się chyba przebłagać do końca życia. Już zawsze to między nimi stało. Jego pretensje i zazdrość. Głupia zazdrość, bo o brata. Jak można być zazdrosnym o brata, na dodatek chorego i słabego, który umiera? O to, że mu się poświęca uwagę i z nim spędza każdą chwilę? Ja tego nie rozumiem. Moja siostra, wdowa, też kiedyś miała męża. Nigdy by mi nie przyszło do głowy, że on mógłby być o mnie zazdrosny, że mógłby nam odmawiać kontaktów, serdeczności, że chciałby nas rozdzielić tuż przed śmiercią. To okrucieństwo. Mąż Ludwiki był okrutny.

Kiedy wyjechał, odżyła nieco. Problemy wróciły chwilę później, już po śmierci p. Chopina. Bo przecież były rzeczy, które należało uporządkować, zebrać, a on, pan mąż, jej w liście napisał, że żadnego grata do domu nie weźmie i wszystko ma sprzedać. Każdą rzecz po p. Chopinie. Na to już być trzeba człowiekiem całkiem bez serca. Pomagałam jej, jak umiałam. To była delikatna sytuacja, bo ona nie chciała za wiele mówić. Jeśli już, to czasem się jej coś wymknęło. Chciała ukryć problemy w małżeństwie, a także, jak sądzę, prawdziwy charakter swego męża. W jakimś sensie wstydziła się tego. I póki żył p. Chopin, nie chciała go martwić, ale przed nim prawdy się ukryć nie dało, bo przecież p. Jędrzejewicz i jemu robił wyrzuty. Trudno więc pomóc komuś, kto sam sobie pomóc nie umie. Co jednak może kobieta wobec władzy męża? P. Sand by wiedziała. Kiedy patrzyłam na udręczoną przez małżonka Ludwikę, rozumiałam lepiej p. Sand. Traktowała mężczyzn trochę tak, jak oni traktowali kobiety przez całe stulecia. A mimo to była chyba mniej okrutna. Mnie o tym trudno stawiać tezę, bo przecież sama nigdy nie miałam nad sobą władzy małżonka.

***

Zaczęło się w połowie października. Przybyłyśmy z siostrą z Saint Germain po otrzymaniu wiadomości od Ludwiki, że sytuacja jest krytyczna i „to” może się stać w każdej chwili. I lepiej by było, gdyby tak się stało. Nagle i szybko. Niestety, p. Chopin umierał przez blisko cztery dni i cztery noce. Nigdy wcześniej i nigdy później nie doświadczyłam niczego podobnego. Bolało mnie całe ciało, a serce pękało na myśl o niegodziwościach, które mu wyrządziłam, o wszystkich tych sytuacjach, kiedy coś przed nim zataiłam lub też moje słowo, użyte celowo w konkretnym kontekście, mogło wpłynąć na czyjeś wobec niego zachowanie. Najbardziej mnie bolały te dwie ostatnie sprawy z p. Lind i p. Sand. Czułam się winna, zbrukana. Niegodna jego przyjaźni, nawet jednego spojrzenia. Bóg też był pewnie tego zdania, bo p. Chopin, umierając, nie patrzył na mnie. Popatrywał na swoją siostrę, na księdza Jełowickiego, który go wyspowiadał, na swoich przyjaciół – Franchomme’a, Lea, Gutmanna. Na Solange Clésinger, w której twarzy mógł szukać rysów jej matki. Ja także tam byłam, ale dla niego jakby niewidoczna. Tylko kilka razy wyszłam z tamtego pokoju. Raz spotkałam się w korytarzu z księdzem Jełowickim. Był wobec mnie uprzejmy, ale w jego zachowaniu czułam powściągliwość. Wskazał na drzwi prowadzące do pokoju p. Chopina.

– Wierzę, że jest pani dla niego prawdziwą, dobrą przyjaciółką.

– Słucham?

– Dobrą przyjaciółką. On, widzi pani, miał w swoim życiu wielu fałszywych przyjaciół. Takich, którzy nie wierzyli w Boga, odrzucali Go, a często wręcz szydzili z wiary.

– Nie poznałam tych, którzy szydzili – odrzekłam po krótkiej pauzie.

– Pani S…

– Pani S. odrzuca wiarę ujętą w instytucję, ale zapewniam księdza, że w Boga i nieśmiertelność duszy wierzy – odparłam szybko i bez zająknięcia.

Nigdy nie rozmawiałam z p. Sand o jej przekonaniach religijnych, lecz przeczytałam kilka jej książek, a przede wszystkim Lukrecję Floriani, w której miała rzekomo w złym świetle przedstawić samego p. Chopina. Owszem, widziałam w postaci księcia Karola sporo cech mojego drogiego przyjaciela. Jestem jednak pewna, że i p. Chopin je widział. Dlatego nie od razu oburzył się na tę książkę, którą znał doskonale od pierwszej strony, bo p. Sand czytała mu ją we fragmentach w Nohant. Dopiero kiedy w Paryżu zawrzało i odezwali się oburzeni przyjaciele, on sam również się oburzył. O to właśnie chodzi w miłości, jak sądzę. Kochałam go i kocham nadal nad życie, widziałam go i znałam całego, z zaletami i wadami. Kochałam go i kocham, co nie znaczy, że był dla mnie człowiekiem bez skazy. Wręcz przeciwnie. Kochałam go i kocham za te ułomności i słabości, za upadki, za niezręczności, za – rzadką, ale jednak – nieczułość. Dlatego właśnie wzięłam wtedy w obronę p. Sand, nawet jeśli w Lukrecji posunęła się odrobinę za daleko i otarła o złośliwość. I jeszcze z powodu poczucia winy.

Ksiądz Jełowicki spojrzał na mnie z zainteresowaniem.

– Pani bierze jej stronę, panno Stirling?

– Staram się jedynie być sprawiedliwa.

– Rozumiem. Widzi pani… On nie myślał o niebie. O nieśmiertelności duszy. Powiedział mi, że nie rozumie sakramentów, tak jak ja je rozumiem. Powołałem się więc na wiarę, którą mu przekazała matka. Wyspowiadał się mnie, bo jestem jego najdawniejszym przyjacielem. Zrobił to, bo czuł, że to raczej szczera rozmowa niż sakrament pokuty. Ale przyjął go wreszcie, a za nim także inne.

– Ja, jako protestantka, również inaczej rozumiem sakramenty niż ksiądz.

– Ale zbawienie….

– Pan Chopin okrutnie cierpiał przez całe swoje życie, a już zwłaszcza w ostatnich latach. Pan Bóg na pewno mu to cierpienie policzy po tamtej stronie.

Ksiądz Jełowicki ukłonił mi się lekko i rozeszliśmy się wtedy, by spotkać się godzinę później ponownie przy łóżku p. Chopina. Nie chciałam wchodzić z nim w spór. Zamierzałam jedynie powiedzieć, że Bóg – jak ja Go widzę – jest miłosierny i wyrozumiały, że się pochyla nad tymi, którzy błądzą, i im okazuje swoją łaskę. Nie umiałam wątpić w to, że Bóg przyjmie do siebie mojego drogiego przyjaciela, że będzie na niego czekał z otwartymi ramionami. Bo przecież obudził w kimś miłość. Nie dzieliłam jego przyjaciół na dobrych i złych. Myślałam tylko o tych, którzy go kochali tak jak ja – niczego nie oczekując w zamian.

Później siedziałam przy jego łóżku, nie odzywając się słowem. Z Nicei przyjechała p. Delfina Potocka, a p. Chopin na chwilę uniósł się na poduszkach i słabym głosem powiedział:

– To dlatego jeszcze nie umarłem. Bóg pozwolił mi jeszcze raz panią usłyszeć.

Nie miałam już siły na zazdrość, na wyrzucanie mu w duchu, że p. Potocką zauważył od razu, a mnie nie widział od wielu dni. Zgodziła się mu zaśpiewać, za co ją dotąd niezmiennie podziwiam. Nie pamiętam, co śpiewała. Słyszałam tylko jej głos, który w końcu zaczął się łamać i przechodzić w szloch. Płakaliśmy wszyscy. Ksiądz Jełowicki rozpoczął modlitwę, a p. Chopin zerknął na nas, zebranych wokół jego łoża, i szepnął:

– Co z wami? Dlaczego się nie modlicie?

Klękliśmy więc i odpowiadaliśmy na odmawianą przez księdza Jełowickiego Litanię do Wszystkich Świętych. Modliłam się na głos po katolicku, w duchu zaś po swojemu, choć z każdą chwilą czułam, jak coś się we mnie zasklepia i umiera. Popadłam w odrętwienie. Nie wiedziałam już, czy śpiewamy, czy się modlimy, czy płaczemy. Słyszałam, że p. Chopin prosi Ludwikę, by zabrała jego serce do Polski. Nie wiem, dlaczego pomyślałam, że to raczej jego głowa powinna tam wrócić. Że to w umyśle narodziła się tęsknota za ojczyzną i że tam rodziła się i umierała każda miłość. Widziałam głowę p. Chopina odjętą od jego ciała i nagle poczułam się bardzo słabo. Nachylił się nade mną Adolf Gutmann i przytrzymał moje ramię.

– Panno Stirling? Czy pani się dobrze czuje? – zapytał.

Nie zdążyłam odpowiedzieć, bo p. Chopin przywołał go do siebie i próbował uściskać.

– Mój drogi, mój drogi – powtarzał. Później pocałował krzyż i przeżegnał się. – Jestem już blisko – szeptał. – Blisko źródła szczęścia.

Słyszałam, że wszyscy głośniej płaczą, widziałam, że Gutmann wyprasza z pokoju jakichś ludzi, których nie miała sił wyprosić Ludwika. Solange łkała. P. Potocka siedziała wciąż przy fortepianie przysuniętym do drzwi sypialni, głowę miała spuszczoną, a jej ciałem wstrząsały spazmy. Auguste Clésinger, zięć p. Sand, zbliżył się do mnie i cicho zapytał:

– Czy jest pani pewna?

Wzdrygnęłam się.

– Czy mam zdjąć maskę pośmiertną, jak sobie pani życzyła?

Spojrzałam na niego bez słowa. Wtedy właśnie zrozumiałam, że p. Chopin odszedł.

Była druga w nocy, siedemnastego października 1849 roku.

Clésinger zdjął dwa negatywy maski pośmiertnej p. Chopina. Później wykonał według nich odlewy w gipsie. Negatyw maski pośmiertnej znalazłam w pracowni artysty, kiedy go odwiedziłam, by sprawdzić postępy prac nad rzeźbą nagrobną. Przesłałam ten negatyw do Warszawy. Chciałam, by wiedzieli, jak w tamtej chwili wyglądał. Uważam, że mieli do tego święte i jedyne prawo. W masie gipsowej znalazło się sporo jego włosów.

***

Zawsze jest jeszcze coś do zrobienia dla niego.

Przez kolejne lata po jego śmierci wciąż kierowałam się tymi słowami. Myślałam o sobie wtedy trochę lepiej, bo zyskałam przynajmniej pewność co do swoich intencji. Nie mogłam już niczego oczekiwać w zamian. P. Chopin nie mógł mi się odwdzięczyć, nie mógł się obudzić pewnego dnia z myślą, że jestem warta jego uczuć. Nie chciałam też sławy, którą budowałabym na jego nazwisku. Kierowałam się, po pierwsze, miłością, a po drugie, strachem. Bałam się, że świat o nim zapomni i że jego muzyka przepadnie. A przecież to życie, ten geniusz, zasługiwało na więcej niż tylko chwilowe istnienie. Kilka dni po pogrzebie p. Chopina moja siostra – w nastroju bardzo podniosłym i skłaniającym do refleksji o przemijaniu – wypowiedziała słowa, które dały mi do myślenia i kazały działać.

– Czym on był na tym świecie, Jane? Migawką tylko, jak my wszyscy. Umarł, a dzwon katedry Notre Dame bije nadal, jak bił od stuleci. Rzeczywistość wypełni pustkę po nim jakimś innym genialnym artystą i wszystko istnieć będzie nadal bez uszczerbku. My także jesteśmy migawkami, Jane. Bledszymi niż on, takimi, jakie rozżarzyły się na chwilę w jego obecności. Jego ktoś może wspomni, ale nas na pewno nie wspomni nikt.

Mój chłodny temperament i praktyczna natura kazały mi podchodzić z dystansem do egzaltowanych słów siostry. Lecz miała rację i ja godziłam się ze swoją rolą w życiu p. Chopina. Byłam dla niego migawką. Czymś chwilowym, co oświetliło fragment jego świata tylko na chwilę. Nie godziłam się jednak na to, by i on był dla ludzkości migawką. Nie godziłam się na te lata, które mu dano, na te niecałe cztery dekady. Uważałam, że zasłużył na całe stulecia, na to, by dać się poznać ludziom, którzy przyjdą po nas, którzy przeżyją nas o kolejne wieki. Wierzyłam mocno, że to możliwe i że za sto, dwieście lat ktoś usiądzie do fortepianu w pięknej sali koncertowej i podaruje słuchaczom jego muzykę. A wtedy p. Chopin też tam przyjdzie. Będzie patrzył na nich wszystkich z góry, wiecznie żywy dzięki uwielbieniu późnych wnuków. Zawsze w to wierzył – że zrozumieją go dopiero przyszłe pokolenia. Aby go jednak zrozumiały, musiały go poznać.

Praca, którą dla niego wykonywałam, pozwoliła mi dalej żyć. Było trochę tak, jak gdyby nie całkiem odszedł, choć co chwilę zdawałam sobie sprawę, że kolekcjonuję przemyślenia, którymi chcę się z nim podzielić. Zastanawiałam się, co by powiedział o jakimś obrazie, o nowo powstającym budynku, o pracach remontowych w starym kościele, o muzyce, której słuchałam, o pieśni śpiewanej przez całkiem sprawną, ale emocjonalnie chłodną śpiewaczkę. O to właśnie chodziło z p. Chopinem – że on zostawał w głowie człowieka na zawsze. Tęskniłam nawet za jego znudzeniem moją osobą.

W listopadzie na ulicy Jeûneurs miała miejsce wyprzedaż rzeczy z mieszkania p. Chopina. Nie zdążyłam przybyć na sam początek, ale przybyłam w porę, by zaprotestować przeciw licytowaniu jego bielizny. Bielizny! Pościeli, której używał, prześcieradła, poszewki na kołdry i poduszki, wreszcie odzieży spodniej, która dotykała bezpośrednio jego nagiej skóry. Nawet myśleć o tym nie mogłam, a co dopiero na to patrzeć. Zdobyłam wszystko i wysłałam do Warszawy, do p. Chopinowej. Podobnie zresztą zrobiłam z wieloma innymi rzeczami, które udało mi się wtedy nabyć. Nie chciałam, by moje nazwisko figurowało w dokumentach, więc przedmioty kupowałam anonimowo. Nazywano mnie i tak wdową po Chopinie. Starałam się więc, by moje działania dla niego nie wyglądały ostentacyjnie. Wiele też rzeczy robiłam z myślą o jego biednej rodzinie, z którą rozłączył się na tyle lat, i wiele też robiłam dla samej siebie.

Ludwice przesłałam po licytacji skrzynkę z książkami i drugą – dwukomorową – z firankami i kwiatami, które siostra p. Chopina mogłaby później przesadzić do donic z polską ziemią. Fortepian, krzesełko i poduszkę z czerwonej skóry. Z rzeczy, które zostawiłam sobie, urządziłam w Szkocji, w Calder House, małe muzeum. Zgromadziłam tam dywany po nim, fotel, poduszki, szkatułkę od Rothschilda, fortepian Pleyela i mnóstwo drobiazgów, które on tak lubił zbierać. Spisałam ostatnią wolę, w której przekazywałam to wszystko po mojej śmierci matce p. Chopina. Nie wiem, skąd miałam pewność, że ona mnie przeżyje. Kiedy składałam podpis pod dokumentem, podupadłam na zdrowiu i od dłuższego czasu cierpiałam na uporczywy ból w dole brzucha. Lekarz nie powiedział mi jeszcze wtedy, że pojawiło się tam coś, co mnie zabije. Wiem to dopiero teraz i dlatego spieszę się już, by skończyć te zapiski i położyć je tam, gdzie powinny się znaleźć.

Rzeczy należących do p. Chopina nie traktowałam jak swojej własności. Uważałam raczej, że większe prawo mają do nich jego matka i siostra. Dlatego jeśli ktoś chciał coś ode mnie kupić, nie zgadzałam się na przyjęcie żadnych pieniędzy, a jedynie pisałam do Ludwiki z pytaniem, co i komu mogę przekazać za darmo w jej imieniu. Starałyśmy się, by pamiątki po p. Chopinie trafiały do osób, które były mu bliskie lub go szczerze ceniły.

Kupiłam od Pleyela ostatni fortepian, na którym grał. Wysłałam go Ludwice w specjalnej skrzyni z blachy cynkowanej, by nie ucierpiał na skutek wilgoci. Miałam wrażenie, że ciągle nim pachnie i że na klawiszach wciąż widać ślady jego palców. Na listwie zaczepowej w ogonie fortepianu wypisałam odręczną dedykację. „Pour Louise”. Dla Ludwiki. Miałam dziwne wrażenie, że to się kiedyś okaże ważne i pozwoli ten instrument rozpoznać pośród innych w dziejowej zawierusze. Nie umiem powiedzieć, skąd mi się to przeczucie wzięło. Poza tym miałam na uwadze Ludwikę. Krzywda, jaką jej wyrządził mąż, nie dawała o sobie zapomnieć i choć ona mi się w listach nie skarżyła, wyczuwałam po sposobie pisania, rozmazanych niekiedy literach, zdaniach, z których dało się odczytać śmiertelne zmęczenie, że jest coraz bardziej nieszczęśliwa. Straszna to rzecz – bezsilność. Co mogłam dla niej zrobić? Jedynie tyle, że ją zapewniłam o opiece nad rzeczami i grobem brata. Może za dużo do niej pisałam, może ona nie miała czasu tego czytać. Chciałam jej jednak w ten sposób pokazać, że jestem. Że wprawdzie daleko, ale ma we mnie zawsze przyjaciółkę. To chyba ważne, by w chwilach nieszczęścia mieć świadomość, że gdzieś jest przyjaciel.

Założyłam album. Zgromadziłam w nim wycinki z gazet, które ukazały się po śmierci p. Chopina. Było tam wszystko, co o nim pisano od dziewiętnastego października do czwartego grudnia 1849 roku. Rok po śmierci mojego przyjaciela podarowałam ten album uzdolnionemu artyście, malarzowi Teofilowi Kwiatkowskiemu, który swoim subtelnym i czułym pędzlem umiał tak pięknie oddać delikatność i czułość naszego geniusza. Znalazły się w tym albumie teksty z wielu pism: „Le Journal des Débats”, „Le Constitutionel”, „Le Courrier Français”, „Le Credit”, „Le National”, „Le Messager des Théâtres et des Arts”, „L’Odre”, „L’Opinion Publique”, „Revue et Gazette des Théâtres”, „La Presse”, „Revue et Gazette Musicale de Paris”, „La Gazette de la France Musicale”, „L’Illustration. Journal Universel”, „La Tribune des Peuples”, „L’Artiste. Revue de Paris”, „The Daily News”, „John Bull”, „Le Pays”, „Le Siècle”, „L’Assamblée Nationale”, „Revue de la Quinzaine”, „La Réforme”, „Journal de Rouen”. Nie wiem, czy pamiętam wszystkie. Nie wiem, czy za kilka dekad te tytuły wciąż będą się ukazywać, dlatego je tu zapisuję. Nie wiem też, czy ktoś jeszcze przechował artykuły o p. Chopinie. Na wszelki wypadek zrobiłam to ja i czuję, że album trafił w dobre ręce, a p. Kwiatkowski będzie umiał rozpoznać jego przeznaczenie.

Ważną sprawą było też zajęcie się dorobkiem, który p. Chopin po sobie pozostawił. I nie chodziło bynajmniej jedynie o to, by zachować pamięć o rzeczach już wydanych. Mój przyjaciel mawiał, że ma wielki szacunek do publiczności i nie chciałby zmuszać jej do słuchania utworów tego niegodnych. To prawda. Wydaje mi się jednak, że był jeszcze inny powód. P. Chopin nie myślał tylko o publiczności, lecz także o sobie. Dbał o swój wizerunek i nie chciał wypuszczać w świat dzieła niedoskonałego. Jeśli jego doskonałe dzieła spotykały się z krytyką, zawsze mógł mówić – i myśleć – że to krytykujący nie dorósł do tej muzyki i że kiedyś ta muzyka i tak zatriumfuje. Był pewny swoich racji, wierzył we własną twórczość, nawet jeśli zdarzało mu się czasem wyrażać wątpliwość i cierpieć z powodu braku zrozumienia. Gdyby jednak pozwolił sobie na wydanie dzieła niedoskonałego – a zdawał sobie zawsze sprawę z wszelkich ułomności w muzyce – z trudem zaakceptowałby krytykę, na jaką zasłużył.

P. Chopin prosił, by wszystkie dzieła, których nie wydał za życia, po jego śmierci spalono. Jego wola nie została wypełniona. Publikacją tych dzieł zajęli się Auguste Franchomme i Julian Fontana – szczególnie ten ostatni. Konsultowali ze mną wiele spraw, zwłaszcza tych związanych z odczytaniem bazgraniny p. Chopina. Pamiętam dotąd, jak Franchomme odczytywał ostatniego mazurka, którego przyniósł mi pokazać na dwóch kartach, bo miał obawy przed połączeniem obu części. Co do wydań pytałam zawsze o zdanie Ludwikę, do której pisałam w sprawie kolejnych publikacji – czy sobie ich życzy, czy też nie. Ostatecznie decyzja o tym należała do rodziny p. Chopina, do której ja się nie zaliczałam.

Sporządziłam spis jego pieśni pozostających w autografach, wykaz posiadanych przez niego dokumentów, wykaz nadawców wysłanych do niego listów, a także wykaz jego uczennic i uczniów. Mam w swoich zbiorach także siedem tomów ze wszystkimi utworami p. Chopina, które były moimi egzemplarzami lekcyjnymi. Są tam jego notatki dotyczące sposobu grania. Na końcu znalazła się tabelka – spis treści – ze wszystkimi incipitami muzycznymi, a przy jednym z opusów jego własnoręczny dopisek: „To ja poprawiałem wszystkie te nuty”. Prosiłam go, by sporządził ów spis i uporządkował choć w ten sposób swoje sprawy. Tak na wszelki wypadek. P. Chopin był wtedy w Szkocji i różnie się działo z jego zdrowiem. Patrzyłam z przerażeniem na jego bazgraninę, na chaos panujący wśród jego szpargałów, na jego dezorientację, kiedy miał coś znaleźć. Dawniej, gdy kompozycje p. Chopina kopiował Julian Fontana, wszystko było łatwiej skontrolować, ale kiedy przestał to robić, p. Chopin miewał problemy z odczytaniem własnego pisma. On nie rozumiał, że wszystkie należące do niego rzeczy należy skrupulatnie uporządkować, próbowałam mu więc to wytłumaczyć, uciekając się do łagodnej perswazji, na tyle, na ile pozwalała mi moja – tak nieistotna – rola w jego życiu. Roześmiał się wtedy i powiedział:

– Chodzi pani o to, że mogę gdzieś nagle zdechnąć i dlatego lepiej po sobie zawczasu posprzątać?

Nie pamiętam, co odpowiedziałam. Na pewno coś, co nie miało właściwego znaczenia i nie oddawało sensu moich starań. Wzdrygnęłam się na słowo „zdechnąć”. On mówił o tym z pozoru lekko, uśmiechając się krzywo i przekładając na stole jakieś gazety, ale ja wiedziałam, że podobnie jak ja czuł ciężar swojej wypowiedzi. Chodziło mi przecież o coś innego, niż sądził. Nie o to, że ktoś będzie miał problem z pozbieraniem i uporządkowaniem rzeczy po nim, tylko o to, że takie uporządkowanie będzie miało znaczenie dla przyszłych pokoleń. Ani przez chwilę nie wątpiłam w późnego wnuka. Powinnam więc wtedy powiedzieć, że właśnie dla późnego wnuka musi się bardziej postarać.

I wreszcie pomnik na grób. Mam wrażenie, że doglądam prac nad miejscem pochówku nie tylko dla niego, lecz także dla siebie. Dobrze jest skupić się na czymś konkretnym, nadzorować rzeczywiste działania, po których pozostaje widoczny ślad. Dbam więc o to, by na życzenie Ludwiki w ogrodzeniu wokół nagrobka znalazły się małe drzwi, aby można było wejść i złożyć kwiaty lub wieńce. I ta skrytka, gdzie włożę cenne dla niego rzeczy. Będzie tam też krzyżyk ode mnie, który ściskałam, modląc się o jego zdrowie i zbawienie. Dopilnuję zalutowania skrzynki i osobiście umieszczę ją w niszy pomnika.

Niniejsze zapiski trafią razem ze mną do grobu. To właściwe dla nich miejsce. Jest tu wszystko, co o nim myślałam i co dla niego robiłam, a także – co zrobiłam przeciwko niemu i wbrew jego woli. Niech ta nędzna pisanina będzie moją spowiedzią przed przyjacielem. Bo przecież ja nie miałam nigdy ważniejszego przyjaciela niż on. Nigdy przed nim nie kochałam i nigdy po nim nie pokocham. Zabiorę ze sobą tę historię do lepszego świata i może tam mu ją przekażę.

Nie mogę myśleć o tym, że niebawem stanie na jego grobie marmur, tak zimny, tak twardy. Wiem, że p. Chopin nie żyje, ale marmur – mam wrażenie – oddzieli mnie od niego jeszcze bardziej. Będę jednak przychodzić tu tak długo, jak długo starczy mi sił. Będę przynosić kwiaty i wieńce ode mnie i mojej siostry, a także od rodziny p. Chopina. Będę dbać o jego grób, bo chcę i mogę to robić. Będę do niego mówić i niech mnie wezmą za wariatkę. Będę tu wracać, tak jak się zawsze wraca do jedynego ukochanego. Będę o nim pamiętać i cały świat zmuszę, by nigdy o nim nie zapomniał.

Będę to robić, póki ból w dole brzucha pozwala mi jeszcze swobodnie się poruszać.

Bo zawsze, zawsze… jest jeszcze coś do zrobienia dla niego.

A później wrócę do Szkocji, by tam umrzeć.

Warszawa, 1889

***

Redaktor wcisnął kapelusz na głowę i po raz ostatni spojrzał na Krzysztofa. W mieszkaniu było zimno, za oknem wstał dzień, ponownie prószył śnieg. Stary rok kurczył się jak staruszek, którego oddech zwalnia, mięśnie sztywnieją, a oczy zachodzą mgłą. Nowy chował się jeszcze pod białą pierzyną. Krzysztof nie wiedział, co mu przyniesie, ale nie spodziewał się wielkich zmian. Kilku decyzji w jego życiu już nie dało się cofnąć – między innymi tej dotyczącej „narzeczonych” Chopina. Nie żałował. Wiedział, że pociągnie to za sobą konsekwencje, że powstaną mity, a narracja na temat kompozytora, którego pośmiertna sława rosła w szybkim tempie i który stawał się jednym z wielkich narodowych bohaterów, rzadko kiedy prowadzona będzie z punktu widzenia kobiet pojawiających się w jego życiu. Nikt im nie odda głosu, nikt się nie zajmie ich uczuciami. Nikt się nie zajmie codziennością istniejącą obok muzyki, całą niepożądaną normalnością, której należało stawić czoło. Chyba że zrobi to ktoś w odległej przyszłości. Jakiś późny wnuk, o którym pisał Norwid w Fortepianie Szopena. Historia zawsze daje pierwszeństwo geniuszom, ale być może pewnego dnia da je wyjątkowo tym stojącym gdzieś obok.

– Co z nią później było? Z tą Stirling?

– Zmarła dziesięć lat po Chopinie, prawdopodobnie na raka jajnika. Jej krewni mówili o cyście, ale to najpewniej było coś paskudniejszego. Wróciła do Szkocji, ponoć bardzo cierpiała i była bardzo cierpliwa.

– Myślisz, że nie chciała już żyć?

– Myślę, że chciała. Bo przecież zawsze było jeszcze coś do zrobienia dla niego, a ona miała dopiero pięćdziesiąt pięć lat. Mów, co chcesz, ale jak dla mnie to raczej niedużo.

– Sam masz czterdzieści trzy i pogrzebałeś się w tej zakroczymskiej trumnie już za życia. Julcia by tego na pewno nie chciała.

Krzysztof posłał mu ostrzegawcze spojrzenie, lecz nic nie powiedział, bo redaktor oczywiście miał rację. Julia nie byłaby z tego zadowolona. Miał wrażenie, że czasem go odwiedza. Nie odzywa się, tylko stoi w progu i patrzy ze smutkiem. Nie pochwaliłaby ani jego przeprowadzki na Zakroczymską, ani pustych pokoi, starego siennika, butelek gorzałki i fotela po umarlaku Zarzecznym. Nie pochwaliłaby jego biedowania i samotności z wyboru. Podejrzewał, że nie pochwaliłaby nawet jego łagodnej obsesji na punkcie Konstancji Gładkowskiej, choć na pewno by pierwszą miłość Chopina bardzo polubiła. Powiedziałaby, że odwiedzając tę kobietę, próbuje spełnić choć w niewielkiej części swoje marzenie o zestarzeniu się u boku żony. Powiedziała mu to przecież, tuż przed końcem. Spojrzała na ich nowo narodzonego synka i wyszeptała: „Ja muszę… ale ty nie możesz iść za mną”. Nie zdążył jej odpowiedzieć, a później próbował i nie próbował iść za nimi. Zastanawiał się, czy Julka wiedziała, że nie odejdzie sama, że pójdą razem z małym.

Nie umiał ze sobą skończyć, choć robił wszystko, by życie skończyło z nim. Pił, nie jadł i nienawidził ludzi. Aż znalazł się tutaj, sam. Julcia przychodziła do niego czasem, stała w progu i patrzyła, on zaś wiedział, że chce mu powiedzieć o Chopinie. O tym, jak kochał życie i jak się go trzymał. Bo przecież nawet kiedy wiedział, na co się zanosi, owinięty w pledy i z opuchniętymi stopami nadal planował przeprowadzkę, nadal myślał o jakiejś przyszłości, o nowej opowieści, która jeszcze się dla niego zacznie. „Wynoszę się”, powiedział Norwidowi. Norwid myślał, że Chopin mówi o śmierci, ale jemu chodziło tylko o nowe mieszkanie. Tak właśnie trzeba żyć – aż do samego końca. Jak gdyby zawsze był jeszcze jeden dzień i jeszcze jeden krok. Jak gdyby się grało Balladę f-moll z pozornym pierwszym zakończeniem. Powiedziałaby mu to. Mówiła mu to. Nie słuchał jej.

– Czyli to twoja ostateczna decyzja? Nie zechcesz opublikować u nas swoich tekstów o narzeczonych Chopina?

Redaktor stał już w drzwiach dokładnie w tym miejscu, gdzie Krzysztof czasem widywał Julię.

– Nie mam czego opublikować. Nie mam żadnych tekstów.

– Niech ci będzie.

Redaktor westchnął ciężko i nacisnął klamkę. Zawahał się jednak i cofnął o krok.

– A gdyby to było coś innego? Napisałbyś może dla mnie coś innego, Krzysiu?

– Co na przykład?

– Cokolwiek. Po prostu cokolwiek, bylebyś napisał.

– Odezwę się. Nie patrz tak. Naprawdę się odezwę.

Redaktor nie był do końca zadowolony z takiej odpowiedzi, skoro jednak nie usłyszał „nie”, uznał, że można się uczepić nadziei. Pożegnał się i wyszedł, a Krzysztof zrobił sobie kawy i usiadł na fotelu umarlaka Zarzecznego. Jako że wcześniej odstąpił go gościowi, a sam całą noc spędził na twardym i rozklekotanym krześle, teraz zamruczał z zadowoleniem i uznał nabytek za bardzo udany. Zastanowił się nad propozycją redaktora. Może i mógłby wrócić. Pisać cokolwiek, byleby tylko chwycić za pióro. Powiedział swojemu dawnemu przyjacielowi prawdę, nie mógł opublikować spisanych przez siebie opowieści kobiet Chopina, bo żadnego takiego tekstu nie miał. Już nie.

Kiedy się dowiedział, że Konstancja Gładkowska zniszczyła przed śmiercią listy od Chopina i pamiątki po nim, nie był zaskoczony. Czasem człowiek woli zachować prawdę dla siebie, chronić ją jako coś najdelikatniejszego i najcenniejszego, co musi pozostać prywatne i czego nie należy czynić przedmiotem ogólnej dyskusji. Mógł żałować, że mu tych listów nie przekazała, ale się jej nie dziwił. To była ich przeszłość i ich uczucia. Kawałek rzeczywistości, w którym na chwilę zaistnieli jako ludzie z krwi i kości, a nie mgliste figury o rozmytych rysach twarzy, zredukowane do imion, nazwisk i dokonań. Dokonania Chopina były wielkie, ale oprócz nich było też prawdziwe życie. Trzeba mieć odwagę, by spróbować je wpisać w wielki poemat o narodzinach i śmierci.

On postąpił podobnie jak Gładkowska i zrobił to wcześniej. Przeczytał spowiedź Jane Stirling, po czym podjął taką, a nie inną decyzję. Wcześniej rzucił już pracę, bo i tak zjawiał się tam pijany, narażając się przełożonym i kolegom, wyprowadził się z mieszkania, w którym umarła Julia, i ruszył w podróż. Po powrocie z Florencji i rozmowie z Marią Wodzińską planował zostać już w Warszawie na zawsze, ale nic mu z tego planu nie wyszło. Pojechał więc do Anglii i Szkocji gonić za cieniem Jane. Uznał, że coś jej się od niego należy, że coś jej się należy od kogokolwiek. Chciał, by zapamiętano ją jako osobę, która wiele zrobiła dla Chopina i ocaliła go dla przyszłych pokoleń, która pozostała przy nim mimo chłodu, krytyki i odrzucenia. Jej miłość przetrwała wszystko i była najtragiczniejsza ze wszystkich czterech. Konstancja, Maria i Aurora miały swoje rodziny, własne życie, obowiązki, zmartwienia i radości. Mogły go kochać latami, mogły to uczucie zabrać do grobu, ale coś dla nich istniało poza Chopinem. Dla Jane nie istniało nic. Dla Jane Chopin nigdy nie umarł. Krzysztof pojechał więc do Szkocji, by oddać jej hołd. Odwiedził Calder House i patrzył na trawnik, na który również ona patrzyła, kiedy zrozumiała, że od swojego mistrza nie może oczekiwać niczego poza przyjaźnią. Rozmawiał z jej krewnymi, słuchał o tym, jak odchodziła ze spokojem i pogodzona z losem. O ile Konstancja Gładkowska przypominała mu zmarłą żonę, o tyle z Jane łączyło go głębokie doświadczenie samotności. Tak przynajmniej myślał, kiedy czytał jej słowa.

Wracając do Polski, zatrzymał się w Paryżu i pewnej nocy wybrał się na cmentarz Père-Lachaise. Odszukał grób Chopina i złożył na nim kwiaty. Stał tam przez chwilę, wpatrzony w rzeźbę Auguste’a Clésingera, niefortunnego męża Solange, i myślał o życiu tak przedwcześnie zakończonym. A później, przed przyjazdem do Warszawy, odwiedził jeszcze Żelazową Wolę. Zobaczył budynek, w którym Chopin przyszedł na świat, prawie obrócony w ruinę. Obszedł go, przespacerował się po okolicy, a wieczorem zakradł się na tyły domu i zakopał w ziemi zeszyt, w którym spisywał historię Konstancji, Marii i Aurory i do którego dołączył opowieść Jane. Odszedł stamtąd świadomy, że albo ktoś kiedyś znajdzie jego zapiski, albo też ulegną one nieodwracalnemu zniszczeniu. Pozostawił to w rękach losu.

Siedząc teraz w wyziębionej kuchni nad zimną kawą, przypomniał sobie dzień, w którym jego życie pośrednio splotło się z życiem Chopina. Miał wtedy siedemnaście lat i wracał do domu. Widział już w oddali bryłę pałacu Zamoyskich, gdzie jego ojciec wynajmował ładny i przestronny lokal na trzecim piętrze. Dobrze się tam żyło, czasem wesoło, ale znacznie częściej spokojnie i cicho. Z okien mieli całkiem niezły widok, a nad głowami z rzadka tupali sąsiedzi, gdyż niewielkie mieszkanko piętro wyżej bywało przeważnie puste. Dopiero niedawno ktoś się tam musiał wprowadzić, bo Krzysztof słyszał niekiedy kroki i głosy. Lokatorzy jednak zachowywali się bardzo dyskretnie.

Był wrzesień, przyjemne wczesnojesienne popołudnie. Krzysztof szedł szybko, ciesząc się już na spotkanie z dawno niewidzianym bratem, który miał ich tego dnia odwiedzić. Brat ów, Andrzej, wyprowadził się przed rokiem z niejasnych pobudek, a później w równie tajemniczy sposób zarabiał na utrzymanie i włóczył się nie wiadomo gdzie. Kilka dni wcześniej dostali list, że można się go spodziewać dziewiętnastego września. Krzysztof patrzył więc na pałac Zamoyskich i wyglądał gdzieś w pobliżu sylwetki brata. Myślał, że może Andrzej poczeka na niego przed wejściem albo będzie stał w oknie. Dlaczego miałby to robić? Krzysztof nie wiedział, ale w równym stopniu tęsknił za bratem, co się o niego martwił. Zbliżył się wreszcie do celu, zarzucił teczkę na ramię, odsunął myśl o gramatyce francuskiej i arytmetyce, po czym jeszcze przyspieszył kroku. Widział już okna swojego mieszkania. I widział także okno lokalu piętro wyżej…

Wiedział, że nie powinien iść Nowym Światem, bo między szóstą a ósmą miał tędy jechać namiestnik Fiodor Berg. A kto trafiał na przejeżdżającego namiestnika, musiał mu się ukłonić, inaczej trafiał do więzienia. I rzeczywiście na Nowym Świecie było wyjątkowo pusto, co pewnie dziwiło przy tak pięknym, pogodnym popołudniu. Krzysztof przystanął na chwilę. Przejazd namiestnika z pewnością wypłoszył ludzi z głównych ulic, ale cisza, jaka tu panowała, była mimo to za ciężka, zbyt znacząca. Ruszył znowu przed siebie, Nowym Światem i Krakowskim Przedmieściem, niechby się nawet musiał ukłonić. Czuł, że nie ma czasu skręcić w boczną uliczkę, że coś się zaraz wydarzy, a przecież w domu jest ojciec i – być może – brat. Brat… Spodziewajcie się mnie dziewiętnastego września…

Krzysztof zaczął biec. Już widział powóz Berga. Już widział wyraźnie okna swojego mieszkania, a jeszcze wyraźniej – bo bardzo teraz rzuciło mu się w oczy – okno powyżej. Czwarte piętro, pusty pokój niedawno wynajęty, dyskretni lokatorzy, których słychać tylko niekiedy. W tej chwili coś się w tym oknie pojawiło, ciemnego, długiego…

Dubeltówka.

Krzysztof wrósł w ziemię.

Ojciec, brat. Spodziewajcie się mnie dziewiętnastego…

Fiodor Berg zachwiał się, ale wstał i złapał woźnicę za ramię. Z okna na czwartym piętrze wyleciały butelki, które nie trafiły w powóz, a rozbiły się o bruk. W powietrze wzbił się gryzący dym. Następnie poleciały bomby, rozległ się huk. Wszystko spowiły opary i Krzysztof, choć wiedział, że był właśnie świadkiem zamachu na namiestnika, nie miał pojęcia, czy zamach się powiódł. Zaniósł się kaszlem i otarł łzawiące oczy. Nie wiedział, jak długo tam stał, usiłując złapać oddech. Dym wreszcie opadł, a scena, która ukazała się jego oczom, wydawała się zapowiedzią piekła.

Berg żył. Wyłonił się z kłębów dymu jak sam diabeł i zaczął wrzeszczeć do oficera:

– Aresztować dom! Bombardować dom! Skonfiskować!

Żołnierze próbowali dostać się do pałacu Zamoyskich, ale brama była zamknięta. Wreszcie sforsowali wejście i po kilku minutach w oknie na czwartym piętrze ukazała się twarz jednego z oficerów. Kręcił głową. Zamachowcy uciekli. Berg wpadł w furię.

Krzysztof oddalił się nieco, a po chwili wmieszał w rosnącą grupę gapiów, których ciekawość przygnała w okolice pałacu, ale nie na tyle blisko, by mogło się to okazać ryzykowne. Widział, jak w stronę budynku ciągną bataliony rosyjskiej piechoty. Mieszkańców, a było to ponad sto osób, może nawet dwieście, wyprowadzono na dziedziniec, później gdzieś popędzono – zapewne do budzącej grozę wśród warszawian Cytadeli. Krzysztof dostrzegł między nimi Stanisława Zamoyskiego, syna właściciela pałacu. I swojego ojca.

Nie ruszył się z miejsca. Nie poszedł za nimi i nie zawołał. Stał wśród gapiów, niezdolny do czegokolwiek.

„Spodziewajcie się mnie dziewiętnastego września”…

Pod pałacem pojawił się generał Paweł Korff. Krzyczał na tyle głośno, że było go dobrze słychać nawet z oddali.

– Dom, z którego padną strzały do wojska, ma być niezwłocznie zburzony!

Przyjechały armaty.

Ludzie żegnali się, ktoś płakał, starsza kobieta w chustce na głowie zwymiotowała swojemu sąsiadowi na buty. Generałowie pod pałacem prowadzili chyba jakieś negocjacje, bo armat ostatecznie nie użyto. Krzysztof widział już oczyma wyobraźni swój dom w gruzach, pogrzebane pamiątki, zburzone ściany, między którymi dorastał. Nie nadążał za rozwojem wydarzeń, kręciło mu się w głowie, z czoła kapał zimny pot. Domu w końcu chyba nie zamierzano burzyć. Korff machał rękami i wydawał jakieś rozkazy, których tłum gapiów nie mógł dosłyszeć.

Do budynku wbiegło kilka kompanii piechoty. Przez drzwi i okna wyrzucano przedmioty, deptano je, rąbano, tłuczono i podpalano. Ogień sięgnął wysoko, zmęczeni żołnierze siadali na wywleczonych z domu krzesłach, brzęczały tłuczone szyby, powiewały na wietrze podarte firanki.

Wreszcie o bruk roztrzaskał się fortepian.

Krzysztof wiedział, że instrument wywleczono z mieszkania Barcińskich. Wiedział, do kogo należał. I wiedział też, że tego dnia w popiół obrócą się inne pamiątki po tym człowieku.

Ktoś chwycił go za ramię i pociągnął. Dał się prowadzić jak dziecko i nie pamiętał, którędy dotarł na Zakroczymską. To dlatego miał sentyment do tej ulicy. Spotkał tam przyjaciół, którzy się nim zaopiekowali i zaoferowali dach nad głową, dopóki się nie usamodzielni. Pomyślał, że musiał w tym brać udział jego brat, którego należało się spodziewać dziewiętnastego. Nigdy go już nie zobaczył. Dopiero kilka lat później dowiedział się, że Andrzej trafił na Sybir, gdzie zmarł. Być może dowiedziałby się tego wcześniej, ale od początku przeczuwał prawdę i wcale nie chciał potwierdzenia. Zwłaszcza że ich ojciec odszedł jeszcze wcześniej – w Cytadeli, tuż po aresztowaniu. Stanęło mu serce, jak mówili. Krzysztof został sam. Miał wprawdzie przyjaciół na Zakroczymskiej, ale to nie było to, to nie była rodzina.

Dowiedział się później wielu szczegółów związanych z tym zamachem. Wiedział, kto strzelał z czwartego piętra i zrzucał bomby, jakich zniszczeń dokonano w pałacu, kto ucierpiał. Wiedział, jeszcze zanim poznał Izabelę Barcińską osobiście, że zgodnie z jego domysłami przepadły wszystkie pamiątki po Chopinie gromadzone przez lata z miłością, tęsknotą i oddaniem. Widział wciąż ten fortepian, jak roztrzaskuje się o bruk. Dla niego było to zawsze zdarzenie mniej poetyckie niż w wierszu Norwida. On nie czuł podniosłego nastroju, nie wołał do późnego wnuka o ideale, który sięgnął bruku. Czuł smród spalenizny i potu, pokrzykiwania zmieszane z dźwiękiem rąbanego drewna i jękiem klawiszy. Czas się nie zatrzymał, choć Krzysztof lubił później tak to sobie wyobrażać. Wtedy jednak wszystko działo się szybko, było brzydkie, ciemne i przerażające.

I Chopin na pewno też tam przyszedł. Wspomniał swoją młodość, czasy, w których grywał na tym właśnie fortepianie. Wczesną radość tworzenia, swoją szczęśliwą rodzinę, przyjaciół i pierwszą ukochaną. I był dziwnie spokojny, bo wreszcie wrócił do domu. Wiedział, że już za chwilę przyjdą kolejne nuty i popłynie melodia. Zacznie się nowa opowieść.

Podziękowania

***

Za pomoc w pracy nad wątkiem Konstancji Gładkowskiej bardzo serdecznie dziękuję pani Kindze Nowakowicz i panu Jarosławowi Chęcielewskiemu ze Skierniewickiego Klubu Genealogów, od których uzyskałam mnóstwo trudnych dla mnie do zdobycia informacji o rodzinie Gładkowskiej, a zwłaszcza jej rodzeństwie, jak również o rodzinie Józefa Grabowskiego. Dziękuję też za pomoc w weryfikacji wiadomości, do których dotarłam, i ciekawe, inspirujące rozmowy, które pomogły mi w dalszej pracy. Cenna była dla mnie również pomoc w ustaleniu statusu społecznego i majątkowego rodziny Gładkowskich po śmierci Andrzeja, ojca Konstancji, a co za tym idzie, także wsparcie w rozprawieniu się z powtarzanym przez niektórych badaczy mitem, jakoby to Konstancja pochodziła ze zbyt dobrej rodziny, by myśleć poważnie o Fryderyku Chopinie. Tezę taką można by obronić w odniesieniu do Marii Wodzińskiej, ale nie Gładkowskiej.

Zebrany materiał, warszawskie dzieje Gładkowskiej do momentu wyprowadzki ze stolicy do Raducza, jak również korespondencja Chopina, wpisy do dziennika stuttgarckiego i przede wszystkim list Izabeli Chopin z końca 1833 roku wskazują na to, że śpiewaczka Teatru Narodowego jest w biografiach kompozytora niesłusznie pomijana. Chciałam przypomnieć ją czytelnikom, co z pewnością nie udałoby się w aż takim stopniu bez pomocy pani Kingi i pana Jarosława. Mam nadzieję, że zapowiadana przez nich obszerna publikacja o Konstancji Gładkowskiej i jej rodzinie przyczyni się do pogłębienia wiedzy o tej ciekawej, silnej, odważnej i wyjątkowej kobiecie, która na jakiś czas utonęła w mrokach historii.

Ponadto dziękuję:

Damianowi Strączkowi za długą rozmowę o George Sand i pocieszającą konkluzję, że nigdy jej nie zrozumie i że się jej tak ogólnie boi.

Agnieszce Ćwieląg-Pieculewicz za cierpliwość do telefonów i maili zaczynających się od: „Jednak zrobię to inaczej, bo…”.

Marii Paszyńskiej za dyskusje okołoksiążkowe i konsultacje warszawskie, jak również za dziesiątki wiadomości o treści: „Jak tam Chopin?”.

Joannie Dobrakowskiej (mezzosopran) za jedno ważne zdanie: „To Chopin był związany z jakąś śpiewaczką?”, które utwierdziło mnie w przekonaniu, że należy napisać w tej książce także o Konstancji Gładkowskiej. I ogólnie za to, że śpiewa, że można jej słuchać i myśleć nad tym śpiewem. O co w nim tak właściwie chodzi.

Od autorki

Powieść niniejszą oparłam głównie na listach, sztambuchu oraz zapiskach Fryderyka Chopina, jego rodziny, przyjaciół i ukochanych. Jest to moja interpretacja przedstawionych w nich wydarzeń. Wszystkie cytowane w tekście listy dostępne są na stronie Instytutu Fryderyka Chopina.

Źródła

Listy

(wielokrotnie cytowane bez podawania odnośników)

Centrum Informacji Chopinowskiej, Instytut Fryderyka Chopina

https://pl.chopin.nifc.pl/chopin/letters/search

Pozostałe źródła

M. Alban Juarez, E. Sławińska-Dahlig, Polska Chopina, Warszawa 2007.

K.M. Bodziachowa, Pan Chopin z Polski. Blaski i cienie geniusza, Warszawa 2019.

F. Boucher, Historia mody, Warszawa 2009.

Chopin na obczyźnie. Dokumenty i pamiątki, zebr. M. Mirska, W. Hordyński, uzup. i red. J. Ilnicka, Kraków 1965.

Chopin w kraju. Dokumenty i pamiątki, oprac. K. Kobylańska, Kraków 1955.

P. Cieśla, Polska Chopina, Warszawa 2009.

B. Eisler, Naked in the Marketplace. The Lives of George Sand, Berkeley 2006.

J. Galewicz, Konstancja Gładkowska. Muza Chopina 1810–1889, Łódź 2010.

K. Głowacka, Echa dawnej Warszawy. W kotle smaków, Warszawa 2018.

M. Gmys, Karol Kurpiński i romantyczna Europa, Warszawa 2015.

J. Iwaszkiewicz, Chopin, Kraków 1966.

B. Jack, George Sand. A Woman’s Life Writ Large, New York 2000.

C. i J. Jorgensen, Chopin and the Swedish Nightingale, Brussels 2003.

B. Kaczyński, Fryderyk Chopin. Geniusz muzyczny, Bielsko-Biała 2010.

Kompozytorzy polscy o Fryderyku Chopinie, oprac. M. Tomaszewski, Warszawa 2017.

H. z Wolskich Krukowiecka, Dziennik 1831–1833, Warszawa 2016.

K. Kurpiński, Krótki rys Teatru Narodowego od roku 1818, Warszawa 1831.

L. Olchowik-Adamowa, K. Kunicki, T. Ławecki, Śladami Chopina. Przewodnik, Olszanica 2009.

P. Pieńkowska, Rola Jane Wilhelminy Stirling w życiu Fryderyka Chopina oraz w kultywowaniu dziedzictwa i pamięci po kompozytorze, „Kwartalnik Młodych Muzykologów UJ” 2017, nr 32, s. 5–27.

I. Poniatowska, Fryderyk Chopin. Człowiek i jego muzyka, Warszawa 2010.

G. Sand, Lukrecja Floriani, Warszawa 2009.

G. Sand, Historia mojego życia, Kraków 2014.

J. Siwkowska, Nokturn, czyli rodzina Fryderyka Chopina i Warszawa w latach 1832–1881, t. 1–2, Warszawa 1988.

M. Sokolnicki, Wojna polsko-rosyjska w roku 1831, Poznań 2014.

J. Starzyński, O romantycznej syntezie sztuk. Delacroix, Chopin, Baudelaire, Warszawa 1965.

D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Muza Słowackiego i Chopina, Warszawa 1986.

B. Weber, Fryderyk Chopin. Listy (wybór), Warszawa 2010.

P. Wierzbicki, Nieboski Chopin, Warszawa 2015.

M. Wojtkiewicz, Żelazowa Wola. Dzieje domu Chopina, Warszawa 2010.

Dokumenty

Afisze Teatru Narodowego w latach 1830–1831.

Akt ślubu Konstancji Gładkowskiej z Józefem Grabowskim, archiwum parafii Świętego Jana w Warszawie.

Metryka chrztu Aleksandra Mikołaja Grabowskiego, archiwum parafii Świętego Jana w Warszawie.

Umowa przedślubna zawarta między Konstancją Gładkowską a Józefem Grabowskim, Archiwum Państwowe w Warszawie.

Wypis aktu zgonu Magdaleny z Brzezińskich Grabowskiej, pierwszej żony Józefa Grabowskiego, parafia Świętego Andrzeja w Warszawie.

Wypis metryki chrztu Konstancji Gładkowskiej, parafia kościoła Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Warszawie.