© Wydawnictwo WAM, 2007

Redakcja Siostry Zawierzenia
Projekt okładki Andrzej Sochacki
Opracowanie plansz według Autora Siostry Zawierzenia
Na okładce mozaika
O. M. RUPNIKA SJ
„Sedes Sapientiae”

ePub e-ISBN: 978-83-277-2679-7
Mobi e-ISBN: 978-83-277-2680-3

Wznowienie 2019
NIHIL OBSTAT. Prowincja Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego, ks. Krzysztof Dyrek SJ, prowincjał. Kraków, 16 listopada 2007 r., l.dz. 346/07

WYDAWNICTWO WAM
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków tel. 12 62 93 200
e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY
tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496
e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA tel. 12 62 93 260
www.wydawnictwowam.pl

Druk: K&K • Kraków
Publikację wydrukowano na papierze iBOOK White 70 g wol. 1.6 dostarczonym przez IGEPA Polska Sp. z o.o.

Słudze Bożemu JANOWI PAWŁOWI II,

Człowiekowi Wielkiego Zawierzenia Bogurodzicy Dziewicy
– „Tótus Túus, María” –

z wyrazami głębokiej czci poświęca ten maryjny tomik z serii
„Eucharystyczna mistagogia w Roku liturgicznym” autor

Spis treści

SŁOWO WSTĘPNE

1. „Kościół oddaje cześć Najświętszej Matce Bożej”

2. Jan Paweł II – personalistyczne ujęcie mariologii

3. „O Maryi nigdy dosyć!”

4. Theotókos Parthénos

5. Maryja – „Łonem Świata”

6. Publikacja „Bogurodzica Dziewica”

WPROWADZENIE - MARYJA MATKA W KONTEKŚCIE CAŁEJ HISTORII ZBAWIENIA

MATKA – ZAMYSŁEM I DAREM BOGA

1. Macierzyńska miłość Boga

2. Bóg−Miłość przemawia językiem analogii

2. Biblijny obraz Bożej miłości

4. Doświadczenie ludzkie

5. Nowa Ewa – darem Miłości miłosiernej

MARYJA MATKA – W ŚWIETLE BIBLII

Opis planszy – „Maryja, Dziewicza Matka …”

1. Współpracownica Stwórcy

2. Niewiasta zwycięska

3. Matka ludu Bożego

4. Idealna Oblubienica

5. Arka Przymierza

6. Świątynia Boga

7. Matka−Dziewica

8. Córa Syjonu

MARYJA DZIEWICA I MATKA – W PEŁNI OBJAWIENIA

1. „Anioł Pański zwiastował Pannie Maryi”

2. „I poczęła z Ducha Świętego”

3. „Błogosławiona jesteś, któraś uwierzyła”

4. „Któż jest moją matką?”

5. „Poczęła wcześniej w duchu aniżeli w ciele”

MISTERIUM BOŻEGO MACIERZYŃSTWA MARYI

1. Maryja – Matką i Dziewicą w sposób szczególny

2. Kościół – Matką i Dziewicą w sposób powszechny

3. Każdy wierzący – matką i dziewicą w sposób jednostkowy

4. „Macierzyńskie uczucie” na wzór Maryi

LUDZKIE MACIERZYŃSTWO NA WZÓR BOŻEGO MACIERZYŃSTWA MARYI

1. Macierzyństwo – płaszczyzna naturalna

2. Macierzyństwo – płaszczyzna nadprzyrodzona

DUCHOWE MACIERZYŃSTWO KOBIET KONSEKROWANYCH NA WZÓR BOŻEGO MACIERZYŃSTWA MARYI

1. Naśladowanie Maryi, Dziewicy i Matki

2. Specyfika duchowego macierzyństwa kobiety konsekrowanej

3. Formy duchowego macierzyństwa

4. Kierownictwo duchowe wyrazem macierzyńskiej miłości

5. Zasady dobrego kierownictwa duchowego

WDZIĘCZNOŚĆ

UROCZYSTOŚĆ ŚWIĘTEJ BOŻEJ RODZICIELKI MARYI BŁOGOSŁAWIENSTWO KTÓRE NIESIE BOGURODZICA DZIEWICA

W UROCZYSTOŚĆ BOGURODZICY

1. Oktawa Narodzenia Pańskiego

2. Uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi

3. Początek nowego roku

4. Światowy Dzień Pokoju

DAR BŁOGOSŁAWIEŃSTWA

1. Błogosławieństwo – „dobre słowo” Boga

2. Dzieje ludzkie – dziejami błogosławieństwa

3. Słowo Wcielone – pełnią błogosławieństwa

4. Maryja – szczególnie błogosławiona

„A JA IM BĘDĘ BŁOGOSŁAWIŁ”

1. Przez pośredników

2. Treść błogosławieństwa

3. Działanie samego Boga

„BÓG MIŁOSIERNY NIECH NAM BŁOGOSŁAWI”

1. Pragnienie „dobrego słowa”

2. Pragnienie, by „dobre słowo” było skuteczne

3. Pragnienie, by „dobre słowo” było bezwarunkowe

„BÓG ZESŁAŁ SWOJEGO SYNA”

1. „Gdy nadeszła pełnia czasu”

2. „Bóg zesłał swojego Syna”

3. „Zrodzonego z niewiasty”

4. „Aby wykupił tych, którzy podlegali Prawu”

5. „Abyśmy mogli otrzymać przybrane synostwo”

6. „Bóg wysłał do serc naszych Ducha Syna swego”

„NADANO MU IMIĘ JEZUS”

1. Odnalezienie znaku

2. Wiara i głoszenie Dobrej Nowiny

3. Uwielbienie Boga – nieustanna liturgia

4. Maryja – Mistrzynią kontemplacji

5. Zgodnie z Prawem Mojżeszowym

BŁOGOSŁAWIEŃSTWO W NOWYM PRZYMIERZU

1. Błogosławieństwo mocą Chrystusowej Ofiary

2. Błogosławieństwo znakiem krzyża

3. „Kapłan ma błogosławić!”

4. Eucharystia – uobecnieniem błogosławieństwa

5. Roznosić błogosławieństwo jak światło

Opis planszy – „Błogosławieństwo”

WYKAZ SKRÓTÓW

LITERATURA

SŁOWO WSTĘPNE

Bogurodzica Dziewica, Bogiem sławiena Maryja (…). To słowa z najstarszej polskiej pieśni religijnej, powszechnie uznawanej za pierwszy hymn Polski, którego utrwalony zapis pochodzi z XV wieku, do dziś przez Polaków śpiewanej z głębokim wzruszeniem i szczególnym pietyzmem. „Bogurodzica” jest nie tylko pieśnią patriotyczną, ale jest ponadto wyrazem ducha Narodu, „wyznaniem wiary”, „polskim symbolem”, „polskim credo”, jak nazwał ją Papież Jan Paweł II, nasz Rodak, podczas swojej pierwszej pielgrzymki do Ojczyzny. I jest to wyznanie wiary nie tylko Kościoła w Polsce, znanego ze swej serdecznej maryjności. Taka jest wiara Kościoła Powszechnego, bo z woli Bożej cały Chrystusowy Kościół jest Maryjny.

1. „Kościół oddaje cześć Najświętszej Matce Bożej”

Ostatni Sobór, Watykański II (1962−1965), poświęcił tej prawdzie szczególne miejsce. W rozdziale VIII Konstytucji dogmatycznej o Kościele systematyzuje całą dotychczasową mariologię, dając jej syntezę.

Ukazuje rolę i miejsce Maryi w kontekście historii zbawienia, a czyni to w oparciu o źródła biblijne, liturgiczne i patrystyczne, uwzględniając całą Tradycję Kościoła.

Również w innych dokumentach Soboru Ojcowie wskazują na to, że brane w całości misterium Chrystusa, Słowa Wcielonego, prowadzi nas ku tajemnicy Maryi.

a) w Roku liturgicznym

I tak na przykład w Konstytucji o liturgii świętej czytamy: „Obchodząc (…) roczny cykl misteriów Chrystusa, Kościół święty ze szczególną miłością oddaje cześć Najświętszej Matce Bożej Maryi, która nierozerwalnym węzłem związana jest ze zbawczym dziełem swojego Syna” (KL 103). Tak oto Kościół, przeżywając Rok liturgiczny, który cały jest „Chrystusowy”, bo jest nim sam Chrystus kroczący drogą swego bezgranicznego miłosierdzia (por. Pius XII, Mediátor Déi, rozdz. II), określa kult maryjny.

Głównym „Liturgiem” jest zawsze Jezus Chrystus i Jego wiekuiste kapłaństwo odgrywa tu zasadniczą rolę. Zatem liturgia Kościoła, która jest uobecnianiem całego misterium Chrystusa, prowadzi nas do momentu wcielenia, gdzie Słowo Odwieczne bierze człowieczeństwo z Najświętszej Maryi, Dziewicy z Nazaretu. Namaszczenie arcykapłańskie Jezusa dokonało się już w dziewiczym łonie Maryi – przez Ducha Świętego, który ogarnął niby obłok Dziewicę, czyniąc Ją Matką Mesjasza, Arcykapłana na wieki. Zbawienie, uświęcenie i kult doskonały „stały się ciałem” na naszej ziemi w Maryi Dziewicy i Matce. Taki jest zamysł Boży, taka jest prawda wydarzeń zbawczych. Maryja nie jest kapłanką, ale jest Matką Chrystusa−Kapłana. Jej rola jest ukryta, dyskretna, a jednak bardzo ważna. Maryja nie istnieje sama dla siebie. Wszystko ma z Chrystusa i wszystko w Niej jest zawsze służebne w odniesieniu do Niego. I właśnie dlatego jest tak wielka. Można więc powiedzieć, że uchwytność zbawienia i kultu wywodzi się – poprzez tajemnicę wcielenia – z Maryi Dziewicy. To daje wiele do myślenia i wskazuje na swoistą „maryjność” prawdziwej liturgii Kościoła.

b) pobudzony synowską miłością

Ta liturgia – jak zresztą całe misterium Chrystusa, a więc i całe dzieje zbawienia – jest przeniknięta obecnością Maryi Matki. Dlatego też Kościół oddaje cześć Bogurodzicy „ze szczególną miłością” – jak głosi Sobór w przytoczonym wyżej fragmencie.

W czym to się przejawia? „Szczególna miłość” Kościoła do Maryi nie jest jakąś czułostkowością ani wynikiem chwilowego uniesienia. Jest to miłość serdeczna, ciepła, synowska, a jednocześnie – trzeźwa, głęboka i mocna, oparta o dane Objawienia. W związku z tym soborowa Konstytucja dogmatyczna o Kościele głosi: „Niechaj (…) wierni pamiętają o tym, że prawdziwa pobożność (maryjna) nie polega ani na czczym i przemijającym uczuciu, ani na jakiejś próżnej łatwowierności, lecz pochodzi z wiary prawdziwej, która prowadzi nas do uznawania przodującego stanowiska Bogarodzicielki i pobudza do synowskiej miłości ku Matce naszej oraz do naśladowania Jej cnót” (KK 67). Wiodącym terminem jest tu „synowska miłość”, podobnie jak w innym fragmencie tego dokumentu: „Kościół też katolicki pouczony przez Ducha Świętego darzy Ją (Maryję) synowskim uczuciem czci jako Matkę najmilszą” (KK 53). Zatem, w soborowych tekstach, jakżeż ważnych, znajdujemy zachętę do gorącej, serdecznej, a zarazem pozbawionej

„czczej uczuciowości”, miłości do Maryi Matki Jezusa i Kościoła. Chodzi tu o maryjność autentyczną, eklezjalną, w której nie ma ani „fałszywej przesady”, ani „zbytniej ciasnoty umysłu” (zob. KK 67).

c) zatroskany o człowieka

Kościół prowadzi więc w kierunku najlepszego rozumienia mariologii, a ściślej – osoby Matki Bożej, Jej roli i miejsca w dziejach Kościoła i całej ludzkości. W tym dążeniu, jak wspomnieliśmy, opiera się zawsze na Objawieniu Bożym, zawartym w literze i duchu Biblii, a także w żywej Tradycji. A w świetle tych źródeł Kościół na nowo odczytuje również samego siebie i na nowo mówi o sobie. Jawi się tu bowiem nie tylko jako instytucja zbawienia i kultu, nie tylko jako święta organizacja, ale coś jeszcze daleko więcej: jako żywa Rodzina Boża (łac. Família Déi; por. KK 6). Dopiero w tej perspektywie – „rodzinności”, wspólnotowości i wzajemnych relacji – jaśnieje nie tylko prawdziwy obraz Boga, ale i prawdziwy obraz człowieka. Takie spojrzenie na misterium Kościoła ma ogrom ne znaczenie zwłaszcza w obecnych czasach, w których godność człowieka niszczona jest na wszelkie sposoby. Dziś próbuje się rozerwać nienaruszalne ze swej natury więzi małżeńskie i rodzinne, uderza się w podstawowe wartości wpisane przez Stwórcę w strukturę ludzkiego bytu – w dobro, prawdę, prawdziwe piękno. Burzy się wszystko, co wiąże się z tradycją, patriotyzmem, chrześcijańskimi korzeniami. Brutalnie niszczy się ludzkie życie. Właśnie na takim tle jawi się szczególna potrzeba antropologicznego i personalistycznego ujęcia nauki Kościoła, w tym również mariologii.

2. Jan Paweł II – personalistyczne ujęcie mariologii

Kościół zawsze był stróżem godności i praw człowieka. Również w naszych czasach poprzez swoje nauczanie i działalność pragnie „pomóc wszystkim ludziom (...), niezależnie od tego, czy wierzą w Boga, czy tylko niewyraźnie Go uznają, by jaśniej pojmując całe swoje powołanie, lepiej przystosowali świat do wzniosłej godności człowieka, dążyli do powszechnego i głębiej ugruntowanego braterstwa, a powodowani miłością, odpowiedzieli wielkodusznym i zespołowym wysiłkiem wymaganiom naszej epoki” (KDK 91). Kościół jest także „znakiem i zabezpieczeniem transcendentnego charakteru osoby ludzkiej” (KDK 76).

Niezrównanym przykładem tej troski Kościoła jest Ojciec Święty Jan Paweł II. Jako filozof i teolog, jako myśliciel i naukowiec, jako artysta i poeta, wreszcie jako papież, a więc najwyższy autorytet w Kościele, jest on zarazem reprezentantem prawdziwego personalizmu, wyrosłego z ducha Ewangelii. Ten jego personalizm, zwany „polskim personalizmem Jana Pawła II”, wstrząsnął całym światem! Dzisiaj wielu to odkrywa i uznaje, widząc w papieskim nauczaniu perspektywę przyszłości i kierunek, w jakim musi pójść Europa i świat, jeśli chce zachować swoją godność i tożsamość, wyrosłe na gruncie chrześcijaństwa.

a) „Chrystus wie, co nosi w swoim wnętrzu człowiek”

Jan Paweł II, odczytując całą rzeczywistość, w której współistnieje to, co doczesne, z tym, co nadprzyrodzone, wydobywa i harmonijnie łączy rozum i wiarę (łac. fídes et rátio), filozofię i teologię, myślenie ludzkie i światło nadprzyrodzone. Jest mistrzem w ukazywaniu człowieka w kontekście Bożego zamysłu, i to człowieka rozumianego jako niepowtarzalna osoba, mająca i duszę, i ciało. Takiego człowieka Ojciec Święty powierza Chrystusowi, bo – jak sam wołał – „Chrystus wie, co nosi w swoim wnętrzu człowiek. On jeden to wie!” (z inauguracyjnej homilii wygłoszonej 22 października 1978 r.).

Już w pierwszej encyklice napisał: „Kiedy (...) wpatrujemy się w tajemnicę Jezusa Chrystusa, coraz jaśniej rozumiemy, że u podstaw tych wszystkich dróg, jakimi (...) winien kroczyć Kościół naszych czasów, znajduje się jedna jedyna droga; droga wypróbowana poprzez stulecia, która jest zarazem drogą przyszłości. Tę przede wszystkim drogę wskazał nam Chrystus Pan, gdy – jak głosi Sobór – «On, Syn Boży, przez wcielenie swoje zjednoczył się jakoś z każdym człowiekiem» (KDK 22). (...) Jezus Chrystus jest tą zasadniczą drogą Kościoła. On sam jest naszą drogą «do domu Ojca» (por. J 14, 1nn.). Jest też drogą do każdego człowieka. Na tej drodze, która prowadzi od Chrystusa do człowieka, na tej drodze, na której Chrystus «jednoczy się z każdym człowiekiem», Kościół nie może być przez nikogo zatrzymany. Domaga się tego doczesne i wieczne dobro człowieka. Kościół ze względu na Chrystusa, z racji tej tajemnicy, która jest własnym życiem Kościoła, nie może też nie być wrażliwy na wszystko, co służy prawdziwemu dobru człowieka – jak też nie może być obojętny na to, co mu zagraża” (RH 13).

b) „człowiek jest drogą Kościoła”

I nieco dalej jeszcze raz to podkreśla: „Kościół nie może odstąpić człowieka, którego «los» – to znaczy wybranie i powołanie, narodziny i śmierć, zbawienie lub odrzucenie w tak ścisły i nierozerwalny sposób zespolone są z Chrystusem. (...)

Każdy człowiek w całej tej niepowtarzalnej rzeczywistości bytu i działania, świadomości i woli, sumienia i «serca». Człowiek, który – każdy z osobna (gdyż jest właśnie «osobą») – ma swoją własną historię życia, a nade wszystko swoje własne «dzieje duszy». (...) Człowiek w całej prawdzie swego istnienia i bycia osobowego i zarazem «wspólnotowego», i zarazem «społecznego» (...) – ten człowiek jest pierwszą drogą, po której winien kroczyć Kościół w wypełnianiu swojego posłannictwa, jest pierwszą i podstawową drogą Kościoła, drogą wyznaczoną przez samego Chrystusa, drogą, która nieodmiennie prowadzi przez Tajemnice Wcielenia i Odkupienia” (RH 14).

Jan Paweł II w ciągu swojego pontyfikatu powiedział i napisał wiele. Również i dziś przemawia on do ludzkich serc. Może nawet bardziej dziś niż wówczas, gdy jeszcze pielgrzymował wraz z nami do Domu Ojca. Teraz z nową fascynacją jest zgłębiana treść jego dokumentów, pism, przemówień, zwłaszcza przez młodych, ale też przez ludzi innych wyznań, a nawet innych religii. Każdy człowiek bowiem może odnaleźć się w tym papieskim personalizmie, przenikniętym światłem nadprzyrodzoności.

c) „cały Twój, Maryjo”

W personalistyczny kształt nauczania Jana Pawła II wpisana jest również jego mariologia, w której też wyraża się cała maryjność Papieża. Ojciec Święty, odkrywając tajemnicę człowieka, wciąż ukazuje ją w świetle Bożego planu zbawienia, w powiązaniu z misterium Chrystusa i zawsze jednocześnie – jakby w promieniach Serca Maryi Matki. Tak więc, zachowując chrystocentryzm, opierający się na źródłach bliblijnych, liturgicznych i eklezjalnych, Jan Paweł II wszystko wiąże z maryjnością, która przenika nie tylko jego posługę apostolską, ale całe jego osobiste życie.

Maryjność Jana Pawła II kształtowała się już od wczesnych lat życia poprzez głębokie religijne wychowanie w domu rodzinnym. Właśnie w tym okresie, po śmierci matki młodego Karola, jego ojciec wskazał mu wizerunek Pani Kalwaryjskiej – w sanktuarium położonym niedaleko rodzinnych Wadowic – i powiedział: „Teraz Ona jest twoją Matką”. Serdeczne oddanie się Matce Bożej naznaczyło całe życie przyszłego papieża. Znalazło wyraz również w jego biskupim, a potem papieskim zawołaniu: „Tótus Túus”. Jego pontyfikat był jakby prześwietlony maryjnością. Wymownie świadczy o tym chociażby Rok Maryjny rozpoczęty przez Jana Pawła II w dniu 7 czerwca 1987 roku, a poprzedzony encykliką Redemptóris Máter (z 25 marca tego samego roku), zamknięty natomiast Listem Apostolskim Mulíeris dignitátem – o godności i powołaniu kobiety – z 15 sierpnia 1988 roku. To zawołanie: „Cały Twój, Maryjo” towarzyszyło Ojcu Świętemu do ostatnich chwil życia. Kilkakrotnie zapisał je w swoim testamencie i jeszcze w przeddzień śmierci tym jednym: „Tótus Túus” sygnował list skierowany na Jasną Górę.

Synowskie umiłowanie Matki Bożej wpisało się też w nurt filozoficznych i teologicznych dociekań Jana Pawła II, a zarazem jakby ten nurt wyprzedziło i przepełniło. Dlatego nauczanie Ojca Świętego można właściwie zrozumieć tylko w tym duchu – duchu maryjnym.

3. „O Maryi nigdy dosyć!”

Może w tym miejscu ktoś zapyta: czy to nie przesada? Czy o Maryi można myśleć i mówić aż tak? Odpowiedzi na te i tym podobne pytania odnajdujemy u świętych, u wielu ludzi dawniej i współcześnie żyjących. W tym również u wielu katolickich myślicieli, ludzi wielkiej wiary i rzetelnej wiedzy.

a) Maryja – źródłem natchnienia

Do takich należy Jean Guitton (1901−1999), francuski filozof i pisarz, humanista, człowiek o szerokich horyzontach myślowych, wnikliwym rozumieniu człowieka, głębokiej duchowej intuicji, wielkiej inteligencji i kulturze; członek Akademii Francuskiej, uczestnik Soboru Watykańskiego II (pierwszy przedstawiciel laikatu na soborze). Niektórzy nazywają go teologiem – choć nie był nim ex profésso – gdyż w swoich dziełach poświęconych zagadnieniom religijnym wykazuje znakomitą znajomość źródeł biblijnych i eklezjalnych.

W książce zatytułowanej „Maryja” (fr. La Vie`rge Marie), napisanej z okazji Roku Maryjnego 1949, przyjętej przez krytyków z dużym uznaniem, wskazuje na to, jak należy rozumieć i ujmować maryjność, by ustrzec się przed tym, co Sobór później nazwie „czczym i przemijającym uczuciem” i „fałszywą przesadą”, a nienaruszonym zachować to, co jest prawdziwą „synowską miłością” wobec Maryi Matki (zob. KK 67).

– „przesada” miłości

Zaczyna od słów: „Wartość wielu książek o Maryi osłabia – moim zdaniem – to, że autorowie ich zatracają wszelki umiar. Jak na smak dzisiejszego człowieka, jest to temat doprawdy przeładowany przesadą” („fałszywą” – według Soboru). „Trudno zresztą zbytnio się temu dziwić – pisze dalej Autor, ukazując jakby drugą stronę medalu – Nadmiar wyrazu jest zawsze oznaką miłości, a w Kościele katolickim, takim, jakim go znamy, dziedzina Maryi stanowi odcinek zastrzeżony dla uczuć zarówno ludzkich, jak Boskich”. W dalszych słowach daje cenne porównanie: „Podobnie jak w każdym zespole – czy to będzie rodzina, naród lub stronnictwo – obok tego, co zewnętrzne i publiczne, istnieją także pewne wewnętrzne zwyczaje, powiedzenia i uśmiechy, które nie będąc tajne są jednak zrozumiałe jedynie dla członków rzeczywistych, tak samo i w Kościele, który jest też czymś w rodzaju rodziny, kult Maryi należy do dziedziny tych właśnie przeżyć wewnętrznych koniecznych w każdym życiu”. Zwróćmy tu uwagę na określenie: „przeżycia konieczne w każdym życiu” (łac. imponderabília). I nieco dalej Guitton pisze: „Dlatego też można wybaczyć ową niestosowną w obecności ludzi o odmiennych poglądach przesadę wyrazu, na którą przecież każdy z nas pozwala sobie w stosunku do swych ukochanych”. Zauważmy, że Autor „fałszywej przesadzie” przeciwstawia „przesadę”, która jest wyrazem „szczególnej miłości” – jak byśmy powiedzieli językiem dokumentu soborowego. Dalej znów uwzględnia te dwa bieguny: „Nie jest zresztą wcale pewne, czy to czyniąc postępuje słusznie, bo nic tak nie powszednieje, jak przesada. Ale kiedy człowiek kocha, odczuwa ze wstydem straszliwe ubóstwo słów; wydaje mu się, iż superlatywami zdoła to ubóstwo okupić”.

– najwyższe wyrazy uczucia

Następnie, przechodząc do zagadnienia kultu Matki Bożej, pisze: „Katolicki kult Maryi przybiera dwie dość przeciwstawne postaci związane z tym charakterem rodzinnym, o którym wyżej wspomniałem. Jest to kult oficjalny, który w pewnych okresach historii (należy do nich i nasza epoka) przybiera rozmiary jak najbardziej widoczne; mimo to wszakże, ilekroć staje się przedmiotem rozumowych rozważań i uściśleń, pozostaje nadal podporządkowany czci Chrystusa – «jedynego pośrednika». Skład Apostolski podając dogmat poświęca Maryi zaledwie jedną wzmiankę” – oto jest jeden biegun ukazany przez Autora.

W dalszych słowach wskazuje na drugi: „Cześć Maryi jest jak gdyby ukrytym motorem, źródłem natchnienia przejawiającym się jedynie w skutkach. Najpiękniejszym przykładem takiego właśnie jej wpływu są katedry. Zwiemy je kościołami «Panny Maryi», gdyż są poświęcone Najświętszej Dziewicy, choć – tu padają bardzo ważne słowa – jest Ona w nich przedstawiona tylko jakby zewnętrznie, w tympanonie portalu czy w rozecie poprzecznej nawy. Nawet i tu bowiem Maryja nie jest czczona dla samej siebie, lecz dla tej ukrytej roli, jaką odgrywa w dziejach i w dogmatyce. Mimo to wiadomo każdemu, że to właśnie uwielbienie dla Maryi było przyczyną powstania katedry, że ono to stanowiło klimat, w którym rozwinął się ten olbrzymi bezimienny wysiłek, że było ideą, która umożliwiła tę niemożliwą do wykonania pracę”.

Znów, używając określeń Soboru, wolno nam powiedzieć, że to właśnie „miłość synowska” do Maryi kazała tym ludziom czynić rzeczy niemożliwe do wykonania. Guitton podkreśla tę postawę i podsumowuje ją w słowach, które warto zapamiętać: „Oto symbol roli Maryi w dziejach Kościoła katolickiego: jest ona atmosferą, promieniowaniem, utajoną, twórczą mocą”. W dalszej części swej książki ponownie pisze o Maryi: „Postać Maryi będzie zawsze przyzywała najwyższe wyrazy uczucia. Stanie się to nawet uznanym prawem: De María númquam sátis” (zob. Jean Guitton, Maryja, Warszawa 1956, s. 21; 22; 28).

b) Maryja – „Ikoną słowa”

To znane w Kościele katolickim adagium: De María númquam sátis – „O Maryi nigdy dosyć”, wybrzmiewa również w dziele zatytułowanym „Matka Boża”, której Autorem jest jeden z największych współczesnych teologów, ksiądz prof. Czesław Stanisław Bartnik, twórca „personalizmu uniwersalistycznego”. Jako teolog, ale i jako filozof, historiolog, głęboki myśliciel i poeta, dostrzega i ukazuje – właśnie w ujęciu personalistycznym – powszechność i misteryjność maryjności.

– potrzeba nowej metodologii

Już we wstępie zaznacza: „O Matce Bożej pisze się, nawet przy naukowych rygorach teologicznych, nie tylko intelektem i rozumem, lecz także sercem i jakąś wyższą intuicją religijną oraz całym obszarem ludzkiego świata osobowego. Przy tym tak mało jest danych bezpośrednich o Matce Bożej, że trzeba wypracowywać nową metodologię, która dużo dedukuje z całego Fenomenu Chrystusa i z całej historii zbawienia”. I nieco dalej pisze: „W temacie Maryi jako Matki Jezusa z Nazaretu i zarazem Boga źródeł jest bez porównania mniej i większość owych pojęć klasycznych zawodzi, a to, co się dało w mariologii osiągnąć, wyrosło raczej z niepisanej, żywej Tradycji i z wielkiej intuicji Ludu Bożego, chrześcijańskiego”. Jak czytamy, ksiądz Bartnik, zauważając istotny wpływ wiary ludu rozmiłowanego w Maryi na rozwój kultu maryjnego w Kościele, podkreśla potrzebę wypracowania nowej metodologii w uprawianiu mariologii i – jak przekonujemy się przy lekturze jego dzieła – sam taką metodologię stosuje.

– język – źródłem poznania

Widoczne jest to między innymi wówczas, gdy pisze o „ikonie Maryi”. „Ikony Maryi – czytamy – należy szukać nie tyle na niebiosach, Kosmosie, na oceanach, górach i drogach, co raczej w świecie osobowym, społecznym i indywidualnym (...). Ikona ta (...) lokuje się w samym centrum Obrazu Bożego w człowieku, na dnie jaźni i duszy ludzkiej, na żywych tablicach serc (2 Kor 3, 3) (...). Ikona Maryi w sferze jawieniowej, poznawczej i teologicznej odzwierciedla się nie tyle na płótnie, drewnie, szkle czy murze, choć podług prawideł świętej ikonografii i ikonologii, co raczej przede wszystkim w języku – w mowie, słowie i narracji. Język bowiem jest najdoskonalszą i najbardziej dogłębną formą komunikacji osobowej między człowiekiem a Matką Niebieską. I ma on tyle form: myśli, mówi, objawia, dąży, uwielbia, miłuje, dziękuje, rodzi ideę Boga, wierzy, prosi, cierpi, żali się, woła w samym sercu nieskończoności…Dlatego najwyższym odbiciem ikonalnym Matki Bożej jest ikona językowa, ikona słowna, ikona mówiona lub pisana, ikona opowiadana swoim życiem. I ta ikona, a nie deska lub farba jest najgłębszym pokładem ikonalnym oraz źródłem teologii”.

Zauważmy, że w tych słowach wybitnego teologa wyraża się owa „nowa metodologia” w uprawianiu mariologii – metodologia oparta nie tylko na „mędrca szkiełku i oku” (choć bynajmniej niegardząca wiedzą), ale również na głębokiej intuicji, która raczej językiem poezji niż nauki, raczej aluzją niż „matematycznym” wnioskowaniem wyraża się o osobie i roli Maryi. Właśnie słowo, mowa, narracja, pieśni, hymny – to, co jest tak bliskie człowiekowi jako środek wyrazu, staje się zarazem źródłem poznania w mariologii. Jest bowiem – dzięki zmysłowi wiary i mowie serca – jakby drogą bezpośredniego dotarcia do sedna prawdy. Można więc powiedzieć: serdeczne, a nawet pełne poezji nabożeństwo do Maryi, wyprzedza – w pewnym sensie – doktrynę.

– ograniczoność wyrazu

I jeszcze jeden ważny tekst księdza Cz. S. Bartnika: „Dopiero ta ikona słowna, prozopoiczna, żyjąca i dziejąca się w świecie osobowym, może być rzucana na płótno, na naturę, na nieboskłon, na życie, na historię. Jest to ikona «malowana» łaską i naszym światem osobowym. Na tej drodze Praobraz Maryi dochodzi do głosu w ideach, pojęciach teologicznych, kulcie, dewocji, we wszelkich sztukach, symbolach, marzeniach, poezji życia, liturgii, kerygmacie, pedagogii kościelnej, w obyczajach, w konstrukcjach życia konsekrowanego i zakonnego… Przy tym żaden z tych wyrazów nie odda nigdy w pełni misteryjnej wielkości i głębi Maryi”. To ostatnie zdanie jest szczególnie ważne. Odczytujemy w nim jakby przekład zasady: De María númquam sátis – „O Maryi nigdy dosyć” (zob. Czesław Stanisław Bartnik, Matka Boża, Lublin 2003, s. 13; 30; 31).

4. Theotókos Parthénos

Greckie określenia, kluczowe dla naszych rozważań: Theotókos (Bogurodzica) i Parthénos (Dziewica), to dwa pojęcia teologiczne i liturgiczne zarazem. Oba stanowią dogmaty wiary. Pierwszy z nich, mówiący o tym, że Maryja jest Rodzicielką Boga, został uroczyście ogłoszony na Soborze w Efezie (431 r.) i jest podstawowym dogmatem maryjnym.

Drugi, głoszący trwałe dziewictwo Maryi: przed narodzeniem (Jezusa), w czasie narodzenia, po narodzeniu (łac. ánte pártum, in pártu, póst pártum), wyrażony jest w kilku dokumentach: w Symbolu NicejskoKonstantynopolitańskim (381 r.), w Liście świętego Leona Wielkiego do Flawiana (449 r.), w dekrecie Synodu Laterańskiego (649 r.), i powtarzany w wielu wypowiedziach Kościoła jako prawda najbardziej oczywista i powszechna.

a) Wiara i liturgia przed teologią

Historia obu tych dogmatów pokazuje, że serca ludzi wierzących dobrze odczytały prawdę zawartą w całokształcie Bożego Objawienia – i że ta wiara ludu wyprzedziła sformułowania dogmatyczne. „Liturgia wyprzedzała w tym względzie teologię” – powie ksiądz Eugeniusz Dąbrowski w słowie wstępnym do cytowanej książki J. Guittona.

- modlitwa znana w III wieku

Wystarczy wspomnieć odkryte w 1938 roku w Egipcie fragmenty papirusu pochodzącego z przełomu III i IV wieku, z których można odczytać słowa modlitwy zapisanej w języku greckim: „Pod ochronę Twego miłosierdzia uciekamy się, Boga Rodzicielko, nie odrzucaj próśb, które w naszej biedzie zanosimy do Ciebie, lecz wybaw nas z niebezpieczeństwa, Ty jedynie czysta, jedynie błogosławiona”. Ta pełna dziecięcej ufności prośba o wstawiennictwo Maryi, wyrażająca wiarę w Jej Boże macierzyństwo, była rozpowszechniona na blisko dwa wieki przed ogłoszeniem dogmatu Theotókos, a przecież już zawiera to sławne określenie!

- entuzjazm wiernych

Przykładem żywej wiary ludu może być również sam przebieg Soboru Efeskiego. Wspomnijmy krótko jego historię. Oto w czasie intensywnego już rozwoju kultu maryjnego w Kościele, w V wieku, pojawia się bolesny zgrzyt. Okazuje się, że całe dotychczasowe nabożeństwo do Maryi, w którym wołano do Niej:

„Matko Boga”, zostało podważone! Otóż, głównie wskutek odmiennego pojmowania terminów filozoficznych, oznaczających osobę, substancję, naturę, doszło do nieporozumień na płaszczyźnie chrystologicznej (sprawa dwóch natur w jednej Osobie Syna Bożego), a w związku z tym rozpoczęła się też gorąca dyskusja teologiczna nad tym, czy Maryja jest Matką Boga (gr. Theotókos), czy tylko Matką Jezusa – Człowieka.

Dla rozstrzygnięcia tej kwestii w dniu 22 czerwca 431 roku zwołano sobór w Efezie, stolicy Azji Mniejszej. Do Efezu licznie przybyli biskupi−delegaci. Zgromadzili się w Katedrze Najświętszej Maryi Panny. Cały Efez był głęboko poruszony. Z zapisów historycznych dowiadujemy się, że bazylikę oblegały tłumy wiernych: od wielmożów, przez mieszczaństwo, do prostego ludu; od starców do dzieci.

Wreszcie, po długich, całodniowych obradach, biskupi uroczyście ogłaszają: „Wierzymy, że Święta Dziewica jest Matką Bożą (Theotókos), ponieważ Słowo Boże zostało wcielone i stało się Człowiekiem i że od chwili swego poczęcia uczyniło sobie Przybytek, który od Niej przyjęło”. Wierni zebrani wokół bazyliki przyjęli to orzeczenie z ogromnym entuzjazmem. Tłoczyli się, by okazać wdzięczność Ojcom Soboru, w uniesieniu śpiewali. Efez tej nocy nie spał, prawie we wszystkich oknach płonęły światła, całe miasto czuwało! Było to – jak mówią historycy – pierwsze maryjne czuwanie w historii Kościoła.

b) Prawdy nierozdzielne

Tak więc dwa pierwsze dogmaty maryjne, z których jeden dotyczy Bożego macierzyństwa Maryi, macierzyństwa „przedziwnego” (łac. admirábilis matérnitas), dokonanego mocą Ducha Świętego, drugi zaś

trwałego, wieczystego dziewictwa Bożej Rodzicielki (łac. perpétua virgínitas), w umysłach i sercach ludzi wierzących, jak i w całym oficjalnym nauczaniu Kościoła, istnieją nierozdzielnie. Maryja jest zarazem Matką i Dziewicą!

To Jej dziewicze macierzyństwo jest prawdą wiary tak fascynującą, że w jej wyznawaniu sprawdza się właśnie ta zasada: „O Maryi nigdy dosyć!”. Wyraża to także liturgia Kościoła, gdy woła: Sáncta et Immaculáta Virgínitas quíbus Te láudibus éfferam, néscio (...)!

„O święta i Niepokalana Dziewico, nie wiem, jakimi pochwałami zdołam Cię wysławić, bo zamknęłaś w swym łonie Tego, którego niebiosa ogarnąć nie mogą” (LG, t. III, s. 1419).

5. Maryja – „Łonem Świata”

Ograniczoność słownych środków wyrazu, której Kościół doświadcza wówczas, gdy pragnie wypowiedzieć swą „synowską miłość” do Maryi, świadczy o tym, jak głęboko osoba Matki Bożej obecna jest w umyśle i sercu człowieka wierzącego – w głębokich pokładach jego myśli, w jakiejś pierwotnej intuicji, trudnej do wysłowienia.

Osoba Maryi Matki, która obecna jest w głębinach ducha ludzkiego, zarazem obecna jest już od wieków w zamyśle Boga, istnieje też w całej historii zbawienia, w całej wspólnocie Kościoła i w całym kosmosie.

a) Misterium wcielenia – kluczem do rozumienia miejsca i roli Maryi

Nie jest to wyolbrzymianie znaczenia Maryi. Rola, jaką Bóg Jej wyznaczył, ma bowiem ścisły związek z Jezusem Chrystusem, którego jest Matką. A Jezus Chrystus jest Alfą i Omegą, Początkiem i Końcem (Ap 21, 6), jest Pantokratorem, Królem wieków. To właśnie ze względu na Boże wybranie Maryi na dziewiczą Matkę Syna Bożego można mówić o kosmicznym wymiarze nie tylko chrystologii, ale i mariologii, przy czym ta mariologia zawsze pozostaje chrystocentryczna.

Ojciec Święty Jan Paweł II w encyklice Dóminum et vivificántem pisze: „«Za sprawą Ducha Świętego» dokonuje się tajemnica «unii hipostatycznej» – czyli zjednoczenia natury Boskiej i ludzkiej: Bóstwa i człowieczeństwa w jednej Osobie Słowa−Syna. Gdy Maryja przy zwiastowaniu wypowiada swoje «fíat»: «niech mi się stanie według twego słowa!» (Łk 1, 38), poczyna się w Niej w sposób dziewiczy człowiek: Syn Człowieczy, który jest Synem Bożym. Poprzez takie «uczłowieczenie» Słowa−Syna, samoudzielanie się Boga osiąga swoją definitywną pełnię w dziejach stworzenia i zbawienia. (...) Wcielenie Boga−Syna oznacza przyjęcie do jedności z Bogiem nie tylko ludzkiej natury, ale – w tej naturze – poniekąd wszystkiego, co jest «ciałem»: całej ludzkości, całego widzialnego, materialnego świata. Wcielenie ma także swój sens kosmiczny oraz kosmiczny wymiar. «Pierworodny wszelkiego stworzenia» (por. Kol 1, 15), wcielając się w konkretne człowieczeństwo Chrystusa, jednoczy się w pewien sposób z całą rzeczywistością człowieka, który także jest «ciałem» (por. np. Rdz 9, 11; Pwt 5, 26; Hi 34, 15; Iz 40, 6; 52, 10; Ps 145 [144], 21; Łk 3, 6; 1 P 1, 24) – a w niej z wszelkim «ciałem», z całym stworzeniem” (50).

b) Maryja – „środowiskiem służebnym”

Misterium wcielenia Syna Bożego scala i wyjaśnia całą rzeczywistość: kosmos, historię, człowieka. W tym inkarnacyjnym naświetleniu, a przez to scaleniu całej rzeczywistości stworzonej, widać doniosłość tego misterium. Z woli Bożej Maryja ma w niej zasadniczy udział. Ksiądz Bartnik pisze: „O ile Jezus Chrystus stanowi Ośrodek, Klucz i Sens wszelkiej historii, to Maryja tworzy rodzaj służebnego, warunkującego i «możnościowego» środowiska materialnego, duchowego i prozopoicznego, niejako Łono Świata, które może wydać Zbawiciela” (dz. cyt., s. 39). Maryja jest „Łonem Świata”, ponieważ Boga, który się wciela, przyjmuje cały kosmos. Cały wszechświat niejako drży, gdy w osobie Maryi dokonuje się cud wcielenia. Można więc powiedzieć, że Jej łono jest „Łonem kosmicznym” – „kosmicznym Łonem wszechświata”.

Zwróćmy też uwagę na to, że środowisko, jakie Maryja tworzy dla Jezusa, aby mógł On wydać się światu, jest środowiskiem „służebnym”. Maryja zawsze pozostaje jakby w tle Syna Bożego, ale to zarazem znaczy, że „wypełnia” całe Jego misterium, a więc także historię zbawienia. Maryja jest środowiskiem materialnym i duchowym, osobowym. „(...) przez swe Dziewictwo – pisze dalej ksiądz Bartnik – które było szczególną obecnością w niej Ducha Świętego przygotowującego łono świata na przyjście Zbawcy, stała się światem−osobą, gdzie mogła się dokonać unia osobowa między Jezusem a Słowem Bożym” (dz. cyt., s. 268). Zatem Maryja – konkretna ludzka osoba – przez działanie Ducha Świętego – ma związek z całym światem. Jest „światem−osobą”. To określenie otwiera perspektywę kosmiczną i ukazuje Maryję jako „kategorię uniwersalną, obejmującą powszechny zakres dziejów zbawienia”. Powiązanie Maryi z historią zbawienia i z całą rzeczywistością stworzoną pozwala też powiedzieć, że Matka Syna Bożego stanowi „«Łono Historii Doczesnej» dla centralnego Wydarzenia Zbawczego” (Bartnik, dz. cyt., s. 191; 272).

6. Publikacja „Bogurodzica Dziewica”

Umiłowani, z radością oddajemy Wam ten kolejny tomik „Eucharystycznej mistagogii w Roku liturgicznym”, pierwszy ściśle poświęcony Matce Bożej. Święta Liturgia Kościoła i towarzysząca jej mistagogia są bowiem właściwym „miejscem” rozważań o Maryi. Już od starożytnych czasów Kościół, właśnie podczas liturgii, „czci pamięć (...) chwalebnej zawsze Dziewicy Maryi” (KK 50; por. KL 103), która nieroze−rwalnie związana jest ze sprawowanym−uobecnianym, zwłaszcza w Eucharystii, misterium Chrystusa. Ostatni Sobór zachęca i napomina więc „wszystkich synów Kościoła, aby szczerze popierali kult Błogosławionej Dziewicy, szczególnie liturgiczny” (KK 67). Niniejsza publikacja, jak każda z tej serii, za punkt wyjścia ma teksty biblijne przeznaczone na konkretny czas Roku liturgicznego. Oparta jest ona o mszalną liturgię słowa z Uroczystości Świętej Bożej Rodzicielki Maryi. Ta eucharystyczna mistagogia zamieszczona jest w drugiej części książki. Pierwsza część natomiast nawiązuje do samego tytułu uroczystości – do misterium Bożego macierzyństwa Dziewicy Maryi, nad którym Kościół Matka pragnie nas zatrzymać.

Ponadto, rozważania te celowo ubogacone są bezpośrednimi odniesieniami do nauczania Kościoła, zwłaszcza do fragmentów z pism i przemówień Ojca Świętego Jana Pawła II, najczęściej w ich dosłownym brzmieniu.

Chcemy, by przemawiał do nas ten Wielki Papież, Miłośnik Boga i człowieka, wierny Syn Maryi Matki, oddany Jej bez reszty. A czynimy to nie tylko po to, by zgłębić jego teologię i antropologię – choć i ten cel nam przyświeca – ale również po to, by zaczerpnąć jego maryjnego ducha. Chcemy jakby oczyma Ojca Świętego, pełnymi mądrości wiary i synowskiej miłości, spojrzeć na Maryję, Matkę Dziewicę, a w świetle Jej osoby odczytać również doniosłość i głębię macierzyńskiego powołania każdej kobiety, a w pewnym sensie – całego Kościoła i każdego człowieka wierzącego. Odwołujemy się tu również do cytowanych wyżej dzieł mariologicznych, autorstwa księdza Czesława Stanisława Bartnika i Jeana Guittona, ze względu na tak cenne u tych Autorów personalistyczne ujęcie katolickiej nauki o Bożym macierzyństwie Maryi przy równoczesnej wierności temu dogmatowi, który przybliżają współczesnemu człowiekowi w sposób naukowy, a zarazem przystępny, przemawiający nie tylko do umysłu, ale i do serca.

Całość naszych rozważań jest w swej istocie analizą biblijną, często prowadzoną w nurcie tak zwanej „teologii aluzyjnej”, która pozwala odczytać obecność tajemnicy Maryi w całej Biblii i na przestrzeni dziejów zbawienia. Jednocześnie Czytelnik odnajdzie tu wiele odniesień egzystencjalnych, co – jak ufamy – spełnia cel niniejszej serii, by służyła ona nie tylko intelektualnemu poznaniu prawd objawionych, ale też ich duchowemu zgłębianiu oraz zdobywaniu coraz większej umiejętności wiązania ich z codziennym życiem.

Niech Bogurodzica Dziewica wyprasza nam wszystkim obfite błogosławieństwo Boże na każdy dzień roku i na wszystkie okoliczności naszego pielgrzymowania do niebieskiej Ojczyzny.

Stara Wieś – Blizne, dnia 7 października 2007 roku, we Wspomnienie Najświętszej Maryi Panny Różańcowej

Ks. Bronisław Mokrzycki SJ

WPROWADZENIE

MARYJA MATKA

W KONTEKŚCIE CAŁEJ HISTORII ZBAWIENIA

Blogoslawionaś Ty między niewiastami

MATKA – ZAMYSŁEM I DAREM BOGA

Oto bowiem błogosławić mnie będą odtąd wszystkie pokolenia,
gdyż wielkie rzeczy uczynił mi Wszechmocny, a święte jest Jego imię
(Łk 1, 48b – 49)

Kim dla człowieka jest matka? Jaka treść kryje się w tym jednym określeniu: „mama”? Co budzi się w ludzkim sercu na dźwięk tego słowa? W zwyczajnych doświadczeniach życia – wszystko to, co najpiękniejsze, co ciepłe, subtelne, szlachetne. Gdy myślimy: „matka”, otwiera się przed nami niezmierzone bogactwo treści – myślimy o domu, o miłości, o sercu, o życiu. Dobra matka jest dla dziecka jakby niewyczerpanym źródłem pewności, że istnieje miłość prawdziwa, bezwarunkowa i że ono, dziecko, jest tą miłością ogarnięte. Zatem znaleźć się przy sercu matki, to czuć się bezpiecznym, to oddychać wolnością i prawdą. Przy tym sercu ustępują lęki, stresy i kompleksy. Matka wyrównuje wszelkie braki, a czyni to, miłując, służąc, poświęcając się, składając dar z samej siebie. Dobra matka nie poprzestaje na wydaniu dziecka na świat. Ona potem nieustannie, we dnie i w nocy, dogląda je, piastuje, strzeże, przeżywa jego sukcesy i porażki. Ona je karmi, uczy, wychowuje, wprowadza w dorosłe życie, a gdy dziecko dorośnie, nadal troszczy się o jego losy. Potrafi wiele dla niego wycierpieć i nie pamiętać o tym cierpieniu. Potrafi za dziecko oddać własne życie.

Dlaczego matka jest właśnie taka? Bo taki jest Boży zamysł, taka jest Boża prawda o macierzyństwie. Matka jest darem Bożym. To Bóg dał matkę. To Bóg ją stworzył. Chciał bowiem właśnie przez miłość matki dać człowiekowi jakieś dotykalne poznanie i doświadczenie swojej miłości Boskiej – bezwarunkowej, istniejącej od zawsze i nieskończonej.

1. Macierzyńska miłość Boga

W świetle Biblii poznajemy, że ta nieskończona miłość Boga do człowieka jest miłością miłosierną i posiada cechy rodzinne, domowe, a to znaczy: ojcowskie (moc, trwałość i wierność, co oddaje hebrajskie określenie hésed) oraz macierzyńskie, wyrażane terminem rahamím (hebr.), o szerokiej skali znaczeń, wśród których jest: dobroć i tkliwość, delikatność i życzliwość, a także ofiarność, zapomnienie o sobie, cierpliwość i wyrozumiałość oraz ciągła gotowość przebaczania.

Przybliżając te dwa biblijne określenia charakteryzujące miłosierdzie Boże, Jan Paweł II pisze w swej encyklice o Bożym miłosierdziu Díves in misericórdia między innymi takie słowa: „(...) rahamím już w swym źródłosłowie wskazuje na miłość matczyną (rehém –łono matczyne). Z tej najgłębszej, pierwotnej bliskości, łączności i więzi, jaka łączy matkę z dzieckiem, wynika szczególny do tegoż dziecka stosunek, szczególna miłość. Można o niej powiedzieć, że jest całkowicie darmo dana, niezasłużona, że w tej postaci stanowi ona jakąś wewnętrzną konieczność: przymus serca”. Nieco dalej Ojciec Święty stwierdza: „Takie też cechy Stary Testament przypisuje Bogu ilekroć, mówiąc o Nim, posługuje się tym wyrażeniem rahamím. Czytamy u Izajasza: Czyż może niewiasta zapomnieć o swym niemowlęciu, ta, która kocha syna swego łona? A nawet gdyby ona zapomniała, Ja nie zapomnę o tobie! (Iz 49, 15)”. (DiM 4 z przypisem).

2. Bóg−Miłość przemawia językiem analogii

Biblijny język ukazujący ojcowską i macierzyńską miłość Boga – jak zaznacza Jan Paweł II w swoim nauczaniu – ma szczególny charakter. W Mulíeris dignitátem, Liście Apostolskim o godności i powołaniu kobiety, czytamy: „Mówiąc o sobie, zarówno «poprzez proroków, jak i przez Syna» (por. Hbr 1, 1. 2), który stał się człowiekiem, Bóg przemawia językiem ludzkim, używa ludzkich pojęć i wyobrażeń”.

a) „podobny” a „całkowicie Inny”

„Jeśli ten sposób wyrażania się – czytamy dalej – jest nacechowany pewnym antropomorfizmem, to płynie to z faktu, że człowiek jest «podobny» do Boga: stworzony na Jego obraz i podobieństwo. Wobec tego zaś – i Bóg jest w jakiejś mierze «podobny» do człowieka; może być poznawany przez ludzi na zasadzie tego podobieństwa”.

Ojciec Święty wyjaśnia jednak, że to „podobieństwo” ma swoje wyraźne granice. „Równocześnie – pisze – język Biblii jest dostatecznie precyzyjny, ażeby zaznaczyć granice «podobieństwa», granice «analogii». Istotnie, objawienie biblijne potwierdza, iż prawdziwe jest «podobieństwo» człowieka do Boga, a jeszcze bardziej istotowo prawdziwe jest «nie−podobieństwo», jakie dzieli całe stworzenie od Stwórcy. Ostatecznie dla człowieka stworzonego na obraz Boga – Bóg nie przestaje być Tym, który «zamieszkuje światłość niedostępną» (1 Tm 6,16): jest «całkowicie Innym», istotowo «Innym»”.

b) o cechach „męskich”, jak i „kobiecych”

Następnie Ojciec Święty pisze: „Ta uwaga o granicach analogii – granicach podobieństwa człowieka do Boga w języku biblijnym – musi być wzięta pod uwagę również wówczas, gdy na różnych miejscach Pisma Świętego (zwłaszcza w Starym Testamencie) znajdujemy porównania, które przypisują Bogu cechy «męskie», albo też «kobiece». W wypowiedziach tych znajdujemy pośrednio potwierdzenie prawdy, że na obraz i podobieństwo Boga zostali stworzeni oboje, zarówno mężczyzna jak i kobieta. O ile zachodzi podobieństwo między Stwórcą i stworzeniami, zrozumiałe jest, że Biblia użyła w stosunku do Niego takich wyrażeń, które przypisują Mu cechy zarówno «męskie», jak i «kobiece»”.

c) odwiecznie „rodzący”

Idąc dalej tokiem myśli Jana Pawła II, możemy w tę prawdę wniknąć jeszcze głębiej: „Ta właściwość biblijnego języka, jego antropomorficzny sposób mówienia o Bogu, wskazuje także pośrednio na tajemnicę odwiecznego «rodzenia», które należy do wewnętrznego życia Boga. Jednakże to «rodzenie» samo w sobie nie posiada cech ani «męskich», ani «kobiecych». Jest całkowicie Boskiej natury. Jest najdoskonalej duchowe, albowiem «Bóg jest duchem» (J 4, 24), nie posiada żadnych cech właściwych ciału, ani «kobiecych», ani «męskich». Również więc i «ojcostwo» w Bogu jest na wskroś Boże, wolne od cielesnej charakterystyki «męskiej», jaka właściwa jest dla ludzkiego ojcostwa. W tym znaczeniu Stary Testament mówił o Bogu jako o Ojcu i zwracał się do Niego jako do Ojca. Jezus Chrystus, który tę prawdę postawił w samym centrum swej Ewangelii jako normę chrześcijańskiej modlitwy i który zwracał się do Boga, nazywając Go: «Abbá, Ojcze» (Mk 14, 36) jako Jednorodzony i współistotny Syn, wskazywał na ojcostwo w tym ponadcielesnym, ponadludzkim, całkowicie Boskim znaczeniu. Mówił jako Syn, który był związany z Ojcem przedwieczną tajemnicą Boskiego rodzenia, a czynił to będąc równocześnie prawdziwie ludzkim Synem swojej dziewiczej Matki”.

d) pierwowzór wszelkiego rodzenia w świecie stworzeń

W dalszej części tego rozważania Ojciec Święty znów ukazuje nasze podobieństwo do Boga. Pisze tak: „Jeśli temu odwiecznemu rodzeniu Słowa Bożego nie można przypisywać ludzkich właściwości, to również Boskie ojcostwo nie posiada charakteru «męskiego» w znaczeniu fizycznym, natomiast powinno się upatrywać w Bogu absolutny pierwowzór wszelkiego «rodzenia» w świecie istot ludzkich. (...) Wszelkie «rodzenie» w wymiarze stworzeń znajduje swój pierwowzór w owym rodzeniu, jakie jest w Bogu na sposób całkowicie Boży, czyli duchowy. Do tego absolutnego, pozastworzonego pierwowzoru, zostaje upodobnione wszelkie «rodzenie» w świecie stworzonym. Dlatego wszystko to, co w ludzkim rodzeniu jest właściwe dla mężczyzny, jak też i to, co jest właściwe dla kobiety – zarówno «ojcostwo», jak i «macierzyństwo» – nosi w sobie podobieństwo, czyli analogię do «rodzenia» Boskiego i tego «ojcostwa», które w Bogu jest «całkowicie inne»: całkowicie duchowe i istotowo Boskie. Natomiast w porządku ludzkim – rodzenie jest właściwe dla «jedności dwojga»; oboje są «rodzicami», zarówno mężczyzna, jak i kobieta” (MD 8).

Specyfikę języka wyrażającego ojcostwo i macierzyństwo Boga zaznacza również współczesny teolog i filozof, ksiądz Czesław Stanisław Bartnik. W swoim dziele poświęconym Maryi pisze: „U Boga Ojcostwo jest zarazem Macierzyństwem, a raczej czymś nieskończenie ponadto. Ojcostwo−Macierzyństwo jest to najwyższa Tajemnica Boga Ojca. Język, operujący pojęciami stworzenia, rodzenia, realizowania, dawania istnienia itp., jest bardzo nieporadny i nie oddaje prawie nic z tego, czym jest Bóg jako Ojciec−Matka” (Matka Boża, Lublin 2003, s. 162).

2. Biblijny obraz Bożej miłości

Cała Biblia obfituje w obrazy ukazujące miłość Boga wierną i niepokonalną, dzięki tajemniczej mocy macierzyństwa (por. DiM 4 z przypisem). Jest to miłość przedstawiona na podobieństwo miłości matki. Podobnie jak matka, Bóg zrodził swój lud w bólach, nosił go, karmił i piastował (zob. Iz 42, 14; 46, 3−4).

Aby głębiej pochylić się nad tą prawdą, zatrzymajmy się nad obrazem pochodzącym z Księgi Ozeasza (zob. 11, 1−9). Przedstawia on miłość Boga w sposób wyjątkowy. Można powiedzieć: ukazuje Ewangelię – szczyt objawienia się Bożej miłości – zawartą już niejako w Starym Testamencie. Zwróćmy tu uwagę na określenia, którymi Bóg zwraca się do Izraela, objawiając mu swoje Serce – tajemnicę miłości oblubieńczej, ale i ojcowskiej, a zarazem macierzyńskiej.

a) prowadząca i wychowująca

Miłowałem Izraela, gdy jeszcze był dzieckiem – wyznaje Bóg, nawiązując do czasu wędrówki Izraela przez pustynię, kiedy to traktował ten lud jak swoje dziecko – prowadził go za rękę i pouczał.

Na co więc wskazuje ten obraz? Bóg chce tu ludzkim językiem wyrazić swą miłość wobec ludu, miłość opiekuńczą, wychowującą i prowadzącą, a więc miłość o cechach ojcowskich i macierzyńskich. Przez to wyznanie mówi niejako: „To wszystko, co czyniłem, pochodziło z miłości. To Moja miłość prowadziła cię, Izraelu!”.

b) przebaczająca i bezwarunkowa

Pan Bóg, wypowiadając słowa: Miłowałem Izraela, gdy jeszcze był dzieckiem, nie tylko potwierdza swą miłość działającą w przeszłości, ale także wyznaje ją obecnie, jakby mówił: Miłowałem Izraela w czasie wędrówki przez pustynię i nadal go miłuję, mimo że od czasu swego „dzieciństwa” Izrael zmieniał się, coraz bardziej pogrążając się w grzechach.

Ta nieodwołalna wierność, czyli nieskończone miłosierdzie jest istotnym i najważniejszym rysem Bożej miłości, która jest tak potężna, że nawet największy grzesznik ma szansę powrotu do miłosiernego Ojca (zob. Łk 15, 11−32) i może zacząć wszystko od początku, jeśli tylko Bogu uwierzy i nawróci się.

c) zaangażowana i ochraniająca

Następnie Bóg mówi: (...) Ja uczyłem chodzić Efraima. To zdanie stawia nam przed oczy scenę znaną z życia: dobry tata czy mama z wielkim zaangażowaniem uczy swoje dziecko chodzić. Wczujmy się w to, co przeżywa – nie interesuje się niczym innym, tylko tym jednym: czy maluch nie zrobi sobie krzywdy. Cały czas ma wyciągnięte w jego stronę ręce, by w każdej chwili móc go podtrzymać, uchronić przed upadkiem i jego skutkami. Jeżeli jednak maluch się przewróci, to mama podniesie go, pogłaszcze i powie: „Odwagi! Zaczynamy od nowa”. A jak bardzo cieszy się, gdy dziecko postawi pierwszy kroczek!

Zapamiętajmy ten obraz, bo tak właśnie czyni Bóg: jak dobra matka, jak kochający ojciec, wyciąga ku nam ręce, by nas ochraniać przed złem, podtrzymywać swą mocą i podnosić z upadków. Zauważmy, że Bóg mówi w taki sposób, jakby szczycił się tym, że w tę naukę angażuje się osobiście: Ja uczyłem chodzić Efraima; jakby chełpi się tym, bo miłuje nas jako prawdziwy, najlepszy Ojciec.

d) zatroskana i opiekuńcza

I kolejny przepiękny i bliski nam obraz wzięty z życia rodzinnego: na swe ramiona ich brałem – mówi Bóg, porównując swoją odwieczną miłość do miłości matki, która bierze niemowlę na ręce i tuli do swego serca.

Co kochający rodzic przeżywa w takiej chwili? Z pewnością jest szczęśliwy i dumny z tego, że nosi swe dziecię, a ono ufnie tuli się do niego.

Nie przechodźmy nad tym obrazem obojętnie, bo Pan Bóg tak wiele chce nam tu powiedzieć o swojej miłości do nas. On bierze nas na swe ramiona, gdyż jako dobry Ojciec chce dźwigać nasze troski i pragnie, byśmy byli jak najbliżej Jego miłującego Serca. Biblia na wiele sposobów przypomina nam o tym, zwłaszcza w obrazach przedstawiających Boga jako Dobrego Pasterza niosącego owcę na swoich ramionach (zob. Ps 28, 9; Iz 40, 11; Łk 15, 5; J 10, 11).

e) cierpiąca i cierpliwa

Mówiąc o swej miłości do Izraela, Pan Bóg wypowiada też słowa bolesne: oni zaś nie rozumieli, że troszczyłem się o nich.

Dla rodziców taka sytuacja, gdy umiłowane dziecko nie odczytuje języka ich miłości, jest dla nich niewymownym bólem. Oto matka i ojciec na wiele sposobów okazują swe serce, a tymczasem syn czy córka nie odbiera tych sygnałów miłości, trafiają one jakby w pustkę. Jaki to bolesny cios zadany rodzicielskiemu sercu!

W tych słowach skargi Bóg chce nam powiedzieć o bólu swego Serca, a więc o bólu Miłości wiekuistej, kiedy nie jest ona odwzajemniana przez ludzi. Oni zaś nie rozumieli, czyli nie odpowiedzieli miłością na nieskończoną miłość Boga. A to znaczy również, że nie zaufali Bogu do końca. Jednak, mimo że oni nie rozumieli tego, Bóg nadal swój lud miłuje i wciąż prosi: Respónde Míhi – Odpowiedz Mi! (por. Mi 6, 3).

f) zabiegająca o serce

Aby słaby człowiek był zdolny odpowiedzieć miłością na nieskończoną miłość Boga, otrzymuje od Niego specjalną pomoc: Bóg sam pociąga ludzkie serce do siebie. W jaki sposób to czyni? Nie zniewoleniem, nie manipulacją, nie przemocą, lecz w sposób serdeczny, czyli najbardziej do człowieka przemawiający i najgłębiej przekonywujący. Pociągnąłem ich ludzkimi więzami – mówi Bóg – a były to więzy miłości. Transcendentny Bóg, a pociąga człowieka po ludzku. Popatrzmy, jak Bóg się uniża, by „zdobyć” ludzkie serce.

Zdobywa je miłością i tylko miłością! Bóg wie, że jedynie więzy prawdziwej miłości zwyciężą w człowieku ostatecznie. Wszystkie inne prędzej czy później zawiodą, zostawiając w ludzkim sercu głębokie rozczarowanie, bo pragnienie miłowania i bycia miłowanym wpisane jest przez Boga w całą strukturę ludzkiego bytu. A ponieważ tylko Bóg jest samą Miłością i źródłem miłości, człowiek najgłębiej, całą swą istotą tęskni właśnie za Nim, choćby sobie tego nie uświadamiał i twierdził, że w Boga nie wierzy. Dlatego Bóg pociąga człowieka ku sobie, bo wie, że tylko przy Jego Boskim Sercu człowiek może być prawdziwie szczęśliwy, jak małe dziecko w ramionach kochającej matki.

g) czuła i pocieszająca

W dalszych wersetach Księgi Ozeasza czytamy, że Bóg, objawiając swą miłość, odwołuje się do innego jeszcze ludzkiego doświadczenia: byłem dla nich jak ten, co podnosi do swego policzka niemowlę. Znów zastanówmy się, co Bóg chce nam przez to porównanie powiedzieć.

Dobrze wiemy, że jest coś niepowtarzalnego i wspaniałego w geście matki czule tulącej niemowlę do swego policzka. Widzimy w nim przejaw jej macierzyńskiej, gorącej miłości i szczególnej więzi z dzieckiem. A Pan Bóg tym serdecznym językiem mówi nam o swojej czułej miłości do nas. Jego miłość jest właśnie taka: tkliwa, ciepła, delikatna, skierowana do każdego człowieka totalnie i osobowo, w jakiś szczególny sposób, jakby ten człowiek był jedyny na świecie. Dlatego Psalmista, doświadczywszy Bożej miłości, wyznaje: Jak niemowlę u swej matki, jak niemowlę – tak we mnie jest moja dusza (Ps 131, 2). W Księdze Izajasza zaś czytamy Boże zapewnienie odwołujące się do doświadczenia matczynej pociechy: Jak kogo pociesza własna matka, tak Ja was pocieszać będę (Iz 66, 13).

h) służebna i miłosierna

W następnych słowach: schyliłem się ku niemu – Bóg nawiązuje do innej wzruszającej sceny z życia rodzinnego, kiedy to ojciec lub matka z miłością i troską pochyla się nad dzieckiem, by coś dla niego uczynić, w czymś mu dopomóc. Tak samo czyni On, wszechmocny i pełen majestatu – łaskawie schyla się ku słabemu i grzesznemu stworzeniu! W tym geście objawia swą niezmierzoną pokorę (gr. kénosis) i niewyczerpywalne miłosierdzie.

i) karmiąca i czuwająca

Dalej Bóg mówi: (...) i nakarmiłem go. W jaki sposób Bóg nakarmił swój lud? Podczas wędrówki Izraela przez pustynię w cudowny sposób dał mu mannę i wodę ze skały (zob. Wj 16, 1 – 17, 7), a potem wprowadził Izraelitów do ziemi obiecanej, której plonami mogli się żywić (zob. Joz 5, 10n). Tak oto pochylił się nad swoim ludem – dał mu wyraźny znak, że wie o wszystkich jego potrzebach i czuwa nad nim jak matka troszcząca się o pokarm podtrzymujący życie.

Na podstawie tego biblijnego obrazu widzimy, że Pan Bóg ludzkim językiem objawia nam swoją niepojętą miłość, której znakiem jest miłość rodzicielska, ojcowska i macierzyńska. On bowiem, jak kochający ojciec i jak najlepsza mama, niejako podnosi każdego człowieka do swego policzka, schyla się ku niemu, karmi go, uczy chodzić, bierze na ramiona, pociąga ludzkimi więzami miłości.

Ta miłosierna miłość Boga, mająca w sobie „moc macierzyństwa”, wyraża się w starotestamentalnych pismach na różne sposoby, między innymi w ratowaniu od niebezpieczeństw, w przebaczaniu grzechów – zarówno poszczególnego człowieka, jak całego Izraela – a także w gotowości spełniania obietnic i nadziei (eschatologicznych), i to pomimo ludzkiej niewierności. U Ozeasza czytamy: Uleczę ich niewierność i umiłuję ich z serca (14, 5); (por. DiM 4 z przypisem).

Choć Biblia posługuje się porównaniami do życia rodzinnego, to jednak musimy pamiętać, że miłość Boga o cechach ojcowskich i macierzyńskich jest zawsze większa od nawet najpiękniejszej miłości ludzkiej. Tylko Bóg, który jest Miłością (1 J 4, 8. 16), potrafi miłować w całej, niewyobrażalnej pełni, zupełnie bezinteresownie i do końca (por. J 13, 1). Pragnie jednak, byśmy Go w tej miłości naśladowali, czyli miłowali się wzajemnie tak, jak On nas umiłował (por. J 13, 34; 15, 12), a przez to stawali się jedni dla drugich objawicielami Jego miłującego Serca. Tę zdolność w szczególny sposób wpisał w serce matki.

4. Doświadczenie ludzkie

Pan Bóg dał ludzkości doświadczenie macierzyństwa w wymiarze natury, by stało się ono punktem wyjścia do odkrycia darów Bożych i by człowiek przez ziemskie doświadczenie: „mam miejsce w sercu mojej matki”, poznał przede wszystkim prawdę nadprzyrodzoną: mam miejsce w Sercu Boga, mam miejsce w Sercu Miłości, po prostu: jestem kochany, jestem chciany przez Ojca w niebie! Macierzyństwo na płaszczyźnie natury ma więc być, zgodnie z zamysłem

Boga, epifanią Jego miłości. Przez serce dobrej, kochającej matki Bóg pragnie w szczególny sposób uobecniać swoją miłość rozlaną w całym stworzeniu.

a) rozczarowanie

A jednak życie ludzkie pokazuje nam, że matka nie zawsze spełnia tę misję odzwierciedlania miłości Bożej. Jakże często nie czyni tego! Tak, ta najbardziej tajemnicza i pierwotna miłość ludzka – miłość macierzyńska – może zawieść i niejednokrotnie zawodzi! Jesteśmy tego świadkami szczególnie w naszych czasach, kiedy to właśnie w związku z macierzyństwem potęgują się doświadczenia bolesne, niekiedy wręcz przerażające, potworne, budzące oburzenie i grozę, pozostawiające ogromne rany, które nieraz nie chcą się zabliźnić, tak że nawet pomyśleć serdecznie o matce nie można. Te głębokie rany nie są mało znaczącym brakiem, ale świadczą o odebraniu człowiekowi czegoś, do czego ma prawo, co jest nieodzowne dla jego prawidłowego rozwoju.

To doświadczenie rozczarowania nie zawsze musi przybierać wielkie rozmiary. Czasem może to być tylko jakaś „mgła”, która jednak przesłania prawdziwy obraz Boga−Miłości. A taką „mgłę” może nieraz spowodować nawet najlepsza matka. Dlaczego tak się dzieje?!

b) owoc grzechu

Tak ujawnia się grzech, który wszedł w życie ludzkie przez działanie szatana i złe wybory ludzi. Szatan bowiem, jako wróg życia, od początku chce zniszczyć Boży dar macierzyństwa – chce go ośmieszyć i zdegradować, chce odebrać człowiekowi matkę albo matkę zdeprawować – a w ten sposób pozbawić człowieka mocnego punktu odniesienia, czyli ludzkiego doświadczenia macierzyńskiej miłości, która może przybliżyć mu realną miłość Boga. Wróg Boga i człowieka wiedział w co uderzyć! Wiedział, że gdy zabraknie na ziemi prawdziwego macierzyństwa, to ludzkość zdegraduje się zupełnie!

Niestety, biblijna Ewa, pierwsza ziemska matka, matka wszystkich żyjących (Rdz 3, 20), zawiodła. Dała się zwieść szatanowi, uległa jego pokusie i zgrzeszyła (zob. Rdz 3, 1nn). W ten sposób zostało niejako zatrute „źródło” ludzkiego macierzyństwa, a w konsekwencji już do końca świata to macierzyństwo będzie mieć w sobie jakąś cechę skażenia. I chociaż odkupieńcza Ofiara Chrystusa ogarnia swą mocą, czyli nieskończonym miłosierdziem cały rodzaj ludzki, to jednak Bóg pewne skutki grzechu pierwszych rodziców pozostawił, a to znaczy, że wciąż istnieje w nas pewna tendencja w kierunku zła, skłonność do odwracania się od Boga. To właśnie z grzechu pierworodnego i licznych osobistych grzechów poszczególnych ludzi pochodzi tak wiele rozczarowań, ran i braków związanych z doświadczeniem ludzkiego macierzyństwa.

c) tęsknota za ideałem

Niemniej, grzech pierworodny nie unicestwił zamysłu Bożego, a skutki tego grzechu nie odebrały całkowicie ludzkiemu macierzyństwu istotnych, wspaniałych cech, które przedzierają się przez „ołowianą”, ciemną zasłonę grzechu czy skłonności do niego. Doświadczenie macierzyństwa, ponieważ dotyczy istoty ludzkiego bytu, zawsze ma dla człowieka ogromne znaczenie, niezależnie od kształtu tego doświadczenia w życiu konkretnego człowieka, a nawet niezależnie od tego, czy człowiek w ogóle poznał swoją biologiczną matkę.

Sam fakt istnienia macierzyństwa zawsze budzi w człowieku jakąś tęsknotę głębszą, przekraczającą płaszczyznę natury. Budzi potrzebę i pragnienie, często wcale albo nie do końca uświadomione, by tego Bożego daru matki, a przez nią daru miłości, doświadczyć w sposób idealny.

5. Nowa Ewa – darem Miłości miłosiernej

Bóg daje odpowiedź na tę głęboką ludzką tęsknotę. Jego miłość jest tak wierna, a miłosierdzie tak bezbrzeżne, że choć człowiek za namową diabła (łac. instigánte diábolo) skierował swą wolność przeciwko Bogu, a więc stał się córą niegodną (por. Lm 4, 3. 6), to On miłosiernie przeprowadza swój odwieczny zamysł zbawienia. W tym zamyśle przewidział Nową Ewę –dar Matki niewyobrażalnie czystej i świętej, całej pięknej, pełnej łaski (por. Łk 1, 28). Zechciał bowiem, aby „podobnie jak niewiasta przyczyniła się do śmierci, tak również niewiasta przyczyniła się do życia” (KK 56).

Tym samym Bóg dowodzi, że choćby człowieka opuścili ojciec i matka, to On zawsze go przygarnie (por. Ps 27, 10). Obiecał to przecież ustami proroka, jak czytamy w Księdze Izajasza: Mówił Syjon: «Pan mnie opuścił, Pan o mnie zapomniał». Czyż może niewiasta zapomnieć o swym niemowlęciu, ta która kocha syna swego łona? A nawet gdyby ona zapomniała, Ja nie zapomnę o tobie (Iz 49, 14−15).

a) droga Boga do człowieka

Oto Bóg nieskończenie bogaty w miłosierdzie (Ef 2, 4), postanowiwszy w swym odwiecznym planie zbawczym przyjść do nas, ludzi słabych i grzesznych, aby nas odkupić, obiera szokującą drogę przyjścia – drogę ludzkiego macierzyństwa. Przecież jest Bogiem wszechmocnym, mógł więc zbliżyć się do nas inaczej, mógł objawić się bezpośrednio, pełen majestatu i chwały. Zechciał jednak przyjść na ziemię drogą uniżenia – z niewiasty (Ga 4, 4), ludzkiej matki, Dziewicy z Nazaretu. A więc Wiekuista Miłość w swej pokorze posuwa się aż tak daleko, że przychodząc na świat, wybiera sobie na Matkę stworzenie – Maryję – i Jej całkowicie się powierza jako małe, bezbronne Dziecię.

b) Arcydzieło Trójcy Przenajświętszej

Dziewica Maryja jest przez samego Boga wybrana i przygotowana do tej szczególnej godności Bożej Rodzicielki. Ona jest Arcydziełem całej Trójcy Przenajświętszej, która zawarła w Niej ideał człowieka – człowieka świętego, doskonale odpowiadającego na miłość Boga. Słusznie więc liturgia Kościoła wkłada w usta Maryi słowa: Pan mnie stworzył, swe arcydzieło (Prz 8, 22).

Maryja została przygotowana do wzniosłej roli Matki Boga jeszcze przed swoim narodzeniem. Stąd w jednym ze swoich kazań Kardynał Karol Wojtyła głosi: „(...) kiedy się narodziła z łona swej matki, narodziła się w szczególny sposób z łona Trójcy Przenajświętszej, z łona Ojca przedwiecznego – jako Jego Córka umiłowana, jako przyszła Matka Syna Bożego, Oblubienica Ducha Świętego” (Kazania 1962−1978, Kraków 1980, s. 117).

- Umiłowana Córka Ojca

Bóg Ojciec od wieków przewidział Osobę Maryi jako najlepsze „miejsce” w stworzeniu, w którym bezpiecznie złoży swój najdroższy Skarb, Słowo Odwieczne. Gdy więc nadeszła pełnia czasu (Ga 4, 4), zawierzył Jej swojego Jedynego i Jednorodzonego Syna nieodwołalnie i całkowicie, pragnąc, by swoją ludzką naturę, ciało i krew, wziął właśnie z Maryi Matki. Bóg nie lękał się tego uczynić. Doskonale wiedział, w jakie dłonie powierza swego Syna i jakiemu Sercu Go oddaje.

Jako najukochańsza Córka Boga (por. KK 53; Prz 8, 22), Maryja stanie się też Matką wszystkich, którzy uwierzą Jej Synowi (zob. J 19, 26) i Matką całej rodziny ludzkiej (por. KK 69; RM 47).

– Matka Syna Bożego

Istotnie, Maryja jako jedyna z ludzi stała się godnym mieszkaniem dla Wcielonego Słowa Bożego. Z daru łaski jest bowiem niepokalanie poczęta, czyli nigdy niedotknięta zmazą grzechu pierworodnego, i cała święta, czyli wolna od wszelkiego grzechu osobistego i wszelkiej niedoskonałości. Tak zaowocowała w Niej odkupieńcza męka i śmierć Pana na krzyżu ta jedyna Ofiara, mocą której został odkupiony również każdy człowiek. W Maryi jednak odkupienie dokonało się w sposób wznioślejszy i uprzedni (por. KK 53), zanim Ofiara Chrystusa miała miejsce w czasie. Dlatego w Maryi nie ma żadnej skazy grzechu, jest Matką idealną – jest ideałem miłości, dziewiczości, poświęcenia, wierności. Pierwsza Ewa zawiodła, Nowa Ewa, Maryja, nigdy nie zawiedzie. Ona jest Matką Pięknej Miłości (por. Syr 24, 18 – wg Wulgaty). Ona cała jest Boża, cała jest obleczona w Słońce (Ap 12, 1) – w Chrystusa, który jest Słońcem Wschodzącym z wysoka (Łk 1, 78).

- Oblubienica Ducha Świętego

Sobór Watykański II, powołując się na Ojców Kościoła, nazywa Maryję: „(…) jakby utworzoną przez Ducha Świętego i ukształtowaną jako nowe stworze−nie” (KK 56). Do tego patrystycznego nauczania odwołuje się również papież Paweł VI, pisząc w adhortacji dotyczącej kultu maryjnego takie słowa: „Teologiczne dociekanie i sama święta liturgia pokazały, iż uświęcające działanie Ducha Œwiętego w Dziewicy Nazaretañskiej jest szczytowym momentem Jego poczynañ w historii zbawienia. Tak np. święci Ojcowie i pisarze kościelni działaniu Ducha Œwiętego przypisali świętość Maryi od samego Jej początku (...). W interwencji Ducha Œwiętego widzieli działanie, które poświęciło i uczyniło płodnym dziewictwo Maryi, a Ją samą zmieniło w «Pałac Króla» lub «Komnatę Słowa», w «Œwiątynię» lub «Przybytek Pana», «Arkę Przymierza», lub «Uświęcenia». Tytuły te tchną duchem samej świętej Biblii. Gdy zaś pisarze jeszcze bardziej zgłębiali tajemnicę Wcielenia, dostrzegli w tym tajemniczym związku pomiędzy Duchem Œwiętym i Ma ryją coś oblubieñczego, co Prudencjusz w poetycki sposób tak opisuje: «Niepoślubiona Dziewica zostaje poślubiona Duchowi», i nazwali Ją «Œwiątynią Ducha Œwiętego», podkreślając tym wyrażeniem świętą naturę Dziewicy, która stała się trwałym mieszkaniem Ducha Bożego. Gdy nadto badali naukę o Pocieszycielu, poznali, iż z Niego jak ze źródła wypłynęła pełnia łaski (por. £k 1, 28) i bogactwo darów, przyczyniając się do Jej uszlachetnienia” (MC 26).

O tym przedziwnym zjednoczeniu Ducha Œwiętego z Maryją święty Maksymilian Maria Kolbe, filozof i teolog, powie: „Nie tylko miłość łączy te dwie Istoty, ale jedna z nich – to cała miłość Trójcy Przenajświętszej, a druga – to cała miłość stworzenia i tak w tym jednym zjednoczeniu łączy się niebo z ziemią, całe niebo z całą ziemią, cała miłość Odwieczna z całą miłością stworzenia. To miłości szczyt” (Oddanie się Niepokalanej, Warszawa 1985, s. 14).

c) dar najlepszej Matki

Tak więc Pan Bóg, wierny swojej „tajemniczej mocy macierzyństwa”, obdarowując nas miłością potężniejszą niż zdrada i łaską większą niż grzech, daje nam idealną Matkę i wzór macierzyńskiej miłości.

W Niepokalanym Sercu Maryi – Tej, która przez Trójcę Świętą została od wieków przewidziana, wybrana i przygotowana do roli Matki Syna Bożego i Matki Jego ludu, jaśnieje doskonały kształt macierzyństwa – taki, jaki Bóg zamierzył i stworzył, można powiedzieć: kształt przeniesiony z raju. Jan Paweł II pisze o tym w takich słowach: „Maryja oznacza niejako przekroczenie owej granicy o jakiej mówią słowa Księgi Rodzaju (3, 16) i powrót w kierunku tego «początku», w którym odnajdujemy «niewiastę» taką, jaka była zamierzona w dziele stworzenia, a więc w odwiecznej myśli Boga, w łonie Przenajświętszej Trójcy. Maryja jest «nowym początkiem» godności i powołania kobiety, wszystkich kobiet i każdej” (MD 11). Nad tą prawdą zatrzymuje się również ksiądz Bartnik, pisząc między innymi: „W języku mistyki biblijnej mówimy, że Maryja jest Matką całej ludzkiej rodziny, a więc całej ludzkości w ogóle (Redemptoris

Mater nr 47). Prawdy tej nie należy brać w sensie materialnym lub biologicznym. Maryja jest Matką Ludzkości per Mysterium hominis et Redemptoris i obejmuje wszystkich, nie tylko chrześcijan, jakkolwiek przez Kościół Chrystusowy”. I nieco dalej pisze: „Rodzaj ludzki, wywodzący się z pierwszej Ewy („Matki Żyjących”) popadł w niewolę materii, żywiołów i zła. W drugiej Ewie, w Maryi odzyskał możność przyjęcia życia Bożego, wolności wobec świata i wewnętrzną miłość Bożą (Ga 4, 3−5). (…) Maryja jest Ewą i kimś nieskończenie wyższym: Matką Boga i Nowej Ludzkości” (dz. cyt., s. 41; 44).

MARYJA MATKA – W ŚWIETLE BIBLII

Miłosierna miłość Boga wiernie kroczy poprzez ludzkie dzieje zranione grzechem, wciąż zapewniając człowieka: Ukochałem cię odwieczną miłością, dlatego też zachowałem dla ciebie łaskawość (Jr 31, 3). Bo góry mogą ustąpić (…), ale miłość moja nie odstąpi od ciebie i nie zachwieje się moje przymierze pokoju (Iz 54, 10). W tę prawdę, wypowiedzianą kiedyś do Izraela, z Bożego ustanowienia wpisana jest Maryja. W sposób wewnętrzny, integralny, należy Ona do całej historii zbawienia jako dziewicza Matka Jednorodzonego Syna Bożego, Zbawiciela świata, w którym Bóg wypełnił wszystkie swoje obietnice dane Izraelowi. Oczywiście, całe zbawienie, czyli pełnia objawienia się Bożej miłości, jest w Jezusie Chrystusie, Synu Bożym, ale Maryja jako Matka jest zawsze tuż przy Osobie Pana, związana z Jego zbawczym dziełem „węzłem ścisłym i nierozerwalnym” (KK 53; por. KL 103). Maryja bowiem – jak zaznacza Jan Paweł II – „w szczególny sposób została powołana do tego, ażeby przybliżać ludziom ową miłość, jaką On przyszedł im objawić. (...) I nie przestaje ona (miłość) w Niej i przez Nią nadal się objawiać w dziejach Kościoła i całej ludzkości. Jest to objawienie szczególnie owocne, albowiem opiera się w Bogarodzicy o szczególną podatność macierzyńskiego serca, o szczególną wrażliwość, o szczególną zdolność docierania do wszystkich, którzy tę właśnie miłosierną miłość najłatwiej przyjmują ze strony Matki. Jest to jedna z wielkich i życiodajnych tajemnic chrześcijaństwa, najściślej związana z tajemnicą Wcielenia” (DiM 9).

Przyjrzyjmy się tej prawdzie w świetle całego Pisma Świętego, od Génesis po Apokálypsis, w wybranych fragmentach. W rozważaniu tych treści pomoże nam graficzna plansza, umieszczona na początku tego rozdziału.

Opis planszy – „Maryja, Dziewicza Matka …”

Uprzedzając więc nasze rozważanie, zatrzymajmy się nad tym prostym ujęciem graficznym. Wyszczególnione tu obrazy biblijne, jakby „medaliony”, przedstawiają wybrane wydarzenia z całej historii zbawienia – od stworzenia świata, aż po paruzję i nowe stworzenie. Za pomocą poziomych strzałek połączone są ze sobą paralelnie, tak że układają się jakby w dwie serie. Pierwszą z nich stanowią starotestamentalne zapowiedzi (stąd „adwentowy”, czyli „wyczekujący” fiolet tej części planszy), drugą – teksty z Nowego Testamentu, mówiące o ich wypełnieniu (kolor słoneczny). Właśnie za pomocą tego klucza: „zapowiedź realizacja” możemy odczytać wyraźny wątek Maryjny zawarty w całej Biblii.

Na planszy widzimy także, że te poszczególne obrazy biblijne są niejako powiązane ze sobą trzema splecionymi sznurami, obrazującymi przewodnią myśl rozważania. Oznaczają one bowiem odpowiednio: Chrystusa, Maryję i Kościół. Symbolizują zaś nierozerwalną, oblubieńczą więź Chrystusa z Kościołem oraz nieodłączną, wewnętrzną obecność Maryi w misterium Chrystusa i Kościoła.

1. Współpracownica Stwórcy

Pierwszy obraz, nad którym się zatrzymamy, pochodzi z Księgi Przysłów (8, 22−31). Jest tam mowa o Mądrości, która towarzyszy Bogu−Stwórcy w dziele stwarzania świata.

Tekst ten, odnoszący się do samych początków stworzenia, a nawet sięgający poza czas – aż do odwiecznego planu Boga, zestawimy z odpowiednio wybranymi fragmentami z Nowego Testamentu, mówiącymi o stworzeniu nowym, ostatecznym, które trwać będzie na wieki.

a) Mądrość istniejąca odwiecznie (Prz 8, 22−31)

Biblia, która ukazuje misterium zbawienia od dzieła stworzenia, a więc od początku istnienia świata, jednocześnie rzuca światło wstecz, mówi bowiem o istniejącym od wieków Bożym zamyśle miłości. Wybrany tekst z Księgi Przysłów jest tego przykładem.

Opiewa on Mądrość Bożą, tu w poetycki sposób upersonifikowaną. Ta Mądrość sama wyjawia swoje odwieczne pochodzenie: Pan mnie stworzył, swe arcydzieło, jako początek swej mocy, od dawna, od wieków jestem stworzona, od początku, nim ziemia powstała. Ujawnia też swój aktywny udział w dziele stworzenia: Gdy niebo umacniał, z Nim byłam, a także rolę wobec ludzi, jaką Pan jej powierzył, bo mówi: znajdując radość przy synach ludzkich.

- głos liturgii

Kościół odnosi ten tekst nie tylko do Osoby Syna Bożego, uznając w Nim od wieków istniejącą, a zrodzoną w czasie Mądrość Bożą (por. Łk 11, 49; Mt 11, 19), ale w liturgii bez wahania stosuje go również do Jego Matki jako „Stolicy Mądrości”. Przez to określenie trzeba rozumieć, że w Maryi odwieczna Mądrość zasiada jak na tronie i z Niej, przychodząc na świat, bierze swe ciało. W komentarzu do formularza o Najświętszej Maryi Pannie Stolicy Mądrości czytamy takie słowa: „W Mszach o (...) Matce Mądrości Bożej Wcielonej, już od X wieku czyta się «epistoły mądrościowe», zwłaszcza z Księgi Syracydesa i Księgi Przysłów (...), w których Kościół, słuchając przede wszystkim głosu odwiecznej Mądrości, dostrzega też mówiącą błogosławioną Maryję Dziewicę. W tekstach tych bowiem, według powszechnego zdania pisarzy średniowiecza, przemawia Boska Mądrość jakby «w osobie Najświętszej Dziewicy». Od wieku XII w Jutrzni i w Litanii maryjnej przypisuje się Najświętszej

Dziewicy niektóre tytuły, uwydatniające Jej związek z odwieczną Mądrością: «Matka Mądrości, Źródło Mądrości, Dom Mądrości, Stolica Mądrości». (...) Pod tytułem «Stolicy Mądrości» czci się równocześnie macierzyńską rolę Najświętszej Maryi Panny, Jej królewską godność oraz wybitną mądrość i roztropność w rzeczach Bożych” (Zbiór Mszy o NMP, Poznań 1998, s. 115).

- głos teologii

Ksiądz Cz. S. Bartnik stwierdza, że „teksty mądrościowe w liturgii znaczą coś więcej niż tylko dowolne zastosowanie tekstów biblijnych do Maryi (...). Jest to nie tylko – jak pisze – zwykłe posłużenie się słownictwem biblijnym, ale także odkrycie nowego źródła argumentacji biblijnej: mariológicus lócus litúrgicus, dotarcie do sedna Ducha Kościoła, rozwinięcie żywej intuicji liturgicznej, wyjście poza wymiar literalny Biblii, ale nie poza inspirację Ducha Świętego w Kościele i wreszcie jakieś misteryjne zakorzenienie w wierze Ludu Bożego” (dz. cyt., s. 59).

W tym duchu również inni teologowie stwierdzają, że choć przytoczone słowa z Księgi Przysłów literalnie dotyczą Syna Bożego – Mądrości Bożej, która w pełni Objawienia wcieli się i zamieszka między ludźmi jako Bóg−Człowiek, to odnoszą się one również do Maryi, z której ta odwieczna Boża Mądrość w misterium wcielenia weźmie ciało i krew, czyli naturę ludzką. Jak bowiem mówi się o preegzystencji Jezusa jako Boskiego Logosu (Słowa), który brał udział w dziele stworzenia świata (zob. J 1, 3; Hbr 1, 2), tak też można mówić o istniejącej w odwiecznym zamyśle Trójcy Świętej jakiejś formie „preegzystencji” Maryi, Dziewiczej Matki Wcielonego Słowa, postrzegając Ją jako uosobienie Mądrości, czyli Współpracownicę Boga w dziele stworzenia, obecną w tym dziele w sposób przedziwny i ukryty.

Zatem Mądrością jest i Chrystus, i Maryja, która od zawsze i najpełniej uczestniczy w dziele swego Syna. Tu nie ma dwoistości, gdyż jest to zjednoczenie najściślejsze, przez relację macierzyńską (por. KK 53). Jan Paweł II w encyklice Redemptóris Máter pisze:

„W tajemnicy Chrystusa jest Ona (Maryja) obecna już «przed założeniem świata», jako Ta, którą Ojciec «wybrał» na Rodzicielkę swego Syna we Wcieleniu – a wraz z Ojcem wybrał Ją Syn i odwiecznie zawierzył Duchowi świętości. Maryja jest w sposób zupełnie szczególny i wyjątkowy związana z Chrystusem i równocześnie jest umiłowana w Tym przedwiecznie umiłowanym Synu, współistotnym Ojcu, w którym skupia się cały «majestat łaski»” (RM 8).

b) Matka Odnowiciela wszelkiego stworzenia (Ga 6, 15; por. Ap 21, 1. 5)

Nowy Testament również ukazuje dzieło stworzenia, ale już w innym wymiarze. Tu mowa jest o „nowym stworzeniu”, czyli o dziele odkupienia, które jest dziełem ostatecznej odnowy wszechrzeczy.

W Liście do Galatów Apostoł narodów pisze: Bo ani obrzezanie nic nie znaczy, ani nieobrzezanie, tylko nowe stworzenie (6, 15). Słowa te dotyczą Osoby i dzieła Jezusa Chrystusa, w którym i przez którego całe stworzenie, zepsute przez grzech, dostąpiło odnowy, czyli paschalnej przemiany.

W całej pełni przemiana ta ujawni się wraz z drugim przyjściem Syna Bożego na ziemię, gdy nastaną nowe niebo i nowa ziemia. Pisze o tym święty Jan Apostoł w Księdze Apokalipsy: I ujrzałem niebo nowe i ziemię nową, bo pierwsze niebo i pierwsza ziemia przeminęły (...). A potem dodaje słowa: I rzekł Zasiadający na tronie: „Oto czynię wszystko nowe” (21, 1. 5; por. 2 P 3, 13).

W tym dziele ostatecznej odnowy stworzenia Maryja również czynnie współdziała z Bogiem. Ona – obecna w Bożym planie zbawienia już od wieków, jako przewidziana na Matkę Słowa, w którym wszystko zostało stworzone, a które w szczycie Objawienia z Niej bierze ludzką naturę – nieodłącznie towarzyszy temu Słowu w dziele naprawy stworzenia, czyli w dziele odkupienia i chwalebnej przemiany wszystkiego mocą Ducha Świętego. Bo gdzie jest Jezus Chrystus – Odkupiciel, tam zawsze jest i Ona, Jego Najświętsza Matka – Matka Odkupiciela (por. KK 56−62). Nowe stworzenie, zapowiadane w proroctwach, już w całej pełni jaśnieje w Chrystusie Zmartwychwstałym, który w przemienionym i uwielbionym Ciele wstępuje do nieba i zasiada po prawicy Ojca. Również Maryja, Dziewicza Matka Pana – jak głosi prawda dogmatyczna – zostaje wzięta do nieba z duszą i ciałem chwalebnie przemienionym (por. KK 59). Wniebowstąpienie Pana i wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny ukazują pierwociny nowego stworzenia – i w duchu, i w ciele. Zatem również w Osobie Maryi, wskutek szczególnego Bożego obdarowania, spełnia się już dokładnie to, co dokonać się mogło tylko w Bogu−Człowieku i przez Niego – chwalebna przemiana. Tak więc „(...) za sprawą Ducha Świętego, w wymiarze łaski, czyli uczestnictwa Bożej natury, Maryja otrzymuje życie od Tego, któremu w porządku ziemskiego rodzenia sama dała życie jako Matka. Liturgia nie waha się nazywać Ją «Rodzicielką swego Stworzyciela» (LG, Hymn z I Nieszporów 15 sierpnia) i pozdrawiać Ją słowami, które Dante Alighieri wkłada w usta św. Bernarda: «Córo Twego Syna»” (RM 10). Maryja w sposób wyjątkowy uczestniczy w zmartwychwstaniu Syna i uprzedza zmartwychwstanie innych członków Kościoła. Jest więc dla nas, pielgrzymujących do tej pełni, „znakiem niezawodnej nadziei” (KK 68−69; por. KL 103).

2. Niewiasta zwycięska

Pierwszą zapowiedź ostatecznej przemiany całego stworzenia, która dokona się w Chrystusie i przez Chrystusa, czyli tak zwaną „Protoewangelię”, mamy już na pierwszych stronach Biblii, w Księdze Rodzaju (3, 15). Zatrzymajmy się teraz nad tym fragmentem, a następnie zestawmy go z wizją ostateczną, pochodzącą z Księgi Apokalipsy.

a) Niewiasta z Protoewangelii (Rdz 3, 15)

Oto na gruzach świata skażonego przez grzech pierworodny i na ruinach ludzkości uwikłanej w skutki tego grzechu, pojawia się, jak jasny strumień światła, pierwszy brzask Radosnej Nowiny – zapowiedź zwycięstwa nad szatanem i jego dziełem, czyli nadzieja zbawienia.

Słyszymy, że Pan Bóg wprowadza stałą nieprzyjaźń między kusicielem a niewiastą, pomiędzy potomstwem kusiciela a potomstwem niewiasty, które „zmiażdży głowę węża”. Jest więc tu ukazana niewiasta, która „zostaje wprowadzona w samo centrum owej nieprzyjaźni, owego zmagania”, jakie staje się udziałem jej potomstwa, czyli ma towarzyszyć dziejom ludzkości na ziemi (por. RM 11).

Tą niewiastą nie może być biblijna Ewa, gdyż Ewa po grzechu pierworodnym jest w niewoli szatana. Z perspektywy Nowego Przymierza wiemy, o Kim tu mowa – o Maryi, wybranej przez Boga na Matkę Jego Syna. Wielu Ojców Kościoła właśnie tak interpretuje ten tekst: tajemnicza postać niewiasty z Księgi Rodzaju ma rysy Maryi. Tylko w Niej – w tej jedynej Niewieście – szatan nigdy nic nie zyskał. I to z Niej narodzi się zapowiadane potomstwo – Jezus Chrystus, który na drzewie krzyża ostatecznie „zmiażdży głowę węża”. Ksiądz Cz. S. Bartnik zauważa, że w interpretacji tego tekstu, podejmowanej już przez Ojców Kościoła, istnieje pewna niesymetryczność między wątkiem chrystologicznym a mariologicznym. To znaczy: nieprzyjaźń jest między szatanem a niewiastą (wątek mariologiczny), a zwycięstwo ma odnieść nie ona, lecz potomek niewiasty – wątek chrystologiczny. Kto więc zmiażdży głowę węża−szatana? – stawia problem Autor. Przeważała opinia – pisze dalej – że Mesjasz jako Potomek niewiasty. Jednak w Itali (przekład łac. z III w.) i Wulgacie (przekład łac. z IV/V w.) ujednolicono tekst na zaimek rodzaju żeńskiego: ipsa, co trzeba tłumaczyć, że nie „on” lub „ono”, ale „ona” zmiażdży ci głowę, a więc niewiasta, którą w przyszłości okaże się Maryja. I tak – pisze ksiądz Bartnik – powstał symbol Maryi depczącej głowę węża−szatana (zob. dz. cyt., s. 53).

Już w tym obrazie i jego interpretacji widzimy, jak ściśle Maryja związana jest z Chrystusem. Ona – Matka jest zawsze ze swoim Synem.

Połączmy i porównajmy ten tekst, pochodzący z pierwszej księgi Pisma Świętego i stanowiący pierwszą zapowiedź mesjańską, z ostatnią księgą biblijną, z Apokalipsą świętego Jana Apostoła, która jest „księgą spraw ostatecznych” Kościoła i świata. Tu powraca nam znak Niewiasty, tym razem – „obleczonej w słońce” (por. Ap 12, 1; RM 11).

b) Niewiasta obleczona w słońce (Ap 12, 1−18)

Jest to synteza dziejów Kościoła ukazana w wielkim znaku na niebie: Niewiasta obleczona w słońce, czyli

Niewiasta przebóstwiona, uczestnicząca w chwale Boga, Niewiasta zwycięska! Boża moc Ją otacza, przenika. Ta Niewiasta rodzi syna, który będzie rządził wszystkimi narodami rózgą żelazną.

I drugi znak: Smok barwy ognia, który czyha na Dziecię Niewiasty, aby je pożreć. Dziecię jednak zostało porwane do Boga, a Niewiasta zbiegła na pustynię. Smok zaś, który się zwie diabeł i szatan, został strącony z nieba na ziemię. Wówczas rozpoczął walkę z Niewiastą i z resztą jej potomstwa, która pozostała na ziemi. Tak więc nieprzyjaźń zapowiedziana na początku – w „Protoewangelii”, z której już wynikało, że zwycięstwo Syna niewiasty nie dokona się bez ciężkiej walki, wypełniającej całe ludzkie dzieje – zostaje potwierdzona w Apokalipsie (por. RM 11).

Bibliści powiedzą nam, że ta Niewiasta z Księgi Apokalipsy ma podwójne rysy. Raz widzimy, że jest to jednostkowa postać: Maryja. W innych wymiarach widzimy, że jest to cały Kościół: Maryja i Kościół. Kościół bowiem, tak jak Maryja, Niewiasta zwycięska, uczestniczy w chwale Chrystusa zmartwychwstałego. Ponadto, Maryja jest Matką i Kościół jest Matką, o czym jeszcze będziemy rozważać. Tu zwróćmy tylko uwagę na fakt biblijnego potwierdzenia macierzyństwa Maryi w stosunku do Kościoła: Niewiasta jest Matką Mesjasza – Mężczyzny, którego porodziła, i Matką Kościoła – reszty jej potomstwa, z którą walczy smok, wąż starodawny.

Ta walka szatana z Kościołem trwa przez całe dzieje, aż po paruzję, a Maryja idąca z ludem Bożym w pielgrzymce wiary (por. KK 58), ma w niej udział o znaczeniu rozstrzygającym. Ona jest pośrodku zbawczego planu Boga, dotyczącego ostatecznego zwycięstwa nad szatanem. Maryja, Matka Mesjasza i Matka Kościoła, jest więc tą niewiastą z Księgi Rodzaju, która wraz ze swoim potomstwem „miażdży głowę węża”.

Starotestamentalna zapowiedź (zob. Rdz 3, 15) wraz z tą apokaliptyczną wizją świętego Jana (Ap 12, 1−18) stanowi więc pewną „klamrę” dziejów ludzkości. Zarówno bowiem początki tych dziejów, jak i ta Janowa wizja czasów ostatecznych, wiążą się z Niewiastą – zwycięską Matką zwycięskiego Potomka, który zada śmiertelny cios szatanowi. Całe dzieło zbawienia przebiega więc w tym nierozerwalnym związku Maryi z Jezusem – Mesjaszem i Zbawicielem.

3. Matka ludu Bożego

Wejdźmy teraz w głąb historii zbawienia, by przyjrzeć się bardzo ważnemu starotestamentalnemu wydarzeniu, jakim jest zawarcie Przymierza Synajskiego (Wj 24, 1−18), a zatrzymując się w tym miejscu, sięgnijmy również do dwóch wydarzeń z Nowego Testamentu: z Ewangelii według świętego Jana (19, 25−27) i z Dziejów Apostolskich (1, 12−14; 2, 1−41). Tu bowiem poznajemy, w jaki sposób dzieje Przymierza osiągają swoją pełnię i szczyt.

a) Przymierze z narodem wybranym (Wj 24, 1−18)

Oto widzimy, że gdy Bóg zaczyna realizować swoje zbawcze dzieło, zapowiedziane już w „Protoewangelii”, wybiera sobie jeden naród – naród izraelski, który jest potomstwem Abrahama – i z nim, za pośrednictwem Mojżesza, wiąże się Przymierzem. Dokonuje się to pod górą Synaj. Z chwilą zawarcia tego Przymierza rozpoczyna się już z całą pewnością historia zbawienia w sensie ścisłym. Tu rodzi się lud Boży (hebr. qahál Jahwé) jako wspólnota świadoma swego wybraństwa i swej przynależności do Boga. Tu również lud ten otrzymuje Prawo, które kierować będzie jego życiem. A więc Bóg wiąże się z ludem, ale z ludem, który ma cechy niewiasty, nazwany jest bowiem oblubienicą Boga, Przymierze zaś – zaślubinami (zob. Iz 61, 10 – 62, 12; Jr 2; Ez 16; Oz 1−4).

Tylko mała „Reszta” tego ludu, zachowująca Przymierze, zasługuje na miano Bożej „oblubienicy”. W dziejach Izraela będzie ona stanowić nurt tak zwanej „Reszty wiernej”, z której wyłoni się „Reszta święta”, czy wreszcie „Reszta eschatologiczna”. Z tego też środowiska wyrośnie w czasach ostatecznych „niewiasta−oblubienica” idealna, niby lilia pośród cierni (por. Pnp 2, 2), streszczająca w sobie wszystkie najlepsze cechy ludu Bożego Starego Przymierza – Niepokalana Matka Mesjasza, Maryja.

b) nowy lud zrodzony na krzyżu (J 19, 25−27)

Pierwszy z dwóch fragmentów z Nowego Testamentu, z którym w sposób ścisły wiążemy Przymierze Synajskie, to sam szczyt i samo centrum dziejów zbawienia: Golgota – wzgórze, na którym Syn Boży, Jezus Chrystus, Potomek niewiasty (por. Rdz 3, 15), swą odkupieńczą śmiercią zwycięża zło grzechu i śmierci.

Obok krzyża stoi Maryja, Matka Jezusa, z niewiastami i z Janem, uczniem Pańskim, który reprezentuje tu cały lud Boży Nowego Przymierza – Kościół Apostolski, zrodzony z przebitego boku Chrystusa. Ten nowy lud Boży otrzymuje Matkę Jezusa za swoją Matkę. Do Maryi bowiem ukrzyżowany Pan kieruje słowa dotyczące Jana: Niewiasto, oto syn Twój. Do Jana zaś mówi: Oto Matka twoja. Wypowiadając te słowa do stojącego obok krzyża Apostoła, Pan kieruje je zarazem do całego ludu Bożego, do całej ludzkości, do każdego człowieka. Wypowiada je w sposób uroczysty i to w momencie rozstrzygającym – na krótko przed śmiercią, a więc w chwili, w której mówi się już tylko to, co najistotniejsze, w której wyraża się swą ostatnią wolę. „Jest rzeczą znamienną – podkreśla Jan Paweł II – iż zwracając się do Matki z wysokości Krzyża nazywa Ją «niewiastą» i mówi do Niej: «Niewiasto, oto syn Twój». (…) Jakże wątpić, że zwłaszcza teraz – na Golgocie – zwrot ten sięga głębiej w tajemnicę Maryi i dotyka Jej szczególnego «miejsca» w całej ekonomii zbawienia?” (RM 24).Tak oto Maryja, Matka Chrystusa, staje się Matką Kościoła na wszystkie wieki. W Niej wszystkie Boże obietnice i zapowiedzi dotyczące ostatecznego Przymierza Boga z Jego ludem znajdują swoje spełnienie. Bo to właśnie Jej Bóg zawierzył swego Jednorodzonego Syna, Zbawiciela świata, który własną Krwią przelaną na krzyżu przypieczętował Przymierze Nowe i Wieczne, pod Synajem zapowiedziane i ukazane jakby w cieniu, w zarysie. Syn natomiast zawierzył Jej nowy lud Boży, swój Kościół. W ten sposób „macierzyństwo Maryi w odniesieniu do Kościoła jest odbiciem i przedłużeniem Jej macierzyństwa w odniesieniu do Syna Bożego” (RM 24).

Kościół z głęboką wiarą wyznaje tę prawdę, że nie da się oderwać osoby Matki Mesjasza od samego Mesjasza, bo w dziejach zbawienia złączeni są razem z Bożego zamysłu. Pan Bóg mógł inaczej zbawić, ale zechciał przyjść na ziemię drogą ludzkiego macierzyństwa i w obecności Matki przeżyć czas życia na ziemi, w całej jego rozciągłości – od poczęcia z Ducha Świętego aż po skonanie na krzyżu (por. KK 57). Na tym jednak misja Maryi Matki się nie kończy. Przedłuża się ona na relację wobec nowego ludu Bożego. Po śmierci Jezusa Maryja pierwsza bierze w ramiona Jego Ciało zdjęte z krzyża i jest z Kościołem, gdy on kontempluje misterium paschalne w jego pierwszej fazie – w bolesnym uniżeniu. Potem zaś trwa pośrodku nowego ludu Bożego w radości ze zmartwychwstania Chrystusa. „To zaś macierzyństwo Maryi w ekonomii łaski – głosi Sobór Watykański II – trwa nieustannie (...), aż do wiekuistego dopełnienia się zbawienia wszystkich wybranych. Albowiem wzięta do nieba, nie zaprzestała tego zbawczego zadania, lecz poprzez wielorakie swoje wstawiennictwo ustawicznie zjednuje nam dary zbawienia wiecznego. Dzięki swej macierzyńskiej miłości opiekuje się braćmi Syna swego, pielgrzymującymi jeszcze i narażonymi na trudy i niebezpieczeństwa, póki nie zostaną doprowadzeni do szczęśliwej ojczyzny” (KK 62).

c) Pięćdziesiątnica Nowego Przymierza (Dz 1, 12−14; 2, 1−47; Łk 1, 35)

Drugie wydarzenie z Nowego Testamentu nawiązujące do Przymierza zawartego pod Synajem, to zesłanie Ducha Świętego, opisane w Dziejach Apostolskich. Jest to objawienie się nowego ludu Bożego. Widzimy tu, jak ten młody Kościół, już po zmartwychwstaniu Pana, oczekuje na spełnienie się Jego obietnicy, czyli na ukoronowanie i zwieńczenie Paschy – wylanie pełni daru Ducha Świętego. Maryja, jako Matka Jezusa, jest pośrodku modlącego się Kościoła (zob. Dz 1, 13−14). Ojciec Święty zauważa, że „to pierwsze zgromadzenie tych, którzy w świetle wiary zobaczyli «Jezusa, sprawcę zbawienia», było świadome, że był On Synem Maryi, a Ona Jego Matką. (…) Kościół więc od pierwszej chwili «patrzył» na Maryję poprzez Jezusa, tak jak «patrzył» na Jezusa przez Maryję” (RM 26).

Jej obecność w Wieczerniku jest dyskretna, typowo macierzyńska, modlitewna, serdeczna. Jest obecnością przywołującą Ducha, bo – jak czytamy w Ewangelii – Maryja w chwili zwiastowania pierwsza została ogarnięta tym Duchem, zgodnie ze słowami Anioła: Duch Święty zstąpi na Ciebie i moc Najwyższego osłoni Cię. Dlatego też Święte, które się narodzi, będzie nazwane Synem Bożym (Łk 1, 35). Ona jest Oblubienicą Ducha Świętego, który teraz, w Jej rozmodlonej obecności, ma być udzielony całemu Kościołowi Apostolskiemu. To jest Nowa Pięćdziesiątnica, która zamyka zbawcze dzieło Chrystusa, jak Pięćdziesiątnica starotestamentalna (tak zwane Święto Tygodni) zamykała żniwa zbożowe, przypadające na pięćdziesiąty dzień po rozpoczęciu żniw, czyli po tak zwanym Święcie Przaśników, obchodzonym bezpośrednio po Święcie Paschy. Starotestamentalna Pascha i nawiązująca do niej Pięćdziesiątnica wspominały Przymierze pod Synajem, Nowa Pięćdziesiątnica wieńczy Przymierze zawarte na Golgocie. Tam – słowo zapisane na kamiennych tablicach Przymierza; tu – Duch Święty wylany na nowy lud Boży, czyli na wierzących w Chrystusa, i piszący nowe Prawo w ich sercach. Tam – zapowiedź; tu – wypełnienie. W wypełnianiu zaś wszystkich Bożych zapowiedzi uczestniczy Maryja, Matka Mesjasza i ludu mesjanicznego. Ona jest obecna w Wieczerniku, gdzie wraz z Apostołami oczekuje na łaskę Pięćdziesiątnicy paschalnej, na dar Ducha Pocieszyciela i Uświęciciela. Ale nie tylko oczekuje na wylanie Ducha. Wraz z tym paschalnym darem Ducha Maryja również staje się darem dla Kościoła, bo tak bardzo związana jest z Duchem Przenajświętszym jako Jego Oblubienica i jako Matka Mesjasza (hebr. Masziáh – namaszczony Duchem), że gdzie Maryja, tam Duch Święty, gdzie Duch Święty, tam Maryja.

„Tak więc w ekonomii łaski – czytamy w tym samym papieskim dokumencie – (...) zachodzi szczególna odpowiedniość pomiędzy momentem Wcielenia Słowa a momentem narodzin Kościoła. Osobą, która łączy te dwa momenty, jest Maryja (...). W obu wypadkach Jej obecność w sposób dyskretny, a równocześnie wymowny – ukazuje drogę «narodzin z Ducha». W ten sposób Maryja, obecna w tajemnicy Chrystusa jako Matka, staje się – z woli Syna i za sprawą Ducha Świętego – obecna w tajemnicy Kościoła. Jest to nadal obecność macierzyńska, jak potwierdzają słowa wypowiedziane na krzyżu: «Niewiasto, oto syn Twój»; «Oto Matka twoja»” (RM 24).

4. Idealna Oblubienica

Śledząc dalej nurt historii Przymierza, odkrywamy, że Przymierze to ma wyraźne rysy i koloryt czułej miłości Boga do swego ludu, który nazywany jest Jego oblubienicą czy małżonką (zob. Iz 62; Jr 2; Ez 16; Oz 1−4). W sposób poetycki mówi o tym „Pieśń nad pieśniami”. Zestawiając obraz zakreślony w tej starotestamentalnej księdze z opisem ewangelicznym – z Godami w Kanie Galilejskiej (J 2, 1−12) oraz z wizją z Apokalipsy (21, 1−11), widzimy, jak wielkie znaczenie w całych dziejach Przymierza ma wątek miłości oblubieńczej i jaką rolę odgrywa w nim Maryja.

a) misterium zaślubin (Pnp 2, 8−14; 4, 7. 12; 8, 6−7)

Teologia „Pieśni nad pieśniami”, ukazująca Przymierze jako misterium zaślubin Boga z Izraelem – Jego Oblubienicą, w całej pełni może być odczytana dopiero w świetle Nowego Przymierza.

Słowa tej Pieśni najbardziej i w pierwszej kolejności odnoszą się bowiem do Maryi, Niepokalanej Oblubienicy Ducha Świętego. Misterium tu zawarte ujawnia się następnie w ludzie Bożym Nowego Przymierza, czyli w Chrystusowym Kościele; wreszcie – w każdym ochrzczonym człowieku. A więc osoby w misterium zaślubin to nie tylko Izrael i Bóg, ale to Maryja i Duch Święty; to Kościół−Oblubienica Chrystusa i Chrystus−Oblubieniec; to indywidualny człowiek i Chrystus, z którym ten człowiek staje się jedno przez przymierze sakramentalne – „zaślubiny” chrzcielne. Błogosławiony Izaak, opat klasztoru Stella, w jednym ze swoich kazań głosi: „(...) każda dusza wierna może być słusznie uważana za oblubienicę Słowa Bożego (...). To więc, co mówi Mądrość Boża, czyli Słowo Boże, odnosi się ogólnie do Kościoła, w sposób specjalny dotyczy Maryi, a jednostkowo również każdej wiernej duszy” (Mowa 51; por. LG, t. I, s. 226).

b) gody w Kanie Galilejskiej (J 2, 1−12)

Bibliści podkreślają, że Janowy opis uczty weselnej w Kanie Galilejskiej mówi nie tylko o uświęceniu związku małżeńskiego, ale jest czymś więcej, jest sceną symbolem. Jest symbolem zaślubin ChrystusaOblubieńca z Kościołem−Oblubienicą. Zapewne dlatego obecność Chrystusa i Maryi na weselu nie jest przypadkowa. Maryja jest bowiem doskonałą Oblubienicą Boga, Ona jest idealnym wzorcem KościołaOblubienicy.

W tej scenie Matka Boża ukazana jest też jako nasza Orędowniczka, bo oto na Jej prośbę zmienia się bieg wydarzeń – Jezus dokonuje cudu przemiany wody w wino. „Maryja staje pomiędzy swym Synem a ludźmi w sytuacji ich braków, niedostatków i cierpień. Staje «pomiędzy», czyli pośredniczy, nie jako obca, lecz ze stanowiska Matki, świadoma, że jako Matka może lub nawet więcej: «ma prawo» – powiedzieć Synowi o potrzebach ludzi. (…) Maryja «wstawia się» za ludźmi. Ale nie tylko to: jako Matka równocześnie chce, aby objawiła się mesjańska moc Jej Syna” (RM 21). Zwróćmy na to uwagę – ten pierwszy znak objawiający mesjańską moc Syna Bożego dokonuje się dzięki delikatnemu, ale jakżeż skutecznemu wstawiennictwu Maryi, Jego Matki! Ta zaś mesjańska moc Chrystusa to „(...) moc zbawcza, skierowana do zaradzenia ludzkiej niedoli, do uwalniania od zła, jakie w różnej postaci i w różnej mierze ciąży nad życiem ludzkim. Tak właśnie mówił o Mesjaszu prorok Izajasz w znanym tekście, na który Jezus powołał się wobec swoich rodaków z Nazaretu: «(...) abym ubogim niósł dobrą nowinę, więźniom wolność, a niewidomym przejrzenie...» (por. Łk 4, 18)” (RM 21).

Wydarzenie to mówi o doniosłej roli Maryi w dziejach Przymierza ludu Bożego z Bogiem, roli dyskretnej i jakby ukrytej, a jednak wpływającej na losy tego Przymierza. Znak przemiany wody w wino ma naprowadzać naszą myśl na prawdę, że przy współudziale Maryi dokona się również przemiana ostateczna każdego człowieka, gdy nasza ludzka natura dozna chwalebnej przemiany w pełnym zjednoczeniu z Bogiem.

c) Gody Baranka (Ap 21, 1−11)

Misterium oblubieńczej miłości wyrażone słowami „Pieśni nad pieśniami” należy wiązać również z innym nowotestamentalnym tekstem, pochodzącym z Księgi Apokalipsy świętego Jana Apostoła. „Pieśń nad pieśniami” jest bowiem w swej najgłębszej, istotnej warstwie zapowiedzią ostatecznych Godów Baranka, o których Jan Apostoł mówi w takich słowach: Weselmy się i radujmy i dajmy Mu chwałę, bo nadeszły Gody Baranka, a Jego Małżonka się przystroiła (Ap 19, 7). Te Gody już nadeszły, już się zaczęły dzięki żywej, choć ukrytej w sakramentalnych znakach, obecności Jezusa Chrystusa, Boskiego Oblubieńca, pośrodku Kościoła, który nieustannie oczyszcza się i przyozdabia mocą Jego Ofiary uobecniającej się przez te znaki. Do swojej obecności pośród ludu Pan Jezus czyni aluzję w słowach: Czy goście weselni mogą się smucić, dopóki pan młody jest z nimi? (Mt 9, 15).

Jednak wciąż trwa pielgrzymowanie Kościoła ku ostatecznemu spełnieniu się tych Godów w domu

Ojca w niebie. Zmierzając na te wiekuiste Gody, Kościół wpatruje się w Niepokalaną. „W Niej (...) podziwia i wysławia wspaniały owoc Odkupienia i jakby w przeczystym obrazie z radością ogląda to, czym cały pragnie i spodziewa się być” (KL 103).

5. Arka Przymierza

Znowu przypatrzmy się dziejom Izraela. Oto po wędrówce przez pustynię naród dociera do ziemi obiecanej (Kanaanu), osiada w niej na stałe i konstytuuje się jako królestwo. Już od chwili zawarcia Przymierza pod Synajem posiada szczególny znak swojej przyjaźni z Bogiem, a zarazem znak obecności Boga pośród swego ludu – Arkę Przymierza z kamiennymi tablicami przykazań (słowo Przymierza). Teraz, w Kanaanie, ma miejsce ważne wydarzenie związane z Arką – przeniesienie jej z domu Obed−Edoma, gdzie przez jakiś czas przebywała, do Jerozolimy. Mówi o tym fragment z Drugiej Księgi Samuela (6, 12−23).

To wydarzenie trzeba odnieść do sceny z Nowego Testamentu – do nawiedzenia świętej Elżbiety, które opisuje święty Łukasz Ewangelista (1, 39−56). Scena ta pokazuje, że najwspanialszą i prawdziwą Arką Przymierza – Arką Przymierza Nowego, na którą Arka Izraela wskazywała i którą zapowiadała, jest Maryja niosąca w swym łonie Syna Bożego, Wcielone Słowo Ojca (por. J 1, 1n).

a) słowo na kamiennych tablicach (2 Sm 6, 12−23)

Jak czytamy w Drugiej Księdze Samuela, Arka Przymierza, największa świętość Izraela, została sprowadzona do Jerozolimy na polecenie króla Dawida, który pragnął w ten sposób zaprowadzić w stolicy scentralizowany kult Boga prawdziwego. Arkę sprowadzono w triumfalnym pochodzie, a gdy wkraczała do miasta, król Dawid cieszył się jak dziecko! W uniesieniu ducha tańczył z radości przed Arką i wdzięcznym sercem wyśpiewywał Bogu chwałę! Można powiedzieć: wyskakiwał z radości, bo oto Bóg zechciał nawiedzić jego miasto i w nim zamieszkać.

b) Słowo Wcielone (Łk 1, 39−56)

Przez zastosowanie stylu aluzyjnego Łukaszowy opis nawiedzenia świętej Elżbiety przez Maryję stanowi pewną paralelę do tekstu poprzednio rozważanego – do opisu radości Dawida tańczącego przed Arką. Ewangelista celowo używa takich samych terminów, jakie tam występowały, jakby chciał wskazać: tam była zapowiedź, tu jest ostateczna realizacja; tam był tylko cień (łac. úmbra), tu już jest rzeczywistość (łac. reálitas).

Oto po zwiastowaniu anielskim (zob. Łk 1, 26−38) Maryja udaje się do swej krewnej Elżbiety. Gdy wchodzi do jej domu ze słowem pozdrowienia, Elżbietę napełnia Duch Święty, a radość, której doznaje, przenika również Jana Chrzciciela żyjącego w jej łonie. Oto, skoro głos Twego pozdrowienia zabrzmiał w moich uszach woła Elżbieta do Maryi – poruszyło się z radości dzieciątko w moim łonie. Warto zwrócić uwagę, że w Wulgacie werset ten brzmi: Écce enim ut fácta est vox salutatiónis tuae in áuribus meis exsultávit in gáudio ínfans in útero méo. Polskie słowo „poruszyło się” wyraża tu łacińskie: exsultávit, co dosłownie oznacza: „podskoczyło z radości”. Radość Jana można więc przyrównać do radosnego tańca króla Dawida, do jego wyskakiwania z radości przed Arką Przymierza.

Istotnie, Jan rozradował się podobnie jak Dawid, bo oto przybyła Arka Przymierza Nowego i Wiecznego – Maryja! Ona niesie już nie słowo Starego Przymierza, zapisane na kamiennych tablicach, ale pełną realizację Bożego planu – Słowo Wcielone! Maryja niesie Zbawiciela, niesie Dawcę Nowego Prawa, kryje w sobie samą Świętość – Mesjasza, Syna Bożego, i właśnie dlatego jest Arką! Przy czym ta Świętość, Bóg Wcielony, przebywa w Niej nie tak, jak tablice w Arce Przymierza, lecz żyje w Niej jako w swej Matce, zaś między Matką a Dzieckiem istnieją powiązania witalne, organiczne, całościowe. To jest więź żywa!

6. Świątynia Boga

Historia narodu wybranego toczy się dalej, upływa czas. I oto Salomon, król Izraela, przejąwszy władzę po swym ojcu, Dawidzie, buduje wspaniałą świątynię – symbol obecności Boga pośrodku ludu.

Symbol ten nabiera szczególnego, ostatecznego znaczenia wraz z przyjściem na świat Syna Bożego, narodzonego z Maryi Dziewicy. Dlatego dopiero Ewangelia rzuca pełne światło na starotestamentalne teksty – z Pierwszej Księgi Królewskiej i z Księgi Malachiasza.

a) świątynia jerozolimska (1 Krl 6, 1−38; 8,1−9,9; Ml 3, 1−5)

Wybrane fragmenty z Pierwszej Księgi Królewskiej (6, 1−38; 8,1−9,9) mówią o budowie i wyposażeniu wspaniałej świątyni jerozolimskiej, a także o obietnicy Boga, że wejrzy na tę świątynię, a królowi – o ile będzie zachowywał prawa i nakazy Boże – ześle potomka, który na wieki utrwali jego panowanie nad Izraelem. Proroctwo z Księgi Malachiasza natomiast (3, 1−5) zapowiada, że do świątyni przybędzie Pan, którego naród oczekuje, i Anioł Przymierza, którego pragnie. Jest tu więc zawarte wskazanie, że właśnie w świątyni naród ma oczekiwać na przyjście obiecanego Mesjasza.

Zestawmy tę prorocką zapowiedź ze sceną ofiarowania Pana w świątyni, tak jak czyni to liturgia Kościoła w Święto Ofiarowania Pańskiego (2 lutego).

a) świątynia Ciała Pańskiego (Łk 2, 22−52; por. J 2, 19−22)

Zapowiedź Malachiasza wypełnia się i oto Pan wkracza do świątyni! Wnoszą Go, jako Dziecię, Maryja z Józefem (zob. Łk 2, 22−52). I znów: tam był tylko cień rzeczywistości, tu jest pełnia – nowa świątynia, którą jest Ciało Pana, Ciało wzięte z Maryi Dziewicy. W Ewangelii według świętego Jana (2, 19−22) czytamy słowa samego Pana Jezusa: Zburzcie tę świątynię, a Ja w trzech dniach wzniosę ją na nowo. Ewangelista wyjaśnia ich znaczenie: On zaś mówił o świątyni swego ciała. Misterium świątyni dopełniło się więc w Chrystusie Jezusie, w którym mieszka cała Pełnia: Bóstwo, na sposób ciała (Kol 2, 9).

Liturgia Kościoła również Maryję opiewa jako „świątynię świętą”, ponieważ nosiła Ona w swoim niepokalanym łonie samego Syna Bożego, dając Mu ciało i krew. Stała się więc prawdziwą świątynią prawdziwego Boga. To sam Bóg, „z niewymowną doskonałością” zbudował tę „świątynię” dla swego Syna (por. Kolekta z formularza o NMP Świątyni Pańskiej, Zbiór Mszy o NMP, s. 113).

A więc znów widzimy, że Maryja włączona jest w sposób nierozerwalny w dzieje zbawienia. Toczą się one przy Jej istotnym współudziale.

7. Matka−Dziewica

Znów płynie czas, toczą się dalsze dzieje Izraela. W VIII wieku przed Chrystusem prorok Izajasz zapowiada przyjście na świat Mesjasza. Ewangeliści, których opisy zestawiamy z tym starotestamentalnym proroctwem, mówią już o jego wypełnieniu, o narodzinach Jezusa.

a) Dziewicza Matka Emmanuela (Iz 7, 14; por. Mi 5, 1−4)

Co wybrzmiewa w Izajaszowej zapowiedzi? Wyeksponowana jest w niej rola dziewiczej Matki Mesjasza. To właśnie Matka−Dziewica nazwie nowo narodzonego Mesjasza imieniem Emmanuel („Bóg z nami”), mimo że w Izraelu przywilej nadawania imienia należał do ojca. A zatem z woli Boga Ona tu działa! Ona odgrywa ważną rolę: poczyna, rodzi i nazywa Dziecię! Jest z Nim ściśle związana, wręcz stanowi z Nim jedno, jako Jego prawdziwa Rodzicielka, z której bierze On ciało i krew.

b) narodzenie z Maryi Dziewicy (Mt 1,18−2,23; Łk 2,1−21)

W Ewangelii według świętego Mateusza (1, 18−2, 23), a także u świętego Łukasza (2, 1−21) czytamy o spełnieniu się Izajaszowego proroctwa. Mateusz Ewangelista wprost nawiązuje do proroctwa Izajasza, pisząc: A stało się to wszystko, aby się wypełniło słowo Pańskie powiedziane przez Proroka. Zapowiedzianą przez proroka Dziewiczą Matką Emmanuela – nadziei całego Izraela – jest Maryja! To Ona Go rodzi. Ona adoruje. Ona ukazuje Mędrcom.

To Boże macierzyństwo Maryi zachowuje wszystkie etapy i cechy ludzkiego macierzyństwa w wymiarze biologicznym, psychicznym i duchowym, z tym istotnym wyjątkiem, że poczęcie i narodzenie Syna

Bożego dokonało się w sposób cudowny, mocą Ducha Świętego, bez naruszenia dziewictwa Matki. To cudowne narodzenie Jezusa Ojcowie Kościoła przedstawiali często za pomocą figur. Św. Grzegorz z Nyssy, widzi je jak: „Krzak gorejący widziany przez Mojżesza, krzak, który płonął, a nie uległ spaleniu” (por. LG, Antyfona I i II Nieszporów 1 stycznia). Święty Hieronim porównuje do wyjścia z grobu zapieczętowanego i „przejścia do świata przez zamknięte drzwi”. Zaś Protoewangelia Jakuba przedstawia urodzenie Jezusa jako wymykające się spod kryteriów empirycznych. Autor tego dzieła ukazuje te narodziny na podobieństwo emisji Światła (za: Bartnik, dz. cyt., s. 143).

Maryja z Nazaretu jest więc tą zapowiadaną Matką Mesjasza, poczynającą Go i rodzącą bez naruszenia dziewictwa, związaną z Nim w sposób wewnętrzny, biologiczny, nierozerwalny.

8. Córa Syjonu

Niestety, w dzieje narodu wybranego wpisał się również grzech – odstępstwo od Boga. Izrael, który sprzeniewierzył się Przymierzu, w konsekwencji słyszy groźby i musi pokutować – doświadcza klęsk i licznych utrapień. Jednak pośród tego gorzkiego losu Bóg kieruje do niego nie tylko słowa napomnienia, ale także słowa pociechy. Czytamy je między innymi w Księdze Sofoniasza i Księdze Zachariasza.

a) radość narodu wybranego (So 3, 14−18; Za 9, 9n)

Słowa zawarte w tych proroctwach są zachętą do radości i wesela skierowaną do narodu wybranego, personifikowanego tu jako Córa Jeruzalem, Córa Syjonu. Dlaczego Izrael ma się radować? Bo oto Bóg−Mocarz przychodzi, aby swój lud zbawić! On uniesie się weselem nad Izraelem, odnowi swą miłość, usunie niewolę i brzemię zniewag, ocali od wszelkiego zła. To właśnie dlatego naród wybrany słyszy słowa: Raduj się wielce! Ciesz się i wesel z całego serca! Nie bój się, Syjonie!

Współcześni zapewne nie wiedzieli, że ten okrzyk: Ciesz się i wesel odnosi się nie tylko do całego ludu, ale także do jednej jedynej Córy Jeruzalem, do wybranej, która z tego ludu wyjdzie, spośród „ubogich Pana” (hebr. anawím Jahwé) – do Maryi. Teologia biblijna potwierdza, że te słowa z proroctw Sofoniasza i Zachariasza, głoszące radość zbawienia i obecność Boga pośród ludu: Pan, twój Bóg, jest pośród ciebie, Mocarz – On zbawi, przypomniane zostały metodą aluzyjną przy scenie zwiastowania, którą opisuje święty Łukasz Ewangelista.

b) radość Maryi (Łk 1, 26−38)

Gdy przyszła pełnia czasu (Ga 4, 4) i prawda wielkiej obietnicy danej Abrahamowi i jego potomstwu (zob. Rdz 17, 1n; por. Łk 1, 55) ostatecznie się odsłoniła, okazało się, że potomstwem Abrahama jest przede wszystkim Jezus Chrystus, Syn Boży Wcielony, a następnie całe potomstwo Niewiasty (Ap 12, 17), Kościół, lud Boży Nowego Przymierza. Wtedy to znowu rozbrzmiewa wypowiedziane stylem aluzyjnym to samo orędzie, które Sofoniasz głosił całemu ludowi – ale skierowane przez Anioła Gabriela już tylko do Maryi: Bądź pozdrowiona, pełna łaski. W języku oryginalnym, greckim, zdanie to brzmi: Cháire, kecharitomené, co dosłownie można przetłumaczyć: „Raduj się, Ty, która jesteś pełna wdzięku w oczach Boga!”. Zauważmy, że prorok wołał podobnie: Raduj się wielce, Córo Syjonu! (Za 9, 9a).

Dalej również odczytujemy określenia aluzyjne. Anioł zwraca się do Maryi w słowach: Pan z Tobą. (...) Oto poczniesz i porodzisz Syna, któremu nadasz imię Jezus (hebr. Jehoszuá, czyli Zbawiciel). Proroctwo zaś obwieszczało Jerozolimie: Pan, twój Bóg jest pośród ciebie, Mocarz – On zbawi (So 3, 17).

Nie bój się, Maryjo – mówi Anioł. Przez proroka zaś Bóg wołał: Nie bój się, Syjonie! (So 3, 16b).

Biblia, napisana pod natchnieniem Ducha Świętego, dzięki metodzie aluzyjnej, ukazuje nam ten związek: tam – w proroctwach – była zapowiedź, zaś tu – w Ewangelii – jest realizacja. To Maryja jest Córą Syjonu, Córą Jeruzalem, czyli upostaciowieniem ludu Bożego. Maryja jest najlepszą cząstką tego ludu, jest spadkobierczynią wszystkich obietnic mesjańskich danych Izraelowi jako Córze Syjonu, Córze Jeruzalem! W Niej, jako Matce Mesjasza, te obietnice się wypełniają! W Niej ostatecznie dokonuje się obietnica zbawienia, Słowo staje się ciałem (J 1, 14). Mesjasz, o którym prorok powiedział: Pan, twój Bóg jest pośród ciebie, Mocarz – On zbawi, przychodzi przez Maryję! W tym misterium Ona współdziała z Bogiem, prowadzi dialog i w sposób wolny, z wiarą i miłością, wyraża swoją gotowość: Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według twego słowa! (Łk 1, 38).

Podsumowując tę refleksję nad tekstami biblijnymi, możemy powiedzieć, że Pismo Święte odsłania przed nami misterium udziału Maryi w Bożych zamierzeniach odwiecznych, dla ludzkiego umysłu niepojętych i niedościgłych, oraz Jej nieodłączną obecność w całym procesie realizacji tych zamierzeń w czasie. Oto na przestrzeni dziejów zbawienia ujawnia się postać Niewiasty, którą w pełni Objawienia okazuje się Bogurodzica Maryja, Dziewica z Nazaretu. Widzimy, że z woli Boga ma Ona zarówno w misterium stworzenia, jak i w misterium zbawienia ściśle określone miejsce, rolę szczególną, bardzo istotną i niezastąpioną. Jest wciąż obecna przy Synu Bożym, który w szczytowym momencie historii zbawienia stał się Jej Synem. „To nachylenie całopalne i jak najbardziej misteryjne historii Maryi ku historii Jezusa Chrystusa przesądza właśnie o udziale historii Maryi w dziejach zbawienia. «Odkupienie – pisał Kardynał (K. Wojtyła) – dopełnia Jezus Chrystus nie tylko jako Syn Boży, ale także jako Syn Maryi». Oznacza to szczególny udział Maryi w całej ekonomii zbawienia. (...)

Doczesna historia Maryi została cała uczyniona przygotowaniem pod historię zbawienia. Można powiedzieć w znaczeniu analogicznym, że Maryja jest Matką Historii Zbawienia, gdyż była Matką Słowa, które stało się historią zbawienia” (Bartnik, dz. cyt., s. 272n). Jan Paweł II podkreśla, że jest to nie tylko wielkie wyróżnienie Maryi, ale też ogromny dar dla całego Chrystusowego Kościoła. „Nie tylko chodzi tutaj o dzieje samej Dziewicy−Matki – pisze – o Jej szczególną drogę wiary oraz «najlepszą cząstkę» w tajemnicy zbawienia, ale równocześnie o dzieje całego Ludu Bożego, o wszystkich, którzy uczestniczą w tejże samej pielgrzymce wiary” (RM 5).

MARYJA DZIEWICA I MATKA – W PEŁNI OBJAWIENIA

Wielki łuk dziejów, kreślony językiem Biblii od stworzenia świata aż po czasy ostateczne, ukazuje nam Boże macierzyństwo Maryi w bardzo szerokim kontekście. Ten biblijny sposób przekazu jest bogaty, obrazowy, a jednocześnie aluzyjny, misteryjny, ujawniający rzeczywistość sacrum stopniowo, powoli i jakby nie odsłaniający jej do końca. Oto jest Boży sposób zbliżania się do nas, dzięki któremu możemy w wolności, a jednocześnie bardzo głęboko wejść w kontemplację Bożych tajemnic, do których macierzyństwo Maryi należy.

Jak zatem w świetle Bożego Objawienia winniśmy rozumieć tę tajemnicę, że Dziewica Maryja jest Matką Słowa Wcielonego (gr. Theotókos; łac. Dei Génetrix)? Przyjrzyjmy się jeszcze wnikliwiej tej prawdzie.

1. „Anioł Pański zwiastował Pannie Maryi”

Jak już rozważaliśmy, Maryja do swej macierzyńskiej godności i misji została przez Boga wybrana i przygotowana. A choć Bóg sam tego dokonał, realizując w ten sposób swój odwieczny plan zbawienia, to jednak nie pozbawił Maryi daru wolności i możliwości decydowania. Jego wolą było bowiem, „aby Wcielenie poprzedziła zgoda Tej, która przeznaczona została na matkę (...). Słusznie tedy sądzą święci Ojcowie – poucza nas Kościół – że Maryja nie została czysto biernie przez Boga użyta, lecz że z wolną wiarą i posłuszeństwem czynnie współpracowała w dziele zbawienia ludzkiego” (KK 56).

A zatem Bóg pragnął, aby w Maryi pełnym blaskiem zajaśniała perła wolności, którą sam Ją obdarzył, i aby w ten sposób po raz kolejny w dziejach zbawienia, teraz już w całej pełni, ujawniła się ta prawda, że Bóg−Miłoś , objawiając człowiekowi swoją wolę, traktuje go z szacunkiem jako posiadającego wolną wolę partnera dialogu miłości.

Wyraźnie widać to w scenie zwiastowania (zob. Łk 1, 26−38), kiedy to Bóg przez Archanioła objawia Maryi, że wybrał Ją na Matkę swego Jednorodzonego Syna.

a) oczekiwanie na odpowiedź

Bóg przemawia, ogłasza swoje upodobanie i czeka. Czeka na wolną i świadomą odpowiedź Maryi. Jego słowo nie przymusza, nie łamie, nie narusza ludzkiej wolności i godności.

Maryja zaś słucha. Słucha Słowa Bożego sercem otwartym i ufnym, w pełnej wolności, o czym świadczy postawione Bożemu posłańcowi pytanie: Jakże się to stanie, skoro nie znam męża? To pytanie nie jest wyrazem nieufności, lecz troski o dochowanie Bogu wierności. Cały bowiem kontekst biblijny i egzegeza tego fragmentu wskazują, że pozostanie dziewicą było „natchnionym przez Boga” pragnieniem Maryi i Jej darem, być może ślubem, złożonym Bogu (zob. Łk 1, 34 z przypisem; por. Bartnik, dz. cyt., s. 142). Anioł Jej odpowiada: Duch Święty zstąpi na Ciebie i moc Najwyższego osłoni Cię. Dlatego też Święte, które się narodzi, będzie nazwane Synem Najwyższego. Wyraża więc prawdę, że tu działa Moc Boża – Duch Święty, a więc sama Miłość, która niczego, co pochodzi z miłości, nie niszczy, nie narusza, lecz uświęca, rozjaśnia, nadając temu wzniosłość, nieskalaność, niewyobrażalne piękno. Zatem Maryja słyszy, że Jej dziewictwo nie zostanie naruszone, bo oto Bóg przyjmuje Jej totalne oddanie się Jemu – oddanie myśli, uczuć, serca, duszy, ciała. Jego wolą jest, by stała się Ona Matką bez naruszenia dziewiczej czystości. Maryja odpowiada więc bez wahania i pełna gotowości: Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według twego słowa!

Tak oto „Maryja (...) zachowała swoje dziewicze «męża nie znam» (por. Łk 1, 34), a równocześnie stała się Matką. Dziewictwo i macierzyństwo współistnieją w Niej: nie wykluczają się wzajemnie ani nie ograniczają” (MD 17).

b) pokorna zgoda

Dziewica z Nazaretu odczytuje słowa Bożego zwiastuna inteligentnie i głęboko. Odczytuje w nich prawdę, że oto tu objawia się działanie Boga Najwyższego, że w dzieje ludzkie wkracza sama Miłość. Z przekonaniem mówi więc: Oto ja, służebnica Pańska, co dosłownie znaczy: „Oto ja, niewolnica Pańska” (gr. doúle thou Theoú; łac. Ecce ancílla Dómini). W tych słowach pokornie wyznaje prawdę, że wszystko, co posiada, jest własnością Boga, również Ona sama całkowicie do Niego należy. To jest Jej pierwsze wyznanie. Drugie wyznanie wskazuje na to, w jaki sposób chce się posłużyć darem wolności: Niech mi się stanie – mówi. A zatem, wiedząc, że wszystko jest Jej dane, jednocześnie ma świadomość, że może tym zadysponować. I dysponuje. W jaki sposób? Zgodnie z tym, co wypowiada: (...) według słowa twego, a to znaczy: według słowa Bożego. W tym jest wyrażona nie tylko zgoda Maryi, ale i Jej ogromne pragnienie, by we wszystkim wypełnić wolę Bożą. Tak oto Maryja swoją wolność – wyrażoną w słowach: Niech mi się stanie (...) – dobrowolnie i pokornie stapia ze zbawczą wolą Boga. Dar wolności, który od Boga otrzymała, teraz – jakby we wzajemnym darze – składa u Jego stóp (por. CD 234). Jan Paweł II pisze: „(...) poprzez «pełną uległość rozumu i woli wobec Boga objawiającego» – w pełni powierzyła się Bogu. Odpowiedziała więc całym swoim ludzkim, niewieścim «ja». Zawierało się w tej odpowiedzi wiary doskonałe współdziałanie «z łaską Bożą uprzedzającą i wspomagającą» oraz doskonała wrażliwość na działanie Ducha Świętego, który «darami swymi wiarę stale udoskonala» (RM 13).

Scena zwiastowania jest wzorem wszelkiego dialogu człowieka z Bogiem. Maryja bowiem, jako niepokalanie poczęta, czyli nieskażona żadnym grzechem, odpowiada na Boże słowo najdoskonalej, w sposób wolny, rozumny, pełny pokory, wiary i miłości. Przyjmuje wolę Bożą całym sercem, czyli głębią swego ducha, całkowicie poświęcając samą siebie, jako służebnicę Pańską, Osobie i dziełu swego Syna (por. KK 56). W Jej odpowiedzi jaśnieje przede wszystkim wielka pokora wobec Boga, którą uczeni i święci nazywają „skrajną pokorą”. Święty Bernard (XII wiek) powie wprost: „Jeśli Najświętsza Panna podobała się Bogu dzięki dziewictwu, to jednak stała się Matką przez pokorę” (por. Modlitwa nad darami z formularza o Świętej Bożej Rodzicielce, Zbiór Mszy o NMP, s. 43). Jest to wiodąca postawa Maryi, wyrażająca się w Jej wierze, czci i miłości wobec Najwyższego.

2. „I poczęła z Ducha Świętego”

Maryja przyjęła więc Słowo Boże całą swoją istotą, a z chwilą przyjęcia tego Słowa, Ono mocą Ducha Świętego stało się w Niej ciałem.

W tej prawdzie wiary, głoszącej „poczęcie z Ducha Świętego”, zwróćmy uwagę na istotne rozróżnienie – na dwa etapy wcielenia się Słowa Bożego. Sobór Watykański II, idąc za nauczaniem Ojców Kościoła, ujmuje je w takich słowach: „Maryja Dziewica (...) przy zwiastowaniu anielskim poczęła i w sercu, i w ciele Słowo Boże (łac. córde et córpore suscépit)”. A więc Kościół, wychodząc od sceny zwiastowania, głosi tajemnicę jakby „podwójnego” poczęcia Syna Bożego przez Maryję – w sercu i w ciele.

a) w sercu

Poczęcie słowa Bożego w sercu wyprzedza poczęcie w ciele i jest o wiele od niego ważniejsze, przy czym to „serce” trzeba rozumieć w znaczeniu biblijnym – jako duchowe, najgłębsze centrum osoby, w którym rodzą się myśli i zapadają decyzje.

Co więc znaczy to „poczęcie w sercu”, czyli poczęcie Syna Bożego w samej istocie człowieczeństwa, w głębinach ducha Maryi? To mianowicie, że Maryja, usłyszawszy słowo Boże, przekazane Jej przez anioła, przyjęła je najpierw swoją bezwarunkową wiarą. To właśnie wiara Maryi, Jej pokorne otwarcie się i zgoda na słowo Boże, uzdolniło Ją i przygotowało do macierzyństwa fizycznego, czyli do poczęcia Słowa również w łonie, co dokonało się w sposób cudowny „za sprawą Ducha Świętego” (Credo).

Zwróćmy uwagę na tę kolejność: pierwszym etapem jest poczęcie w sercu przez wiarę, drugim dopiero – poczęcie w ciele. Tak więc słowo Boże, aby mogło stać się w Maryi ciałem, musiało wcześniej być przyjęte przez Jej ducha. I tu właśnie, w tym „poczęciu sercem”, poprzedzającym „poczęcie w ciele”, Maryja jawi się nam jako współpracownica Boga w dziele zbawienia, współdziałająca w sposób prawdziwie inteligentny i wolny, a to znaczy – pokorny i posłuszny wobec Boga.

b) w ciele

Jednak to poczęcie Syna Bożego przez Maryję w ciele, czyli w łonie, jest bardzo istotne. Zatrzymajmy się nad jego znaczeniem.

Otóż, poczęcie to oznacza, że Boże macierzyństwo Maryi nie jest tylko jakąś analogią, nie jest macierzyństwem „w pewnym sensie”, ale jest realne, prawdziwe. Ksiądz Cz. S. Bartnik pisze: „Macierzyństwo Maryi jest fizyczne, biologiczne i historyczne w sensie realności. Jako somatyczne jest koronnym argumentem przeciwko wszelkiego rodzaju doketom, gnostykom, idealistom, fałszywym mistykom. Po prostu Niewiasta Maryja urodziła Jezusa Chrystusa «prawdziwie, realnie (nie symbolicznie tylko) i substancjalnie». Nie była Ona ideą, symbolem, ani czystym duchem i nie urodziła samej idei, symbolu ani czystego Ducha. (...) Było to poczęcie i narodzenie istoty żywej z żywej zasady, związanej podobieństwem natury” (dz. cyt., s. 153).

Sobór Watykański II, zaznaczając ten autentyzm wcielenia, nie waha się powiedzieć: „Maryja Dziewica (...) dała światu Życie” (KK 53). „Dała światu Życie”, czyli wydała na świat Boga, który jest Życiem i Dawcą Życia, jako Jego prawdziwa Matka. O tym wymiarze Bożego macierzyństwa Maryi – „według ciała” – mówi również Jan Paweł II: „Poprzez to macierzyństwo, Jezus – Syn Najwyższego (por. Łk 1, 32) jest prawdziwym Synem człowieczym. Jest «ciałem», jak każdy człowiek: jest «Słowem, które stało się ciałem» (por. J 1, 14). Jest to ciało i krew Maryi!” (RM 20).

Poczęcie Syna Bożego w dziewiczym łonie Maryi, wymownie świadczące o realizmie wcielenia, ma ogromne znaczenie dla całej historii zbawienia, która swój szczyt i spełnienie osiąga w Osobie Jezusa Chrystusa, Wcielonego Syna Bożego. On to, będąc wiekuistym Bogiem, „stał się dla nas i dla naszego zbawienia” w szczytowym, historycznie uchwytnym momencie dziejów, prawdziwym Człowiekiem. W związku z tym mówimy o chrystocentryzmie historii i jej strukturze inkarnacyjnej (od łac. incarnátio wcielenie; cáro – ciało).

Ta uchwytność i realność człowieczeństwa Chrystusa – tak bardzo dla nas, ludzi, istotna – wpisana jest w odwieczny Boży plan miłości, realizowany w czasie. Tak się objawia wola, czyli upodobanie Boga, by Jego Jednorodzony Syn, mocą Ducha Święte go, począł się w łonie Maryi Dziewicy i z Niej się narodził.

3. „Błogosławiona jesteś, któraś uwierzyła”

Wiara Maryi, jaśniejąca w dialogu z Bożym posłańcem i z woli Bożej warunkująca misterium wcielenia, jest na kartach Ewangelii bardzo wyakcentowana. Widzimy to między innymi w wydarzeniu mającym miejsce krótko po zwiastowaniu (zob. Łk 1, 39−56). O tej wierze Matki Syna Bożego poucza nas również Kościół.

a) „Matka mojego Pana”

Oto Maryja, usłyszawszy od anioła, że również Jej krewna Elżbieta mimo swego podeszłego już wieku poczęła syna, śpieszy daleko, do górskiej krainy Judei, by ją nawiedzić. I oto, gdy wchodzi do domu Elżbiety ze słowem pozdrowienia, ta wydaje okrzyk: Błogosławiona jesteś między niewiastami i błogosławiony jest owoc Twojego łona. A skądże mi to, że Matka mojego Pana przychodzi do mnie?

O czym Elżbieta mówi? Skąd o tym wie? To Duch Święty dał jej światło poznania. Ten sam Duch Święty, który dokonał w Maryi dzieła wcielenia, teraz napełnił Elżbietę, uświęcając w jej łonie Jana Chrzciciela, poprzednika Pańskiego, i dając jej poznać prawdy Boże. Napełniona tym światłem Elżbieta wysławia wiarę Maryi, daną słowom Pana, dzięki której stała się Ona Matką Syna Bożego: Błogosławiona jesteś, któraś uwierzyła, że spełnią się słowa powiedziane Ci od Pana.

„Słusznie przeto – pisze Jan Paweł II – sławi Maryję Elżbieta (...). Te słowa już się spełniły: Maryja z Nazaretu staje na progu domu Elżbiety i Zachariasza jako Matka Syna Bożego. I Elżbieta czyni radosne odkrycie: «Matka mojego Pana przychodzi do mnie»!” (RM 13).

b) Matka na drodze wiary

Zatem to jest najważniejsze: słowo Boże i wiara. Fakt, że Maryja stała się fizycznie Matką Syna Bożego jest bardzo wielki, ale racją tej wielkości i jakby zasługą Maryi jest właśnie wiara.

Ojciec Święty Jan Paweł II, pisząc o wierze Maryi danej słowu Bożemu podczas zwiastowania i przytaczając słowa Elżbiety pełne podziwu dla tej wiary, daje taki komentarz: „(...) słowa Elżbiety (...) odnoszą się nie tylko do tego szczegółowego momentu, jakim było zwiastowanie. Jeśli chodzi o wiarę Maryi oczekującej Chrystusa, zwiastowanie jest z pewnością momentem przełomowym, ale zarazem jest także punktem wyjścia, od którego zaczyna się całe «itinerarium ku Bogu»: cała Jej droga wiary. Na tej zaś drodze w sposób niezwykły, zaiste heroiczny – owszem, z coraz większym heroizmem wiary – będzie się urzeczywistniać owo «posłuszeństwo», które wyznała wobec słowa Bożego objawienia”.

W dalszych słowach Papież przyrównuje wiarę Maryi do wiary Abrahama, ojca wszystkich wierzących (por. Rz 4, 12). Pisze: „(...) to «posłuszeństwo wiary» ze strony Maryi w ciągu całej drogi posiadać będzie zadziwiające podobieństwo do wiary Abrahama. Podobnie jak ten patriarcha całego Ludu Bożego, tak i Maryja, w ciągu całej drogi swego uległego, macierzyńskiego fiat, będzie potwierdzać, iż «wbrew nadziei uwierzyła nadziei». Na niektórych zaś etapach tej drogi nabierze szczególnej wymowy błogosławieństwo Tej, «która uwierzyła». Uwierzyć – to znaczy «powierzyć siebie» samej istotnej prawdzie słów Boga żywego, znając i uznając z pokorą, «jak niezbadane są Jego wyroki i niezgłębione Jego drogi» (por. Rz 11, 33). Maryja, która z odwiecznej woli Najwyższego znalazła się – rzec można – w samym centrum owych «niezgłębionych dróg» oraz «niezbadanych wyroków» Boga, poddaje się w półcieniu wiary, przyjmując całkowicie i z sercem otwartym to wszystko, co było przewidziane w planie Bożym” (RM 14).

Wiara Abrahamowa – to początek wiary ludu wybranego, ale jeszcze nie szczyt. Do szczytu wiara ta dochodzi w Córce Abrahama, Maryi, Ona bowiem całą istotą odpowiada Bogu: „Tak”. W Jej Niepokalanym Sercu Bóg nie napotyka na żadną przeszkodę, tam jest tylko to jedno: Oto ja, (...) niech mi się stanie według twego słowa (Łk 1, 38). Stąd Sobór Watykański II stwierdza, że Maryja „dała wiarę nie skażoną żadnym wątpieniem” (KK 63). Tak więc, Abraham, który dał słowu Bożemu wiarę heroiczną, nawet wbrew nadziei (Rz 4, 18), jest ojcem wszystkich wierzących. Maryja zaś jest Matką wszystkich ludzi jako Nowa Ewa, wierząca doskonale, z miłością, bez cienia wątpienia, bo bez najmniejszej zmazy grzechu. Zatem Kościół, naśladując wiarę Abrahama, winien dać się kształtować Maryi Matce, by dorastać do tego szczytu wiary, jaki w Niej jaśnieje.

c) Matka żyjących

Właśnie przez posłuszeństwo i wiarę Maryja naprawiła to, co zniszczył grzech Ewy. „«Węzeł splątany przez nieposłuszeństwo Ewy – poucza nas Sobór Watykański II – rozwiązany został przez posłuszeństwo Maryi; co związała przez niewierność dziewica Ewa, to dziewica Maryja rozwiązała przez wiarę»; przeprowadziwszy zaś to porównanie z Ewą, nazywają (starożytni Ojcowie) Maryję «matką żyjących» i niejednokrotnie stwierdzają: «śmierć przez Ewę, życie przez Maryję»” (KK 56).

Macierzyństwo Maryi, błogosławionej między niewiastami (por. Łk 1, 42), w przeciwieństwie do macierzyństwa Ewy, jest nieskalane żadnym grzechem, jest macierzyństwem z wiary, macierzyństwem według ducha (por. Ga 4, 29), a to znaczy: według Ducha Świętego. Gdzie zaś jest Duch Święty, tam jest już świat innego wymiaru, świat misterium, w którym panują inne prawa – prawa Królestwa Bożego.

4. „Któż jest moją matką?”

Macierzyństwo Maryi urzeczywistnia się więc na dwóch płaszczyznach: i w duchu, i w ciele. Zawsze jednak ważniejsze jest to „w duchu”, bo ostatecznym celem człowieka nie jest to, co cielesne, ale to, co duchowe – udział w naturze samego Boga, czyli Boże synostwo. Król wieków właśnie po to nam się objawia, po to przychodzi na świat i po to przyjmuje ludzkie ciało, aby nas uduchowić, uczynić dziećmi Bożymi, wynieść aż do nieba. Jak mówi Jan Paweł II – Boga, którego objawił Chrystus, łączy z człowiekiem „głębsza jeszcze więź niż sama stwórcza więź istnienia. Jest to miłość, która (...) doprowadza do uczestnictwa we własnym życiu Boga: Ojca, Syna i Ducha Świętego. Ten bowiem, który miłuje, pragnie obdarzać sobą” (DiM 7).

Szanując więc ludzkie ciało i widząc w nim dar Boży, nie można poprzestać tylko na tym, co cielesne. Również ludzkie doświadczenie macierzyństwa nie może zamknąć się jedynie w wymiarze natury, dlatego trzeba nam kontemplować Boże macierzyństwo Maryi, w którym ciało podporządkowane jest duchowi, a duch samemu Bogu.

Na kartach Ewangelii czytamy, że sam Pan Jezus wyraźnie wskazuje na Maryję, swoją umiłowaną Matkę, jako na wzór macierzyństwa. Dzieje się to przy okazji konkretnych wydarzeń ewangelicznych, w których Wcielony Syn Boży naświetla te dwie płaszczyzny macierzyństwa: płaszczyznę natury, językiem Biblii określaną najczęściej jako „ciało i krew”, i płaszczyznę wiary, czyli ducha.

a) wartość macierzyństwa w ciele

Oto, gdy Jezus przemawia do rzesz, jakaś kobieta z tłumu jakby w uniesieniu woła do Niego: Błogosławione łono, które Cię nosiło, i piersi, które ssałeś. Podziw dla Jezusa prowadzi tę kobietę do podziwu dla Jego rodzonej Matki. Dobra to intuicja – skoro Syn jest tak wspaniały, kim musi być Jego Matka, która wydała Go na świat, dając Mu ciało i krew? Kobieta z tłumu głośno więc ogłasza, że Ta, która nosiła Jezusa w swym łonie i karmiła własną piersią, jest błogosławiona.

Co Pan Jezus na to odpowiada? Swą odpowiedź zaczyna od słowa: Owszem (...), którego nie wolno nam przeoczyć ani pominąć. Mówiąc bowiem: Owszem, Pan potwierdza, że rzeczywiście błogosławiona, czyli szczęśliwa jest Jego Matka, która Go poczęła, narodziła i wykarmiła. Nie zaprzecza wartości tego fizycznego wymiaru macierzyństwa, które wychwala owa kobieta z tłumu, ale zaraz uwagę wszystkich słuchaczy kieruje wyżej, prawdziwa bowiem racja tego szczęścia jest gdzie indziej.

b) wyższość macierzyństwa w duchu

Już w następnych słowach Jezus mówi: (...) ale przecież błogosławieni są ci, którzy słuchają słowa Bożego i zachowują je (Łk 11, 28). Tą odpowiedzią „chce odwrócić uwagę od macierzyństwa, o ile oznacza ono tylko więź ciała, aby skierować ją w stronę tych tajemniczych więzi ducha, jakie powstają przez słuchanie słowa Bożego i zachowywanie go” (RM 20). A więc wskazuje nam na drugą płaszczyznę macierzyństwa, której nie widać, a która rodzi się ze słuchania i przyjęcia Słowa Bożego przez wiarę. Ta płaszczyzna przewyższa więzy krwi.

Przez to rozróżnienie w dziedzinie wartości Pan Jezus podkreśla godność swoich słuchaczy będących świadkami tego wydarzenia. Mówi, że właśnie to, co także dla nich jest dostępne i realne – słuchanie i wykonywanie słowa Bożego – to jest ważniejsze!

Podobne słowa Pan Jezus wypowiada w innej sytuacji (zob. Mt 12, 46−50; Mk 3, 32−35; Łk 8, 19−21). Otóż, na miejsce gdzie naucza tłumy, przychodzą Jego krewni, wśród których jest również Maryja, i chcą z Nim rozmawiać. Doniesiono o tym Jezusowi: Oto Twoja Matka i bracia na dworze pytają się o Ciebie (Mk 3, 32). Reakcja Jezusa na tę wiadomość jest z pewnością dla obecnych tam osób zaskakująca. Pan bowiem wykorzystuje tę okazję, by wygłosić prawdę Nowego Przymierza, a więc absolutne novum. W odpowiedzi stawia retoryczne pytanie: Któż jest moją matką i którzy są moimi braćmi? (Mt 12, 48). Po czym, spoglądając na siedzących dokoła Niego (Mk 3, 34) i wskazując ręką na słuchających Go uczniów, dodaje: Oto moja matka i moi bracia. Bo kto pełni wolę Ojca mojego, który jest w niebie, ten Mi jest bratem, siostrą i matką (Mt 12, 49n). W redakcji świętego Łukasza słowa Pana brzmią: Moją matką i moimi braćmi są ci, którzy słuchają słowa Bożego i wypełniają je (Łk 8, 21).

c) pochwała Maryi

Ta odpowiedź Syna Bożego może kogoś szokować, a nawet gorszyć. Wydaje się bowiem, że Pan Jezus odsunął Maryję, pomniejszył znaczenie Jej macierzyństwa, czy też uszczuplił Jej szczególną godność. Tymczasem jest odwrotnie! Pan Jezus poprzez swoją reakcję, celowo szokującą, kieruje naszą uwagę na nowe znaczenie macierzyństwa, a tym samym na istotę macierzyństwa swojej dziewiczej i niepokalanej Matki. Podkreślając wagę słuchania słowa Bożego, przyjmowania go całym sercem i wypełniania w życiu, niezwykle wynosi Jej godność. To Maryja bowiem idealnie słuchała słowa Bożego, Ona w pełni do tego słowa przylgnęła i Ona doskonale, z heroiczną wiarą, wprowadziła je w życie. Jeśli więc teraz Pan mówi: (...) błogosławieni ci, którzy słuchają słowa Bożego i zachowują je (Łk 11, 28), czy też: Moją matką (...) są ci, którzy słuchają słowa Bożego i wypełniają je, to niejako wskazuje na Maryję, mówiąc: Patrzcie na Moją Matkę, to inne i nowe macierzyństwo, o jakim mówię, w sposób najszczególniejszy odnosi się właśnie do Niej. Ona najgłębiej to słowo zachowywała i rozważała w sercu (por. Łk 1, 38. 45; 2, 19.51) i całym swoim życiem wypełniała je. W Niej Ewangelia jest żywa! W Niej Słowo Boże, przyjęte z wiarą, stało się Ciałem!

„Tak więc błogosławieństwo wypowiedziane przez Jezusa nie przeciwstawia się – wbrew pozorom – błogosławieństwu wypowiedzianemu przez nieznaną kobietę, ale z nim się spotyka w osobie tej Matki−Dziewicy, która sama siebie nazwała «służebnicą Pańską» (Łk 1, 38). Jeśli «wszystkie pokolenia zwać Ją będą błogosławioną» (por. Łk 1, 48) – to owa anonimowa kobieta zdaje się być pierwszą, która potwierdza nieświadomie ów proroczy werset z Magnificat Maryi i zapoczątkowuje Magnificat wieków” (RM 20).

W tym miejscu warto też sięgnąć do refleksji wybitnego myśliciela, Jeana Guittona. Zatrzymując się nad tą przypomnianą ewangeliczną sceną (w redakcji świętego Marka), pisze on takie słowa: „W tych okolicznościach, kiedy to Matka Jezusowa została potraktowana na równi z innymi, (słuchacze) musieli dostrzegać wyraz nowego orędzia, według którego ciało jest rzeczą bez znaczenia. Macierzyñstwo wedle ciała jest niczym, jeśli nie towarzyszy mu macierzyñstwo wedle ducha. Chrystus zaś należał właśnie do królestwa ducha, wolnego od więzów cielesnego pokrewieñstwa” (Maryja, Warszawa 1956, s. 66).

d) uczestnictwo w naturze Boga

Trzeba nam zauważyć, że wynosząc rolę wiary, PanJezus nie przekreśla więzów krwi, które istotnie w ludzkim życiu są bardzo ważne. Zaznacza jednak, że muszą one być zarazem i przede wszystkim więzami w Duchu Świętym. A to właśnie najpewniej jaśnieje w Maryi. Przez swą odpowiedź Syn Boży chce nas wszystkich uwrażliwić na to, jak wielkim darem jest wiara i jak nieocenioną łaską jest życie nadprzyrodzone, które ostatecznie jest usynowieniem nasprzez Boga, czyli uczestnictwem w naturze Boskiej(por. 2 P 1, 4). Wobec tego uczestnictwa natura ludzka, czyli ciało i krew, niewiele znaczą. Na podstawie rozważanego przez nas fragmentu Ewangelii możemy wnioskować, że „w Królestwie będzie nowy rodzaj więzi, a mianowicie posłuszeństwo woli Bożej (…). Wola Boża jest «Matką» nowego Królestwa w pełnym znaczeniu. Ona wszystko rodzii jest najwyższą wartością, prawdy, dobrem, normą i ojczyzną. Toteż w absolutnym sensie to tylko Bóg jest Matką i Rodziną” (Bartnik, dz. cyt., s. 67-68).

5. „Poczęła wcześniej w duchu aniżeli w ciele”

Tę prawdę opiewają Ojcowie Kościoła, którzy głęboko rozumieją misterium Słowa Wcielonego, a w tym misterium – znaczenie niezachwianej wiary Maryi z Nazaretu i wiary każdego człowieka.

a) przyjęła słowo „poprzez ucho”

Święty Efrem Syryjczyk (IV w.), w oparciu o wcześniejszą tradycję egipską stwierdza, że Maryja przyjęła Ziarno Bożego Życia „poprzez ucho”. To jest bardzo ważne, gdyż „ucho Maryi” jest tu symbolem Jej otwarcia i wiary wobec tego, co mówi Bóg.

Święty Paweł nas poucza, że wiara rodzi się z tego, co się słyszy, tym zaś, co się słyszy, jest słowo Chrystusa (Rz 10, 17). W Maryi te słowa sprawdzają się w całej pełni. Ona tak bardzo wsłuchiwała się w słowo Boże, że całą swoją istotą niejako je wchłonęła, to znaczy – wzięła je w siebie, wprowadziła do serca, do swoich głębin. W ten sposób Ziarno Słowa Bożego w Niej stało się ciałem, czyli Życiem.

b) stała się uczennicą

Niezwykłą wagę macierzyństwa przez wiarę podkreśla również święty Augustyn (IV/V w.). W jednym ze swoich kazań daje bogaty, bardzo głęboki i praktyczny komentarz do tych ewangelicznych wydarzeń, które sobie przypomnieliśmy. Zatrzymajmy się przez chwilę nad nim. „Zastanówcie się, proszę – mówi święty Biskup z Hippony – nad słowami, które powiedział Chrystus Pan, wyciągając rękę ku swoim uczniom: «Oto moja matka i moi bracia», oraz «Kto pełni wolę Ojca mego, który Mnie posłał, ten Mi jest bratem, siostrą i matką»”. I święty Augustyn pyta:

„Czyż więc Maryja Dziewica nie pełniła woli Ojca? Czyż nie pełniła woli Ojca Ta, która w wierze zaufała, w wierze poczęła, która została wybrana, aby z Niej się narodziło dla nas, ludzi, zbawienie, która została stworzona przez Chrystusa pierwej, zanim Chrystus w Niej został stworzony? Ależ tak! Najświętsza Maryja w doskonały sposób wypełniała wolę Ojca”. Teraz padają słowa szokujące: „Dlatego ważniejszą sprawą było dla Maryi, że stała się uczennicą Chrystusa, niż to, że była matką Chrystusa”. I święty Augustyn jeszcze raz wypowiada te słowa, chcąc przez powtórzenie podkreślić ich wagę: „Szczęśliwszym było, że stała się uczennicą Chrystusa, niż to, że była Jego matką”.

c) strzegła prawdy w sercu

Święty Augustyn przekonuje dalej: „Zobacz, czy nie jest tak, jak mówię. Kiedy Pan otoczony rzeszą ludzi przechodził, czyniąc niezwykłe cuda, pewna niewiasta wykrzyknęła: «Szczęśliwe, błogosławione łono, które Cię nosiło». Pan zaś pouczając, aby nikt nie upatrywał szczęścia w ciele, cóż wtedy odpowiedział? «Raczej ci są błogosławieni, którzy słuchają słowa Bożego i strzegą go». A zatem Maryja jest błogosławiona, ponieważ słuchała Słowa Bożego i strzegła go”. I znów znamienne słowa, prowadzące nas na głębinę prawdy: „Bardziej strzegła prawdy w sercu niż ciała w łonie. Chrystus jest Prawdą, Chrystus jest Ciałem. Chrystus Prawda jest w sercu Maryi, Chrystus Ciało jest w Jej łonie. Być w sercu znaczy więcej niż być w łonie” (zob. LG, t. IV, s. 1373n). Oczywiście, święty Augustyn rozumie „serce” w znaczeniu biblijnym, chodzi tu więc o płaszczyznę duchową, czyli o wiarę.

Zatem jeszcze raz powraca nam ta prawda, że Maryja najpierw przyjęła Odwieczne Słowo przez wiarę w swoim sercu, a dopiero potem przyjęła Je mocą Ducha Świętego w swoim łonie, a więc najpierw stała się Matką według ducha, a następnie – według ciała.

Podobnie naucza święty Leon Wielki, papież (V wiek), który stwierdza, że Maryja poczęła „wcześniej w duchu aniżeli w ciele” (łac. príus ménte concépit, quam córpore); (zob. LG, t. III, s. 1324). Bardzo ważne jest tutaj to rozróżnienie: „najpierw” – „następnie”, przy czym to, co dokonało się jako pierwsze, co stało się „wcześniej” – jest nieporównanie ważniejsze.

MISTERIUM BOŻEGO MACIERZYŃSTWA MARYI

Ukochani, wydawać by się mogło, że macierzyństwo wobec Syna Bożego jest osobistym przywilejem Maryi, bardzo od nas odległym i tak wielkim, że nas już bezpośrednio niedotyczącym. Tymczasem, choć niezaprzeczalną prawdą jest, że Maryja ten przywilej posiada w sposób wyjątkowy, niepowtarzalny, jedyny w swoim rodzaju, to jednak i nas on bardzo realnie dotyczy.

Otóż, Nowe Przymierze naświetla bardzo ważną perspektywę, którą można określić mianem: „misterium Bożego macierzyństwa Maryi”. Czym jest to misterium? Jest ono rzeczywistością trwającą dziś, która polega na łasce uczestnictwa w Bożym macierzyństwie Dziewicy Maryi, udzielonej z postanowienia Trójcy Przenajświętszej całemu Mistycznemu Ciału Chrystusa – Kościołowi i każdemu jego członkowi – ochrzczonemu człowiekowi, o ile tylko zechce on z wiarą przyjąć słowo Boże i wypełnić je w życiu.

W świetle tego misterium, trzeba za błogosławionym Izaakiem, opatem, powiedzieć, że Maryja jest Matką Jezusa Chrystusa w sposób szczególny (łac. speciáliter), Kościół w sposób powszechny (łac. generáliter), a każdy wierzący człowiek – w sposób jednostkowy (łac. singuláriter) (zob. Mowa 51; por. LG, t. I, s. 226). Jak to winniśmy rozumieć?

1. Maryja – Matką i Dziewicą w sposób szczególny

Otóż to, że Maryja jest Matką Syna Bożego w sposób szczególny (łac. speciáliter) oznacza, że dostąpiła tego zaszczytu tak, jak nikt inny na ziemi. Jedynie Dziewica z Nazaretu „obdarzona jest tym najwyższym darem i najwyższą godnością, że jest mianowicie Rodzicielką Syna Bożego” (KK 53).

a) „w ciele” – przywilej wyłącznie Maryi

Tylko Najświętsza Maryja Panna, jako jedyna z niewiast, otrzymała dar Bożego macierzyństwa według ciała – poczęła i porodziła Syna Bożego, dając Mu naturę ludzką. Syn Boży począł się w Niej realnie, biologicznie, a jednocześnie cudownie, bez naruszenia dziewictwa Matki. Ksiądz Cz. S. Bartnik pisze:

„Dlaczego poczyna się Syn Boży, choć jednocześnie na sposób ludzki, w Maryi? Bo wzbudza Go Duch Święty bezpośrednio, bez udziału męża. Duch Święty czyni to na sposób Boży. On jest «Mocą Bożą», Stwórczą względem człowieczeństwa Jezusa. (...) Ojcowie Kościoła widzą w dziewiczym poczęciu znak, że to rzeczywiście Syn Boży przyszedł w człowieczeń stwie podobnym do naszego. W ten sposób mówi św. Ignacy Antiocheński (początek II wieku): «Jesteście mocno przekonani, że nasz Pan jest rzeczywiście z rodu Dawida według ciała (por. Rz 1, 3); Synem Bożym według woli i mocy Bożej (por. J 1, 13), prawdziwie narodzonym z Dziewicy (...)»” (dz. cyt., s. 142; por. KKK 496n).

Również liturgia Kościoła opiewa ten przywilej cielesnego wymiaru macierzyństwa Maryi wobec Jezusa Chrystusa, głosząc: „Maryja zrodziła Króla wieków i zachowując chwałę dziewictwa, doznała radości matki, żadna z kobiet na ziemi nie dorówna Jej godności” (Antyfona na wejście z formularza o NMP Matce Zbawiciela, Zbiór Mszy o NMP, s. 46). „(…) Dzięki zaś temu darowi szczególnej łaski góruje wielce nad wszystkimi innymi stworzeniami zarówno ziemskimi, jak niebieskimi” (KK 53).

b) „w duchu” – ideał i wzór dla wszystkich

Drugi wymiar Bożego macierzyństwa Maryi – według ducha – dostępny jest z Bożej łaski Chrystusowemu Kościołowi w ogóle i każdemu chrześcijaninowi z osobna.

Aby dokładniej przyjrzeć się temu misterium, powróćmy jeszcze raz do sceny z Ewangelii, w której Pan Jezus wypowiada te zadziwiające słowa: Moją matką i moimi braćmi są ci, którzy słuchają słowa Bożego i wypełniają je (Łk 8, 21). Jak już wiemy, w tych słowach Pan nie pomniejsza roli swej Matki, lecz właśnie ukazuje Ją jako ideał i wzór do naśladowania. Chce nam przez to powiedzieć, że wszyscy mamy słuchać słowa Bożego tak, jak Maryja, a wówczas wszyscy, podobnie jak Ona, staniemy się Jego matką. „Znaczy to – pisze ksiądz Bartnik – że Jezus zakłada nową rodzinę, Bożą, gdzie wszyscy będą z kategorii matki, braci i sióstr. Jest to przygotowanie słuchaczy nauk do Rodziny Słowa, Wiary, Łaski, Ciała Mistycznego” (dz. cyt., s. 67).

- ponad więzami ciała

Ojcowie Soboru Watykańskiego II w nawiązaniu do tego fragmentu Ewangelii stwierdzają, że Maryja „(…) przyjęła słowa, w których Syn stawiając Królestwo ponad względami i więzami ciała i krwi, nazwał błogosławionymi słuchających i zachowujących Słowo Boże, jak to Ona wiernie czyniła” (KK 58). Istotnie, Maryja całym swoim życiem, najpełniej zaś wtedy, gdy stanęła obok krzyża umiłowanego Syna (zob. J 19, 25n), potwierdziła, że ponad więzy ciała przedkłada wolę Bożą, jej wierne wypełnienie w życiu. Bezgranicznie ufała bowiem, że Boża wola jest najlepsza, że to sama Miłość posłała na świat Syna, by umarł za grzechy ludzi.

- podobieństwo do innych ludzi

J. Guitton rozważaną przez nas scenę ewangeliczną komentuje w taki sposób: „Maryja wiedziała doskonale, że źródłem Jej szczęścia jest nie to, iż swym mlekiem wykarmiła Jezusa, ale to, że słuchała Jego słowa. Matka Jezusowa była objęta tym samym prawem, co i wszyscy inni ludzie, podobnie jak doskonała figura wpisuje się w tę samą przestrzeń, co inne figury. Ewangelia głosiła ową Boską równość dusz. I Maryja musiała cieszyć się, że stoi we wspólnym szeregu, zrównana z innymi istotami ludzkimi. Musiała też zapewne podziwiać wielkość życia moralnego, które do tego stopnia upodabnia do siebie sumienia. Wiedziała, że została uprzywilejowana, ale zarazem wiedziała iż ten przywilej nie przyniósłby Jej zaszczytu, gdyby go przyjęła z innym nastawieniem” (dz. cyt., s. 66−67).

– doskonała Matka i Uczennica Chrystusa

Owa „równość dusz”, o której pisze J. Guitton, wskazuje na wagę porządku moralnego, to znaczy – na wagę postępowania zgodnie ze słowem Pana, które rodzi się z wiary danej temu słowu. A to właśnie przyjmowanie słowa Bożego i życie według niego jest Bożym macierzyństwem według ducha, w którym możemy uczestniczyć, naśladując Maryję, wzór Matki i Dziewicy. Ona bowiem – jak mówi święty Augustyn – „jest cząstką Kościoła, jest członkiem świętym, najwspanialszym, najwznioślejszym” (LG, t. IV, s. 1374; por. KK 53). Jest „pierwowzorem Kościoła” (łac. týpus Ecclésiae – określenie św. Ambrożego), jako że dochowała wierności Bożemu słowu w sposób doskonały, bezwarunkowy, doprowadzając do szczytu nawet tę wiarę, jaką miał Abraham, ojciec wszystkich wierzących. „(...) Kościół zawsze zalecał wiernym do naśladowania Najświętszą Maryję Pannę – pisze papież Paweł VI – z pewnością nie z powodu rodzaju życia, jakie prowadziła, a tym mniej warunków społeczno−kulturalnych, w jakich Jej życie się rozwinęło (...), lecz dlatego, że w określonej sytuacji swego życia całkowicie i z poczuciem odpowiedzialności przylgnęła do woli Bożej (por. Łk 1, 38); że przyjęła Jego słowo i wprowadziła je w czyn; że Jej działanie było ożywione miłością i wolą służenia; że okazała się pierwszą i najdoskonalszą Uczennicą Chrystusa; a to z pewnością ma powszechną i trwałą wartość wzoru” (MC 35).

2. Kościół – Matką i Dziewicą w sposób powszechny

Tak więc cały Kościół otrzymał od Pana dar uczestnictwa w Boskim macierzyństwie Maryi, przy czym jest to uczestnictwo tylko w pewnym sensie. To znaczy – dotyczy tego samego, Bożego macierzyństwa, ale dokonuje się już inaczej niż w przypadku Maryi, mianowicie – dokonuje się wyłącznie na płaszczyźnie ducha, czyli wiary wobec Bożego słowa. Bo „(...) każdy, kto uwierzy, «zrodzi» w pewien sposób Jezusa (...) mistycznego. Zrodzi Go w sobie samym, a także społecznie – pomnoży Jego Ciało w świecie” (Bartnik, dz. cyt., s. 67). A ponieważ do tego wezwany jest cały lud Boży, to trzeba powiedzieć, że w przypadku Kościoła to macierzyństwo dokonuje się w sposób powszechny (łac. generáliter).

a) macierzyństwo – przez słowo i sakramenty

W Konstytucji dogmatycznej o Kościele czytamy: „I oto Kościół, rozważając Jej (Maryi) tajemniczą świętość i naśladując Jej miłość oraz spełniając wiernie wolę Ojca, dzięki przyjmowanemu z wiarą Słowu Bożemu sam także staje się Matką. Przez przepowiadanie bowiem i chrzest rodzi do nowego i nieśmiertelnego życia synów z Ducha Świętego poczętych i z Boga zrodzonych” (KK 64). A zatem cały Kościół jest Maryjny i cały Kościół staje się jakby Matką Pana przez przepowiadanie słowa i sprawowanie sakramentów świętych. Związane jest to szczególnie z kapłaństwem hierarchicznym. Jan Paweł II, zaznaczając wagę tego „macierzyńskiego” powołania kapłanów, pisał do nich w jednym z Listów na Wielki Czwartek: „(...) trzeba na nowo przemyśleć tę tajemniczą prawdę o naszym powołaniu: to «rodzicielstwo z ducha», które podobne jest po ludzku do macierzyństwa. Czyż zresztą sam Bóg Stwórca i Ojciec nie porównuje swej miłości z miłością ludzkich matek (por. Iz 49, 15; 66, 13)? Chodzi więc o taki rys naszej kapłańskiej osobowości, który oznacza jej apostolską dojrzałość i duchową płodność. Jeśli Kościół cały «uczy się od Maryi swego własnego macierzyństwa», czyż nie trzeba, abyśmy również od Niej tego się uczyli?” (1988, 4).

– głoszenie słowa

Z woli Chrystusa Pana Kościół ma słuchać słowa Bożego i głosić to słowo; ma wierzyć i w innych wzbudzać wiarę. Czyni to zwłaszcza w świętej liturgii, w której – jak pisze Paweł VI – „(...) słucha słowa Bożego i przyjmuje je oraz głosi i czci, a także udziela Chrystusa jako chleba życia; (...) ponadto w jego świetle bada, jakie są znaki czasów, i wyjaśnia oraz przeżywa wydarzenia ludzkie” (MC 17). Podkreślając wagę słowa Bożego w życiu Kościoła, Sobór Watykański II poucza, że „trzeba (...), aby całe nauczanie kościelne, tak jak sama religia chrześcijańska, żywiło się i kierowało Pismem św. Albowiem w księgach świętych Ojciec, który jest w niebie spotyka się miłościwie ze swymi dziećmi i prowadzi z nimi rozmowę. Tak wielka zaś tkwi w słowie Bożym moc i potęga, że jest ono dla Kościoła podporą i siłą żywotną, a dla synów Kościoła utwierdzeniem wiary, pokarmem duszy oraz źródłem czystym i stałym życia duchowego” (KO 21).

– udzielanie chrztu

Kościół staje się Matką również przez udzielanie sakramentów świętych, zwłaszcza chrztu świętego. Przez ten sakrament – przypomina Paweł VI w adhortacji Mariális cúltus – „Kościół (...) w pewien sposób przedłuża dziewicze macierzyństwo Maryi”. Na potwierdzenie tego zdania Papież przytacza znamienny tekst św. Leona Wielkiego, papieża, który w jednej ze swoich homilii mówi: „«Początek życia, jaki (Chrystus) wziął w łonie Dziewicy, umieścił w źródle chrzcielnym: dał wodzie to, co dał Matce; albowiem moc Najwyższego i osłona Ducha Świętego (por. Łk 1, 35), która sprawia, że Maryja porodziła Zbawiciela, sprawia, że woda odradza wierzącego». Chcąc zaś zaczerpnąć źródeł liturgicznych – pisze dalej Paweł VI – możemy wspomnieć ową przepiękną Modlitwę poofiarną liturgii hiszpańskiej mówiącą: «Tamta (Maryja) nosiła życie w łonie, ten (Kościół) – w chrzcie. Do łona tamtej Chrystus wstąpił, w wody tego Chrystus przyoblekł się»” (MC 19).

Dzięki głoszeniu słowa i udzielaniu chrztu Syn Boży naprawdę poczyna się i rodzi w sercach ludzi przez ich wiarę (w przypadku chrztu małego dziecka tę wiarę, w jego imieniu, wyraża wspólnota Kościoła– rodzice i chrzestni). W ten sposób rośnie Rodzina Boża (łac. Família Dei), czyli wspólnota Kościoła powiększa się o nowe dzieci Boże, zrodzone do życia w łasce.

– sprawowanie innych sakramentów

Macierzyńska rola Kościoła urzeczywistnia się także w sprawowaniu innych sakramentów oraz w czynach prawdziwej miłości. M. Thurian stwierdza: „Kościół mocą Ducha Świętego rodzi, karmi, pociesza i pielęgnuje dzieci Ojca, braci Chrystusa. Przez słowo Boże i chrzest wydaje nowych wierzących na świat wiary, nadziei i miłości, przez Eucharystię karmi ich ożywiającym Ciałem i Krwią Pana; przez odpuszczenie grzechów pociesza ich w miłosierdziu Ojca; przez namaszczenie i włożenie rąk przynosi im uzdrowienie ciała i duszy” (cyt. za: Bartnik, dz. cyt., s. 189).

Ten przedziwny proces „poczynania” i „rodzenia” Syna Bożego w ludzkich duszach przez słowo i sakramenty buduje wspólnotę Kościoła, która jest wspólnotą według ducha. A to znaczy, że jest wspólnotą w Duchu Świętym, który jest więzią jedności, łączącą ludzi mocniej niż więzy ciała i krwi. Stąd, nawet gdyby człowiek został w swym życiu pozbawiony pozytywnego doświadczenia macierzyństwa i rodzinnego domu, do którego miał naturalne prawo, to jednak Bóg pozwala mu przez Kościół−Matkę poznać na ziemi, czym jest wspólnota rodzinna i czym jest macierzyńska troska. Oczywiście jest to rodzinność i macierzyństwo wyższego rzędu, „według ducha”, jednak dostępna jest ona również w znakach uchwytnych

– w słowie Bożym i sakramentach świętych, zwłaszcza Najświętszej Eucharystii, która jest żywą obecnością Pana. W tej rodzinie Bożej związek między Jezusem a człowiekiem jest dwustronny. Nie tylko każdy, kto uwierzy, staje się w pewien sposób matką Pana, ale sam Jezus jest matką i ojcem, bratem i siostrą wierzącego (por. Bartnik, dz. cyt., s. 67).

b) dziewictwo – przez wiarę, nadzieję i miłość

Sobór Watykański II, mówiąc o Kościele jako o Matce, głosi również jego dziewictwo: „I on także (Kościół) jest dziewicą, która nieskazitelnie i w czystości dochowuje wiary danej Oblubieńcowi, a naśladując Matkę Pana swego, mocą Ducha Świętego zachowuje dziewiczo nienaruszoną wiarę, mocną nadzieję i szczerą miłość” (KK 64). Zatem Kościół, podobnie jak Maryja, jest Matką−Dziewicą, a to dziewictwo Kościoła oznacza jego wierność jedynemu Oblubieńcowi – Chrystusowi Panu, Wcielonemu Słowu Ojca. Kościół już osiąga tę doskonałą, dziewiczą wierność w osobie Najświętszej Maryi Panny, dzięki której istnieje nieskalany i bez zmazy. W poszczególnych jednak swoich członkach ciągle jeszcze stara się o przezwyciężanie grzechu i wzrost w dziewiczej wierności, czyli w świętości. Postępując zaś w wierze, nadziei i miłości oraz szukając we wszystkim woli Bożej i będąc jej posłusznym, Kościół staje się bardziej podobny do swego wzniosłego Pierwowzoru – do Dziewicy Wiernej (por. KK 65).

3. Każdy wierzący – matką i dziewicą w sposób jednostkowy

Macierzyństwo Boże Maryi i całego Kościoła, polegające na przyjmowaniu z miłością i wiarą słowa Bożego, czyli na „rodzeniu” Chrystusa w ludzkiej duszy, winno być cechą chrześcijan w wymiarze indywidualnym (łac. singuláliter).

Nikt poza Maryją nie może być rodzoną matką Jezusa, ale z łaski Bożej każdy człowiek, kobieta czy mężczyzna, może być matką Jezusa Mistycznego, który dziś poczyna się, rodzi się, żyje, głosi, składa siebie w ofierze, uwielbia Ojca i zbawia świat. W jaki sposób poszczególny człowiek może stać się Jego matką?

a) macierzyństwo – przez wiarę i świadectwo

Dzieje się to w sposób analogiczny do macierzyństwa całego Kościoła, który staje się dziewiczą Matką Jezusa, „poczynając” Go i „rodząc” przez głoszenie słowa Bożego i udzielanie sakramentów świętych.

– życie słowem Bożym

Otóż, gdy poszczególny człowiek−chrześcijanin przyjmuje słowo Boże do serca jako swój „skarb”, czyli gdy z umiłowaniem myśli o tym, co Bóg do niego mówi, rozważa to słowo z miłością i pokorą, stara się je zachować i ustrzec przed atakami kusiciela, który jak ptak chce wydziobać ziarno słowa Bożego z ludzkiego serca (por. Mt 13, 3n), a potem gdy wysila się, by słowo Boże wykonać w życiu – wówczas jest matką Syna Bożego, bo Syn Boży naprawdę w nim żyje. Uczestniczy więc w macierzyńskiej godności Maryi i w błogosławieństwie, które spoczywa na Niej oraz na tych, którzy słuchają słowa Bożego i zachowują je (Łk 11, 28).

– życie sakramentalne

Macierzyństwo wobec Wcielonego Słowa Bożego zaczyna się w chrzcie świętym, obiektywną dojrzałość osiąga w sakramencie bierzmowania, a rośnie i potęguje się przez udział w Eucharystii. Podczas każdej Mszy świętej, w Komunii świętej, Pan na nowo rodzi się w sercach wierzących. Tu, w Sakramencie Ołtarza, Słowo Wcielone staje się dla nas Pokarmem i daje się nam w sposób prawdziwy, realny i substancjalny. Z chwilą więc przyjęcia Pana do serca, nosimy Go, na podobieństwo Maryi, w naszym ciele.

– świadectwo wiary

Przyjmując Jezusa Chrystusa przy stole słowa i stole eucharystycznym (por. KL 56), z wiarą pełną pokory i miłości, oraz dając własnym życiem świadectwo tej wiary, sprawiamy, że również w innych ludziach wiara się budzi, rośnie i dojrzewa – w ich sercach rodzi się Chrystus, a przez to wzrasta Jego Mistyczne Ciało w świecie. Również w ten sposób stajemy się Jego matką, matką według ducha, tak jak Maryja, która „miłością swoją współdziałała w tym, aby wierni rodzili się w Kościele (…)” (KK 53).

- dziewictwo – przez wierność

Dusza każdego chrześcijanina ma być również dziewicza. Co oznacza dziewictwo ludzkiej duszy? Oznacza dochowywanie czystej wiary danej Chrystusowi i Jego nauce, wiary przyrzeczonej podczas sakramentu chrztu świętego. Wtedy to ziarno słowa Bożego zostało jakby złożone w sercu człowieka i od tego momentu wymaga ono specjalnej pielęgnacji, by mogło wydać obfity plon (por. Mt 13, 3nn).

Dziewiczość ludzkiej duszy wyraża się właśnie w tej trosce o dochowanie wiary danej słowu Bożemu, o umacnianie go we własnej duszy i o zgodne z nim życie. Praktycznie oznacza to ciągłe nawracanie się ku temu, by słowo Boże przyjmować coraz pełniej, coraz pokorniej i coraz wierniej realizować je w swoim życiu. Dlatego Kościół, który „miał zawsze we czci Pisma Boże, podobnie jak samo Ciało Pańskie” (KO 21), nierzadko upomina wiernych, aby wprowadzali słowo w czyn, a nie byli tylko słuchaczami oszukującymi samych siebie (Jk 1, 22).

Tak więc cały Kościół i każda ludzka dusza może być Matką Pana na wzór Maryi, Świętej Bożej Rodzicielki. Refleksja nad tą niezwykłą możliwością daną nam przez Boga pozwala dostrzec, jak wysoko Bóg ceni godność człowieka, i jak bardzo zależy Mu na współpracy z nim w dziele zbawienia. Wprawdzie zbawienie jest darem darmo danym (łaską), jednak Bóg, nie chcąc, aby człowiek czuł się jak żebrak upokorzony tym niezasłużonym darem, zaprasza go do współdziałania w zbawczym dziele. I rzeczywiście, dzięki uczestnictwu Kościoła i jego członków w Bożym macierzyństwie Maryi zbawienie staje się udziałem ludzi – Chrystus „poczyna się” i „rodzi” w ich sercach. W nawiązaniu do tego misterium błogosławiony Izaak powie: „W świątyni łona Maryi Chrystus przebywał przez dziewięć miesięcy, w tej świątyni, jaką jest wierzący Kościół, trwa aż do skończenia świata, ale w świątyni duszy, przez poznanie i miłość, trwać będzie po wieki wieków” (LG, t. I,

s. 226n). Oczywiście, nie oznacza to, że rola Maryi zakończyła się wraz z narodzeniem Chrystusa. W misterium Bożego macierzyństwa Ona wciąż nam przewodzi jako Ta, która jest od wieków przez Boga wybrana na Matkę Wcielonego Słowa i nierozerwalnie współdziała z Nim w całym misterium zbawienia.

4. „Macierzyńskie uczucie” na wzór Maryi

„Maryja poprzez to, Kim jest – pisze ksiądz Bartnik – tchnie szczególną podmiotowość w Kościół. Dopełnia Kościół na obszarze pozainstytucjonalnym, poszerzając wolność, spontaniczność, subtelność, łagodność, otuchę, pokój, miłość, poezję bytu. Pomaga ona w Kościele tworzyć społeczność rodzinną, najbliższą sercu wspólnotę, communio personarum (Karol Wojtyła), prawdziwe świętych obcowanie. Jest wyrazem prawdy, że osoba staje się najpełniej darem dla innych, gdy najgłębiej realizuje siebie, gdy całkowicie staje się relacją służebną dla innych. Stanowi w Kościele także matczyne sklepienie nad instytucjami: małżeństwem, kapłaństwem, celibatem, dziewictwem, ubóstwem, ofiarą, urzędem, służbami prawa, posłuszeństwem ewangelicznym; nad wszelkimi w ogóle służbami, funkcjami, rolami, obowiązkami. W rezultacie jej Moc Osobowa staje się także jakimś tlenem dla wielkich idei, dążeń, pragnień, myśli, ślubowań, uczuć, kultury duchowej, sztuki, nauk, łącznie z samą prawdziwą teologią” (Bartnik, dz. cyt., s. 259; por. Guitton, dz. cyt., s. 21−23).

Maryja, Matka−Dziewica, jest dla całego Kościoła i każdego chrześcijanina również wzorem w samym sposobie realizowania macierzyńskich zadań. A ponieważ zadania te w sensie ścisłym sprowadzają się do ewangelizacji – głoszenia słowa, sprawowania sakramentów i świadectwa wiary – Maryja jawi się nam jako szczególna Patronka całego apostolatu. „Stąd też

– mówi Sobór Watykański II – i w swojej apostolskiej działalności Kościół słusznie ogląda się na Tę, co zrodziła Chrystusa, który po to począł się z Ducha Świętego i narodził z Dziewicy, aby przez Kościół także w sercach wiernych rodził się i wzrastał. Ta zaś Dziewica w życiu swoim stała się przykładem owego macierzyńskiego uczucia, które ożywiać winno wszystkich współpracujących dla odrodzenia ludzi w apostolskim posłannictwie Kościoła” (KK 65).

Obecność Maryi Matki w apostolskim dziele Kościoła nadaje temu dziełu specyficzne zabarwienie, pewną charakterystyczną nutę. Mianowicie, wprowadza do niego właśnie owo „macierzyńskie uczucie”, o którym mówi Sobór. A to uczucie winno ożywiać

„wszystkich współpracujących (…) w apostolskim posłannictwie Kościoła”, a więc wszystkich chrześcijan mających przez wiarę udział w Bożym macierzyństwie Maryi, poczynając od rodziców, którzy przekazują dzieciom wiarę, opowiadając im o Panu Bogu i świadcząc o Jego miłości, poprzez katechetów, nauczycieli, świeckich misjonarzy, aż po osoby zakonne i kapłanów.

a) duch miłości agápe

Co oznacza owo „macierzyńskie uczucie” w apostolstwie? W rozumieniu personalistycznym oznacza zaangażowanie całego człowieka, wszystkich jego sił, także uczuć, ale sublimowanych w kierunku uduchowienia. Właśnie tak rozumie „uczucie”, „odczuwanie” na płaszczyźnie wiary święty Ignacy Loyola (XVI wiek). W jego ujęciu to „uczucie” (hiszp. sentír, łac. sentíre – czuć) nie jest jakąś czułostkowością, ale głębokim poruszeniem całej istoty ludzkiej pod wpływem łaski i działania Ducha Świętego. Wyraża się w harmonijnym zaangażowaniu intelektu, pamięci, rozumu, woli, również płaszczyzny emocjonalnej, lecz z nachyleniem ku głębi wolitywnej i duchowej, a nie ku sferze sensualnej, wrażeniowej, która nie jest tu pomijana, lecz sublimowana, poddawana duchowi (zob. Druga uwaga wstępna do CD i komentarz

O. M. Bednarza SJ, przypis 5, w: Św. Ignacy, Pisma wybrane, t. II, Kraków 1968, s. 183). Można więc powiedzieć, że w „macierzyńskim uczuciu” zawiera się całe bogactwo postaw głębokich, dojrzałych, osobowych, bo właśnie takimi są postawy prawdziwie matczyne.

W życiu codziennym to „macierzyńskie uczucie” wyraża się w postawach dobrej, kochającej matki, która bez reszty poświęca się i trudzi dla swoich dzieci, okazuje im życzliwość, troskę, czułość, łagodność, gotowość przebaczania win, po prostu – daje im całą siebie. W apostolstwie natomiast można te postawy sprowadzić do słów świętego Pawła: Niech każdy z nas stara się o to, co dla bliźniego dogodne – dla jego dobra, dla zbudowania. Przecież i Chrystus nie szukał tego, co było dogodne dla Niego (...) (Rz 15, 2−3). On – jak sam powiedział – nie przyszedł, aby Mu służono, lecz aby służyć i dać swoje życie na okup za wielu (Mt 20, 28).

Uczucia macierzyńskie są właśnie służebne – wszystko na usługach dzieci! I jak w życiu rodzinnym musi przejawiać się to w konkretach, bo tylko przez te przejawy dziecko odbierze miłość, która kryje się w sercu matki, tak analogicznie we wspólnocie Kościoła – miłość do każdego człowieka winna być okazywana w czynie, właśnie w tym całościowym, macierzyńskim zaangażowaniu. Kościół, głosząc Dobrą Nowinę, nigdy nie może tego macierzyńskiego ducha, czyli ducha służebnej miłości, utracić. A zabiegając o zachowanie go, zawsze winien naśladować Maryję, pokorną Służebnicę Pańską, bez reszty oddaną służbie Wcielonemu Słowu. Maryja całym swoim życiem odzwierciedla postawy Jezusa, Sługi Pańskiego.

Chodzi więc tu o Boską miłość agápe. Jest to miłość, która objawiła się nam w Jezusie Chrystusie, polegająca na darze z samego siebie aż do ofiary z własnego życia. Ta miłość nie szuka siebie, lecz daje się bez „ale”, bez zastrzeżeń, także nieprzyjaciołom (zob. Mt 5, 44). Właśnie taką miłością winien i zdolny jest miłować każdy chrześcijanin, otrzymał ją bowiem wraz z nową naturą w czasie chrztu świętego, przez sakramentalne wszczepienie w Chrystusa. Ta właśnie miłość – miłość, jaką Chrystus nas umiłował (zob. J 13, 34; 15, 12) i pochodząca od Niego, jest istotą duchowego macierzyństwa!

b) nauczanie i świadectwo

Nie można ewangelizować, formować, pasterzować i kierować ludem Bożym inaczej niż w duchu tej służebnej miłości, bo nie byłoby to zgodne z samą istotą chrześcijaństwa. Współpracujący „w apostolskim posłannictwie Kościoła” nie powinni przejmować ducha tego świata, a więc być chłodnymi „urzędnikami”, którzy pracują „odtąd−dotąd”, mają wszystko ułożone tak, by pracować szybciej, krócej, a potem mieć „nietykalny” czas dla siebie. Nie do tego Pan ich powołał! Wezwał ich, tak zresztą, jak i cały Kościół, do okazywania bezinteresownej miłości, pasterskiej dobroci, a przez to – do przybliżania ludziom owej „macierzyńskiej mocy miłości” samego Boga, który – rozważaliśmy o tym w oparciu o Księgę Ozeasza – jak dobra matka schyla się ku dziecku, bierze je na swe ramiona, podnosi do swego policzka, karmi, uczy chodzić (zob. Oz 11, 1n). Tak, te matczyne postawy w jakiś sposób muszą wyrażać się również w duchowym wymiarze macierzyństwa, czyli w przepowiadaniu słowa Bożego, w prowadzeniu innych ku Chrystusowi, w przekazywaniu im życia Bożego. Tu same słowa nie wystarczą. Muszą być poparte świadectwem głoszącego, jego promienną dobrocią, ofiarną i zatroskaną miłością, bezinteresowną życzliwością, poświęceniem się dla innych. Inaczej nie przybliżą tej najważniejszej prawdy, że Bóg jest Miłością, będą tylko pustym dźwiękiem, brzmiącym cymbałem (por. 1 Kor 13, 1). „Człowiek naszych czasów – powie papież Paweł VI – chętniej słucha świadków, aniżeli nauczycieli; a jeśli słucha nauczycieli, to dlatego, że są zarazem świadkami” (Przemówienie z 2 października 1974 r.; por. Evangélii nuntiándi 41).

To wezwanie podjął Jan Paweł II, zarówno w swoim nauczaniu, jak i w apostolskiej służbie. Był niezłomnym świadkiem Bożej miłości, a cały oddany Maryi, w swej apostolskiej posłudze, w stylu duszpasterzowania, promieniował włąśnie tym „macierzyńskim uczuciem”, którego tylko Ona może nauczyć. Wszyscy ludzie, zwłaszcza młodzi, doskonale tego ducha odbierali. Wołali do niego: „Ojcze, Ojcze Święty!” i doświadczali jego ojcowskiego serca, ale też w jego obecności dobrze wyczuwali to szczególne – Maryjne! – uczucie macierzyńskie: ciepło, delikatność, bliskość, zrozumienie, osobowe podejdźcie do każdego człowieka – to wszystko, czego tak głodne jest ludzkie serce. Taki sposób posługiwania, jaki jaśniał w Janie Pawle II, może być dla wszystkich wiernych przykładem pełnienia macierzyńskiej misji zleconej całemu Kościołowi. Misja ta polega na przybliżaniu człowiekowi prawdziwego obrazu Boga-Miłości, który – jak to rozważaliśmy – miłuje nas miłością ojcowską i macierzyńską zarazem (hebr. hésed i rahamím). Przybliżając innym taki obraz Boga, każdy ojciec i każda matka, każdy duszpasterz, każdy przełożony i formator, każda osoba zakonna i każda osoba świecka, może być matką Jezusa, czyli przyczyniać się do tego, by Syn Boży rodził się i żył w ludzkich sercach.

LUDZKIE MACIERZYŃSTWO NA WZÓR BOŻEGO MACIERZYŃSTWA MARYI

Można powiedzieć, że Pan Bóg uzależnił wieczne szczęście ludzkości od realizacji na ziemi zadań macierzyńskich, a te zadania, jak rozważaliśmy, w pewnym – duchowym – wymiarze powierzył całemu Kościołowi i indywidualnie każdemu człowiekowi. Ta misja Kościoła jest uczestnictwem w Bożym macierzyństwie Maryi i winna być realizowana według tego wzoru, jaki w Niej otrzymaliśmy od Boga.

Kontemplując misterium macierzyństwa Matki Bożej, naszą myśl kierujemy również ku tajemnicy macierzyństwa ludzkiego, której każdy człowiek w jakiś sposób doświadcza. Zatrzymując się obecnie nad tą tajemnicą, musimy i w niej dostrzec te dwa aspekty macierzyństwa Maryjnego (idealnego): „według ciała” i „według ducha”, a zarazem musimy pamiętać, że to drugie zawsze pozostaje nadrzędne.

Na tę prawdę naprowadzają nas słowa samego Pana Jezusa, do których z różnych stron powracamy w naszych rozważaniach: Któż jest moją matką? (Mt 12, 48); Moją matką i moimi braćmi są ci, którzy słuchają słowa Bożego i wypełniają je (Łk 8, 21). W tych słowach, skierowanych do słuchających wówczas tłumów, a także do nas, wierzących dziś, Pan domaga się wyjścia poza naturalny horyzont myślenia rodzinnego, poza relacje według ciała i krwi.

Misterium, które Pan przed nami odsłania, można streścić w słowach: Dążcie do tego, co w górze, nie do tego, co na ziemi (Kol 3, 2). To wezwanie świętego Pawła Apostoła wyraża bowiem pragnienie Chrystusa, abyśmy stąpając po ziemi, jednocześnie nie wiązali się z nią sercem, abyśmy wchodząc w realia życia, jego istotę upatrywali w tym, co przekracza „ciało i krew”– w miłości Boga i wypełnianiu Jego woli, co jest istotą macierzyństwa wobec Syna Bożego, Słowa Ojca, które stało się ciałem (J 1, 14).

Chcemy w tym świetle spojrzeć tym razem na tajemnicę i godność ludzkiego macierzyństwa, dlatego przypomnijmy sobie również inną scenę z Ewangelii nad którą już pochylaliśmy się w naszych rozważaniach – scenę, w której niby przypadkowy okrzyk kobiety z tłumu: Błogosławione łono, które Cię nosiło, i piersi, które ssałeś (Łk 11, 27) staje się dla Jezusa okazją do wygłoszenia niezwykłej katechezy.

1. Macierzyństwo – płaszczyzna naturalna

Owszem – odpowiedział wówczas Pan Jezus, przez co przyznał słuszność słowom kobiety, że macierzyństwo według ciała jest wielkim błogosławieństwem. Dziś Pan kieruje to słowo do nas. Pragnie nam przez nie powiedzieć, że ludzkie macierzyństwo, które zgodnie z upodobaniem Boga−Stwórcy polega na świadomej współpracy z Nim poprzez poczęcie, zrodzenie i wychowanie człowieka, godne jest wielkiego szacunku. Dobrze przecież wiemy i już wspominaliśmy o tym, że doświadczenie ciepła rodzinnego domu, a zwłaszcza bliskość serca miłującej matki, która nie tylko przekazała życie swemu dziecku, lecz również z miłością je wychowuje i nie przestaje otaczać swą matczyną troską, jest odpowiedzią na najgłębsze potrzeby i pragnienia człowieka. Po ludzku nie da się zaspokoić tych pragnień niczym innym, jak tylko bezinteresowną miłością, a taką właśnie jest miłość macierzyńska. Ważne jest więc, byśmy dziś usłyszeli to słowo Pana: Owszem – i odczytali jego głęboki sens.

a) Bóg – jedynym Źródłem życia

Pochylaliśmy się już nad tą prawdą, że Źródłem macierzyństwa jest sam Bóg−Miłość. To z tego jedynego Źródła miłości i wszelkiego życia wywodzi się miłość małżeńska i związana z nią płodność, czyli miłość rodzicielska. Macierzyństwo więc dokonuje się mocą Bożego daru życia. To znaczy, że przekazywanie ludzkiego życia jest współdziałaniem z BogiemStwórcą, jedynym Dawcą życia, który – jak pisze Jan Paweł II – „stwarzając mężczyznę i kobietę na obraz swój i podobieństwo, wieńczy i doprowadza do doskonałości dzieło swych rąk – powołuje ich do szczególnego uczestnictwa w swej miłości, a zarazem w swojej mocy Stwórcy i Ojca poprzez ich wolną i odpowiedzialną współpracę w przekazywaniu życia ludzkiego: «Bóg im błogosławił, mówiąc do nich: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną»”. Ojciec Święty zaznacza, że z tego faktu wynika podstawowe zadanie rodziny, jakim jest „służba życiu, urzeczywistnianie w ciągu dziejów pierwotnego błogosławieństwa Stwórcy: przekazywania – poprzez rodzenie – obrazu Bożego z człowieka na człowieka (por. Rdz 5, 1−3)” (FC 28).

To błogosławieństwo Boże: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się (Rdz 1, 28) spoczywa na małżeńskim związku pierwszej i każdej pary ludzkiej, dlatego ludzkie dziecko, człowiecze potomstwo, zawsze jest darem Boga, owocem współdziałania człowieka ze Stwórcą i znakiem Jego błogosławieństwa. Ktoś mądrze powiedział: „Każde dziecko jest nasze, każde dziecko jest kochane!”, a w tym skrócie zawarł się odblask Bożego zamysłu. Ostatecznie właśnie z tego Bożego zamysłu wynika też szczególna troska i szacunek Kościoła wobec ludzkiego rodzicielstwa. Jan Paweł II pisze: „Właśnie dlatego, że miłość małżonków jest szczególnym uczestnictwem w tajemnicy życia i miłości samego Boga, Kościół ma świadomość, że otrzymał specjalne posłannictwo strzeżenia i ochraniania tak wielkiej godności małżeństwa i tak wielkiej odpowiedzialności za przekazywanie życia ludzkiego” (FC 29).

b) więź od poczęcia

Psychologia prenatalna wykazuje, że człowiek już w łonie matki odbiera impulsy miłości i akceptacji. Życie poczęte pod sercem matki, to najbardziej intymny świat! Jaka panuje w nim jedność, jaka wspólnota matki i dziecka! Jan Paweł II pisze: „Macierzyństwo zawiera w sobie szczególne obcowanie z tajemnicą życia, które dojrzewa w łonie kobiety. Matka podziwia tę tajemnicę, ze szczególną intuicją «pojmuje» to, co się w niej dzieje. W świetle «początku» matka przyjmuje i kocha dziecko, które nosi w łonie jako osobę. Ten jedyny sposób obcowania z nowym kształtującym się człowiekiem stwarza z kolei takie odniesienie do człowieka – nie tylko do własnego dziecka, ale do człowieka w ogóle – które głęboko charakteryzuje całą osobowość kobiety” (MD 18).

c) przyjście dziecka na świat

Również sam moment narodzin dziecka ma niezwykłe znaczenie. Obserwacja życia i świadectwa ludzi (zwłaszcza matek) ukazują nam ten moment nie tylko jako ogromną radość rodziców, ale także jako ich głębokie przejęcie się, entuzjazm i podziw. J. Guitton, analizując w swym dziele przeżycia Matki Bożej, podaje zarazem wnikliwą i cenną refleksję na temat macierzyństwa ludzkiego. Pisze tak: „Samo urodzenie (...) jest dla matki wydarzeniem olbrzymiej wagi. Z chwilą urodzenia kończy się prehistoria, a zaczyna się historia… Związek pomiędzy matką a dzieckiem zawiera w sobie zawsze naturalny pierwiastek zachwytu, tego zachwytu, jaki ogarnąłby artystę na widok wywodzącego się z jego myśli dzieła, które by nagle ożyło i uśmiechnęło się do niego” (dz. cyt., s. 62−63). Wnikliwość J. Guittona ujawnia się zwłaszcza w następnym zdaniu: „W gruncie rzeczy jednak zachwyt matki jest hołdem złożonym Bogu, który stworzył”. W innym miejscu Autor, mówiąc o dziewiczym poczęciu Syna Bożego w łonie Maryi znów potrąca o ludzką strunę „kobiety – matki”. Pisze:

„Maryja nie jest zapewne zbyt zdziwiona tym cudem przechodzącym siły i granice życia, a jednak tak zgodnym z tajemnicą kobiety, której owoc wydaje się zrodzony raczej z tchnienia Bożego aniżeli z ludzkiej mocy” (dz. cyt., s. 53).

d) niezastąpiona obecność matki

Doświadczenie ludzkie pokazuje również, że już z chwilą przyjścia dziecka na świat obecność przy nim matki jest niezastąpiona, wręcz konieczna. Jak bardzo mały człowiek potrzebuje tej macierzyńskiej bliskości! W kochającej matce bowiem jest jakaś szczególna empatia, wrażliwość emocjonalna, zdolność wczuwania się w potrzeby dziecka, umiejętność brania w siebie i serdecznego przeżywania jego losu, zdolność współcierpienia i współradowania się z nim. Ktoś powie: „A cóż to daje?”. Daje wiele. Z doświadczenia macierzyńskiej miłości wychodzą ludzie doj rzali, zdolni do podejmowania odpowiedzialnych zadań, pełni życiowego optymizmu, z głęboko zaszczepionym poczuciem bezpieczeństwa i własnej wartości.

e) zadanie wychowania z miłością

Z powołania małżonków do współpracy z Bogiem w Jego dziele stwórczym wypływa również zadanie wychowania dzieci. „Rodzice, ponieważ dali życie dzieciom – czytamy w soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim – w najwyższym stopniu są obowiązani do wychowania potomstwa” (3). Jan Paweł II zaś pisze w adhortacji dotyczącej rodziny: „(...) rodząc w miłości i dla miłości nową osobę, która sama w sobie jest powołana do wzrostu i rozwoju, rodzice tym samym podejmują zadanie umożliwienia jej życia w pełni ludzkiego”. Nieco dalej Papież podkreśla, że w tym wychowawczym zadaniu rodziców „najgłębszym i określającym je elementem jest miłość ojcowska i macierzyńska, która znajduje w dziele wychowawczym wypełnienie doskonałej służby życiu: miłość rodzicielska od początku staje się duszą, a przez to i normą, która inspiruje i nadaje kierunek całej konkretnej działalności wychowawczej, ubogacając ją tak cennymi owocami miłości, jak czułość, stałość, dobroć, usłużność, bezinteresowność i duch ofiary” (FC 36).

Te słowa winny stać się zachętą i wezwaniem dla wszystkich matek (również ojców), że warto poświęcić dzieciom wiele serca, sił, czasu, uwagi. Nie trzeba się obawiać, że matczyna miłość, serdeczność, to jakaś niepotrzebna emocjonalność, uczuciowość, jakieś przeczulenie. Oczywiście, w życiu bywają takie przerosty, ale tu chodzi o pewną stałą cechę macierzyństwa, o dar wpisany w powołanie do rodzicielstwa i związany z kobiecością, tak zwany „geniusz kobiecy”, jak powie Jan Paweł II (MD 30, 31; VC 58; List do kobiet 9−12).

f) wierność powołaniu do macierzyństwa

Dlatego niedobrze się dzieje, gdy żona i matka „wyciągana” jest z domu pod pozorem osobistego rozwoju, robienia kariery, uzyskiwania dyplomów, by nie być zwykłą „kurą domową”. To jest klasyczne złudzenie naszych czasów, rozsiane po świecie na wielką skalę! Złudzenie tym niebezpieczniejsze, że ma wszelkie pozory logiki i prawdy. Tymczasem jest dokładnie odwrotnie. Prawdziwy, pełny rozwój żony i matki uwarunkowany jest jej poświęceniem dla rodziny, jej przebywaniem z dziećmi, jej angażowaniem się w sprawy najbliższych, jej zwykłymi, domowymi zajęciami, bo ona pod tym względem jest jedyna i niezastąpiona w całym wszechświecie! Żadne instytuty, żadne naukowe dociekania, żadne osiągnięcia zawodowe nie rozwiną jej tak, jak wierność własnemu powołaniu. Dzieciom zaś, nic nie zastąpi matki. Nikt tak jak matka nie nauczy ich zaradności, pracowitości, gospodarności, odpowiedzialności. Ona bowiem ma ku temu specjalny charyzmat udzielony jej przez Boga. Ten szczególny dar sprawia, że matka, jak nikt inny na świecie, potrafi wspaniale wychować przyszłe pokolenia, bo je wychowuje najbardziej przez to, kim jest. Musi więc pozostać wierna temu macierzyńskiemu charyzmatowi, czyli świadomie współpracować z Bożą łaską. Dzieciom, rodzinie, światu potrzeba właśnie tych cech kobiety – żony i matki, które wpisane są przez Stwórcę w jej naturę. To są prawdziwe światła dające ludzkości nadzieję, uspokojenie i radość. Tego żadne „sztuczne ognie” dać nie mogą.

Oczywiście, tu nie chodzi o niepodejmowanie pracy zawodowej czy innych zajęć poza domem, zwłaszcza gdy w jakimś okresie życia można to pogodzić z obowiązkami rodzinnymi lub gdy zmusza do tego życiowa konieczność, ale chodzi o zachowanie proporcji, a przede wszystkim o priorytetowe traktowanie powołania do macierzyństwa. Człowieka bowiem rozwija tylko prawdziwa miłość, a prawdziwa miłość wyraża się w tym: súa fácere (z łac. „czynić swoje”), co w tym kontekście znaczy: być dobrą żoną i matką. To powołanie jest tak wielkim, że potrzebuje całe go człowieka – całej matki, a zwłaszcza jej serca. Jan Paweł II w encyklice o wartości życia ludzkiego wzywa więc do tworzenia „nowego feminizmu”: „W dziele kształtowania nowej kultury sprzyjającej życiu, kobiety mają do odegrania rolę wyjątkową, a może i decydującą, w sferze myśli i działania: mają stawać się promotorkami «nowego feminizmu», który nie ulega pokusie naśladowania modeli «maskulinizmu», ale umie rozpoznać i wyrazić autentyczny geniusz kobie−cy we wszystkich przejawach życia społecznego (...)” (EV 99).

g) wzór w Matce Bożej z Nazaretu

Ukochani, już na podstawie tych kilku przytoczonych stwierdzeń i wskazań Kościoła dotyczących rodzicielstwa, możemy zauważyć, jak głęboka jest świadomość Kościoła, że ludzkie macierzyństwo stanowi wielką wartość i zasługuje na głęboki szacunek. Z ustanowienia Bożego ma ono swoją godność i głębię już w wymiarze naturalnym, dającym każdej matce szerokie możliwości rozwijania swego kobiecego i macierzyńskiego geniuszu.

W realizowaniu tego powołania, w spełnianiu codziennych obowiązków, najwspanialszym wzorem dla każdej ziemskiej matki jest Dziewica z Nazaretu, Matka Jezusa, która – jak śpiewamy w pieśniach maryjnych – była „zanurzona w szarym trudzie”; „żyła prosto, zwyczajnie, jak my”. Jej zwyczajność była opromieniona nadzwyczajną miłością do Wcielonego Słowa Bożego – Dziecięcia Jezus „(...) Macierzyństwo Maryi miało swoją nieopisaną godność już na płaszczyźnie doczesnej. Było i Jej aktem, świadome, wolne, wywodzące się z miłości do Boga i ludzi, ofiarne, w pełni ludzkie, niepokalane. Miało podstawę cielesną i widzialne znaki, ale nie było zatopione w materii i biologizmie. Jako takie stanowi świętą podstawę kultu. (...) Właściwa chwała i wielkość macierzyństwa Bożego jest całkowicie zakryta.

Wydarzenie nieskończenie doniosłe kryje się gdzieś pod znakami naturalnymi. Całej wielkości trzeba szukać w wewnętrznym świecie osobowym Maryi. «Cała chwała Córy królewskiej od wewnątrz – ab intus» – mówi Psalm 45(44), 14 (Wulgata). Jednocześnie gloria macierzyństwa Bożego mieści się na ziemi w zwyczajności, w zwykłości, w jakiejś potoczności. Tym samym Maryja jako Matka utożsamia się w jakiś sposób z każdym macierzyństwem i ojcostwem ziemskim, które biorą swoją nieskończoną wielkość i godność, i niezwykłość «od wewnątrz». Taki jest alfabet i język Bożej ekonomii życia i zbawienia ludzkiego. Macierzyństwo Maryi ma swoją kenozę (wyniszczenie, uniżenie) i zarazem wywyższenie w «normalności» i «zwyczajności» – w postaci zwyczajnej matki jako sługi (por. Flp 2, 6−8)” (Bartnik, dz. cyt., s. 155; 164).

Kontemplacja postaw Maryi pozwala więc każdej kobiecie lepiej rozumieć własne macierzyństwo, jego wzniosłość i piękno, ale też związany z nim trud, wpisany w codzienne matczyne zapracowanie i zatroskanie o najbliższych.

2. Macierzyństwo – płaszczyzna nadprzyrodzona

Kontemplacja Maryi, Matki−Dziewicy, pomaga ziemskiej matce nie tylko w odczytywaniu i podejmowaniu zadań macierzyńskich w wymiarze doczesnym, ale przede wszystkim otwiera przed nią perspektywę nieskończoności. Macierzyństwo bowiem nie ogranicza się i nie może być sprowadzane jedynie do płaszczyzny naturalnej. Właśnie na to wskazuje Pan Jezus, gdy w rozważanej przez nas scenie z Ewangelii, odpowiadając na spontaniczne zawołanie kobiety, mówi: (...) ale przecież błogosławieni (szczęśliwi) ci, którzy słuchają słowa Bożego i zachowują je (Łk 11, 28). Podobne znaczenie mają słowa Jezusa wypowiedziane w innej sytuacji: (...) kto pełni wolę Bożą, ten Mi jest bratem, siostrą i matką (Mk 3, 35). „Cała scena – pisze o tej ostatniej ksiądz Cz. S. Bartnik – stawia sama z siebie istotne i radykalne pytanie mesjaniczne: sprawy Boga czy sprawy świata, Bóg Mesjasz czy rodzina, tradycja czy «nowe»? Mesjaniści muszą dokonać radykalnej transcendencji ponad cały świat doczesny” (dz. cyt., s. 67). Właśnie ta postawa „radykalnej transcendencji ponad świat doczesny”, czyli stawiania miłości Boga ponad miłością naturalną, rodzinną, winna przenikać życie wszystkich ludzi wierzących. Tak więc Syn Boży podnosi rację wielkości macierzyństwa wyżej – od tego, co widać, co jest zrozumiałe i cenione po ludzku, ku temu, czego nie widać, a co Bóg widzi, i co Bóg najbardziej ceni.

To Jezusowe pouczenie jest dla nas zaproszeniem do jeszcze głębszego pochylenia się nad tajemnicą ludzkiego macierzyństwa. Ono wiedzie nas i dalej, i głębiej, i wyżej niż to, co tylko cielesne, a nawet niż to, co leży w płaszczyźnie psychiki, uczuć, ludzkiej troski i języka serca. Syn Boży wszystko to rozjaśnił i niejako przerzucił w nieskończoność, jakby chciał za−wołać: „Patrz, człowiecze, jakie otwieram przed tobą możliwości. Patrz, jakie dla ciebie roztaczam horyzonty. Chcesz być naprawdę wielkim? Chcesz być dobrym ojcem, dobrą matką? Idź w tym kierunku, który ci wskazuję!”.

a) nadrzędność ducha

Ukochani, tu wciąż idzie o wymiar duchowy, o nadprzyrodzoność, o wiarę daną Bożemu słowu. Bez tego bowiem wszystkie zewnętrzne wyrazy ludzkiej miłości, nawet najpiękniejsze, pozostaną bez pokrycia, bo to Duch daje życie; ciało na nic się nie przyda (J 6, 63). Jeśli nie będzie w rodzinach wiary, to choćby wszystko inne było zabezpieczone, będzie panować w nich martwota. Jan Paweł II pisze: „(...) Płodność miłości małżeńskiej nie zacieśnia się (...) tylko do fizycznego rodzenia dzieci, choćby nawet była pojmowana w swym specyficznie ludzkim wymiarze: poszerza się i ubogaca wszelkimi owocami życia moralnego, duchowego i nadprzyrodzonego, jakie ojciec i matka z racji swego powołania winni przekazać w darze dzieciom, a poprzez dzieci, Kościołowi i światu” (FC 28).

Zatem ta kolejność, o której już mówiliśmy, rozważając tajemnicę wcielenia Syna Bożego: „najpierw w duchu, następnie w ciele” dotyczy całego ludzkiego życia i dla wszystkich winna stać się linią wytyczającą prawdziwy rozwój. Gdy człowiek przestawi tę kolejność, a więc zacznie od ciała, od zmysłów – co niestety tak często dzieje się w rodzinach, małżeństwach, narzeczeństwach – wówczas odwraca Boży ład, a skutki tego są opłakane w nim samym, w jego relacjach z ludźmi, w całych społeczeństwach. Bo kto niszczy zamysł Boga, ten niszczy samego siebie! Człowiek bowiem jest osobą psycho−fizyczną, mającą nieśmiertelną duszę. Nie może więc zatrzymać się na płaszczyźnie cielesnej ani nawet poprzestać tylko na płaszczyźnie psychicznej. Dusza ludzka jest nieskończenie ważniejsza niż zmysły i uczucia! Ona ma nad wszystkim panować, sama zaś winna być poddana Duchowi Bożemu. Dopiero Duch Święty, który działa od wewnątrz, napełnia wszystkie matczyne słowa i gesty mocą i światłem, dzięki którym nabierają one cech trwałości i niepodważalnej prawdy. Dlatego zachowanie tej hierarchii jest bardzo ważne. Ona to, podobnie jak to miało miejsce w Bożym macierzyństwie Maryi, również w ludzkim macierzyństwie nadaje pierwszeństwo słuchaniu słowa Bożego, przyjmowaniu go wierzącym sercem i wypełnianiu w życiu. W jaki sposób ma to się przejawiać w codzienności?

b) „jedno najważniejsze”

Chodzi o zasadnicze ukierunkowanie – nie tylko na zabezpieczenie dziecku chleba, ubrania, wykształcenia, powodzenia w życiu, co na ogół dominuje u rodziców, nawet nie tylko na zaspokojenie wszystkich potrzeb natury psychicznej. Oczywiście, to wszystko jest bardzo ważne, a nawet konieczne, jednak nie najważniejsze. Najważniejsze natomiast nie leży w sferze naturalnej konieczności, ale w wolności (K. Rahner SJ). To znaczy, że istotne piękno i cały sens powołania do macierzyństwa i ojcostwa zawierają się nie w samym przekazaniu życia, ale w tym, że wraz z darem życia przekazuje się ducha, czyli jakby zaszczepia się w dziecku przekonanie, że tylko Bóg jest Święty, tylko Bóg jest Najwyższy, tylko Bóg jest Panem. Jeżeli rodzice nie przekażą dziecku tej prawdy, że jest ono przede wszystkim dzieckiem Bożym i tę godność ma zachować przez całe życie, jako jedynej prawdy koniecznej (łac. únum necessárium), to niczego mu nie przekazali, owszem, może przekazali wiekuistą udrękę. A więc w duchowym wymiarze macierzyństwa chodzi o ukierunkowanie dziecka na to, co Boże, co wieczne, czyli na ostateczny cel życia. Ile matek troszczy się o to? Tak wiele robią, by uchronić dziecko przed chorobą – regularne wizyty lekarskie, profilaktyka, zdrowa żywność, itp. – a tak niewiele, albo nic nie czynią w tym kierunku, by dziecko nie zaraziło się trądem grzechu! Ta choroba nie przeraża ich, a czasem same popychają w nią swoje dzieci.

Tymczasem macierzyńska troska w wymiarze doczesnym, czyli „według ciała”, choć jest tak ważna, to jednak przemijająca. Na wieki zaś pozostanie jedynie to, co dotyczy ducha. Oczywiście, po zmartwychwstaniu zmarłych na końcu czasów również ciało będzie uczestniczyć w życiu wiecznym, ale będzie to już ciało chwalebne, duchowe (zob. Flp 3, 21; 1 Kor 15, 44). Dlatego święty Paweł Apostoł woła: (...) jeśli nawet zniszczeje nasz przybytek doczesnego zamieszkania, będziemy mieli mieszkanie od Boga, dom nie ręką uczyniony, lecz wiecznie trwały w niebie (2 Kor 5, 1). Istotne jest więc, abyśmy ceniąc więzy ciała i krwi, zawsze wyżej cenili słowo Pana i to słowo uczynili gwarantem jedności i wzajemnej miłości we wspólnocie rodzinnej. Zasianie ziarna słowa Bożego przez chrzest święty w duszy dziecka, a potem czuwanie nad rozwojem i owocowaniem tego ziarna, musi być pierwszą troską rodziców. To zadanie wpisane jest w ich wychowawczą misję, która – jak pisze Jan Paweł II –„poprzez sakrament małżeństwa (...) nabiera godności i charakteru powołania, stając się prawdziwą i w ścisłym sensie «posługą» Kościoła w dziele budowania jego członków”. Stąd Papież, powołując się na szokujące porównanie świętego Tomasza, pisze: „Doniosłość i zaszczytność wychowawczej posługi rodziców chrześcijańskich jest tak wielka, że św. Tomasz nie waha się zestawiać jej z posługą kapłańską: «Niektórzy krzewią i podtrzymują życie duchowe wyłącznie poprzez posługę duchową. To odnosi się do sakramentu kapłaństwa; inni czynią to zarówno w stosunku do życia fizycznego, jak i duchowego, co ma miejsce w przypadku sakramentu małżeństwa, w którym mężczyzna z kobietą łączą się, ażeby wydać na świat potomstwo i wychować je na chwałę Bożą»” (FC 38).

c) atmosfera modlitwy

Jakże piękny to zwyczaj, gdy rodzice, chcąc zabezpieczyć duchowy rozwój dziecka, już w dniu jego chrztu świętego, przez który staje się ono dzieckiem Bożym, niosą je przed obraz czy figurę Matki Bożej, aby zawierzyć je Tej, która najściślej jest zjednoczona z Jezusem Chrystusem, Słowem Wcielonym. A potem dobrze, gdy ma miejsce nieustanna modlitwa matki i ojca za swoje dziecko – gdy oddają je opiece Maryi, Świętych, Anioła Stróża. To ma ogromne znaczenie, modlitwa bowiem rodziców ze względu na misję zleconą im przez Boga, ma w Jego oczach szczególną wartość. To jest modlitwa potężna, niezwykle skuteczna, bo oparta na Bożym posłannictwie! Wspomnijmy tu świętą Monikę, która bardzo cierpiąc z powodu złego postępowania swego syna, Augustyna, przez długie lata nie ustawała w modlitwie o jego nawrócenie. Widząc jej ból, ale i jej upór w modlitwie, jeden z biskupów miał powiedzieć: „Niemożliwe jest, aby zginął syn tylu łez”. I rzeczywiście, święta Monika „wypłakała” przed Bogiem jego nawrócenie. Dzięki ufnej, wytrwałej modlitwie matki, dzięki jej cierpieniu i łzom Augustyn powrócił z manowców życia i został wielkim świętym.

Modlitwę za dzieci trzeba na stałe związać z Eucharystią, która jest szczytem wszelkiej modlitwy chrześcijańskiej, a tym samym trzeba uczynić Eucharystię – uczestnicząc w niej przynajmniej co niedzielę i w każde obowiązujące święto, a jeśli jest to możli−we, to i częściej – sercem, ośrodkiem, szczytem i osią całego życia. Postawienie pełnego uczestnictwa we Mszy świętej w samym centrum życia rodzinnego sprawia, że w domu, nawet przy różnorakich, piętrzących się kłopotach, zaczyna panować dobry duch – Duch Boży, który powoli otwiera wszystkich członków rodziny na działanie słowa Bożego.

d) źródło nadziei i radości

W tym świetle inaczej wyglądają też wszystkie bolesne rany związane z relacją: matka – dziecko, noszone często i przez dzieci, i przez matki. Perspektywa wiary, otwarcie na nieskończoność, czyli na samego Boga, który jest Miłością, pokazuje ostateczny sens cierpienia, ludzkich niepowodzeń, błędów, braków, nawet największych klęsk.

Jest to sens paschalny, który polega na opromienieniu całej rzeczywistości światłem Chrystusa zmartwychwstałego. Dzięki Chrystusowemu przejściu ze śmierci do życia, z cierpienia do wiecznej radości, z mroku do blasku dnia, który nie ma już końca, każda rana ludzkiego serca nabiera wartości prawie nieskończonej – staje się raną chwalebną. A to znaczy, że już tu na ziemi dodaje człowiekowi jakiegoś szczególnego piękna – rzeźbi go na wzór Chrystusa poranionego w męce, na wzór Maryi Matki, stojącej pod krzyżem umiłowanego Syna. Gdy tylko człowiek zjednoczy się z Niepokalanym Sercem tej Bolesnej Matki, a przez Nie – z Najświętszym Sercem Pana przebi−tym włócznią żołnierza, odnajdzie najgłębszą, nieutracalną nadzieję i radość – właśnie paschalną, bo w Jego ranach jest nasze zdrowie (Iz 53, 5).

e) wzór w Matce Wcielonego Słowa

W to światło paschalnej nadziei, przyniesione na ziemię przez Słowo Ojca, które stało się ciałem, najlepiej wprowadza nas Ta, która stała się Jego Matką. Ona – najściślej i najpełniej związana z Chrystusem – najbardziej troszczy się o to, by On, Odwieczne Słowo Ojca, był przez ludzi poznawany, słyszany, przyjmowany i miłowany. Jest więc dla wszystkich ziemskich matek wzorem i podporą w realizowaniu tego najważniejszego wymiaru macierzyństwa – „poczynania” i „rodzenia” słowa Bożego w duszach dzieci. Ona uczy wszystkie matki prawdziwej miłości – miłości Boskiej (gr. agápe), która zdolna jest do największej ofiary, byleby uchronić dziecko od zła, od fałszu, od zdrady Boga. Ta miłość potrafi wymagać, okazywać moc i bezkompromisowość, byleby dziecko nie sięgnęło po truciznę grzechu i nie zaprzepaściło prawdziwego szczęścia, czyli zjednoczenia z Bogiem na wieki.

Trzeba więc Maryję Matkę zaprosić do rodzin. Trzeba, by wszystkie matki zapatrzyły się w Nią i całym sercem Ją naśladowały, Ona bowiem „(...) miała najdoskonalszą postawę macierzyństwa. Było to macierzyństwo wobec swego Syna, Jezusa Chrystusa, a w konsekwencji macierzyństwo uniwersalne, polegające na współpracy z Bogiem w tworzeniu natury ludzkiej, rodzeniu prawdy, dobra, piękna i wolności, rozwijaniu także ludzkiej opatrzności nad światem i spełnianiu się człowieka w tym wszystkim, co Bóg tworzy” (Bartnik, dz. cyt., s. 124).

Ludzkie macierzyństwo oparte o kontemplację i naśladowanie Maryi jest wspaniałym uczestnictwem w Jej Boskim macierzyństwie, pozwala bowiem rodzić się Chrystusowi Panu w duszach ludzkich – w duszach dzieci, które od pierwszych chwil życia przez serce swej matki poznają wartości trwałe, wieczne, Boże.

DUCHOWE MACIERZYŃSTWO KOBIET KONSEKROWANYCH NA WZÓR BOŻEGO MACIERZYŃSTWA MARYI

Misterium Bożego macierzyństwa Maryi, nad którym się pochylamy, ukazuje nam Matkę Pana jako Osobę świętą, niepokalaną, przeczystą, której obecność z woli Bożej niejako wypełnia i przenika całe życie Kościoła, nadając mu szczególny – macierzyński i dziewiczy – charakter. Już od momentu swego niepokalanego poczęcia Maryja ze swoim duchowym pięknem (por. Ps 45, 14 wg Wulgaty), ze swoją wiarą, nadzieją i miłością, z dziewiczością, pokorą i płomiennością Serca oddziaływuje na wszystkie dzieci Kościoła i na dzieje całej ludzkości. Jest dla wszystkich Matką, Opiekunką, Przewodniczką i Wzorem (zob. KK 62; 69).

Kontemplując to głębokie, misteryjne oddziaływanie Maryi na życie Mistycznego Ciała Chrystusa, zatrzymajmy się teraz nad życiem konsekrowanym, które nienaruszalnie należy do życia i świętości Kościoła (por. KK 44), jest „obecne w Kościele od samego początku, nigdy nie zaniknie jako jego niezbywalny i konstytutywny element, ponieważ wyraża samą jego naturę” (VC 29) i „najgłębszą istotę powołania chrześcijańskiego” (DM 18). Co jest istotą tego stanu życia, tak ważnego w Kościele? I dlaczego pochylamy się nad nim w związku z Bożym macierzyństwem Maryi?

Jest to stan życia świadomie i w wolności wybierany przez osobę obdarowaną specjalnym Bożym powołaniem (mężczyznę lub kobietę), która poprzez ślubowane rady ewangeliczne czystości, ubóstwa i posłuszeństwa, „oddaje się (…) całkowicie na własność umiłowanemu nade wszystko Bogu, tak że z nowego i szczególnego tytułu poświęca się służbie Bożej i Jego czci” (KK 44). Właśnie ze względu na to całkowite oddanie się Bogu na drodze ślubowanych rad ewangelicznych, czyli w najbardziej radykalnej formie naśladowania Chrystusa, życie konsekrowane jest obrazem samej natury Kościoła. Jest ono dla świata radykalnym i uchwytnym „znakiem”, że istnieją wartości wyższe niż tylko ziemskie, i przypomnieniem o tym, co będzie na końcu doczesności, a w związku z tym – co w życiu jest najważniejsze.

„Życie konsekrowane zapowiada i w pewien sposób uprzedza nadejście przyszłej epoki, kiedy to nastąpi pełnia Królestwa niebieskiego, które już teraz jest obecne w zalążku i w tajemnicy” (VC 32). Sobór Watykański II określa więc ten stan życia jako praeclárum sígnum Régni caeléstis – „przejasny znak Królestwa niebieskiego” (por. DZ 1; KK 5; 44).

Jak rozważaliśmy, cały Kościół i wszyscy jego członkowie uczestniczą w misterium Bożego macierzyństwa Maryi, ściślej – w jego wymiarze duchowym. Jeśli więc cały Kościół posiada w Maryi swój Prawzór Matki i Dziewicy, to tym bardziej osoby i wspólnoty konsekrowane (por. RD 17). Z samej bowiem natury ich powołania wynika zadanie przyczyniania się do powstania i rozwoju życia Bożego w ludzkich duszach oraz do zapanowania powszechnego Królestwa Jezusa Chrystusa.

Zgłębiając to misterium Bożego macierzyństwa Maryi, skupimy się teraz na życiu konsekrowanym kobiet ze względu na ich szczególne powołanie do naśladowania Maryi w Jej dziewiczym macierzyństwie. Wszystko jednak, co powiemy w tym rozdziale, dotyczy – przez analogię – życia konsekrowanego w ogólności, a w pewnym sensie również wszystkich chrześcijan.

1. Naśladowanie Maryi, Dziewicy i Matki

Osoby konsekrowane w szczególny sposób wpatrują się w Dziewicę Maryję jako swój wzór. „Maryja jest bowiem wzniosłym przykładem doskonałej konsekracji, wyrażającej się pełną przynależnością do Boga i całkowitym oddaniem się Jemu. (...) Życie konsekrowane w Niej znajduje wspaniały wzór konsekracji Ojcu, jedności z Synem i uległości Duchowi Świętemu; ma świadomość, że przylgnięcie do Chrystusa, do Jego «życia w ubóstwie i dziewictwie» oznacza także naśladowanie życia Maryi” (VC 28).

W Maryi jaśnieje ideał macierzyństwa, a zarazem dziewictwa, zachowanego w sposób przedziwny.

W Niej to dziewicze macierzyństwo ma kształt najwznioślejszy i najpiękniejszy, przeczysty i jedyny w swoim rodzaju, gdyż jest macierzyństwem wobec Syna Bożego, zarówno według ducha, jak i według ciała.

a) przez całkowite oddanie siebie Bogu

Jak rozważaliśmy, Maryja z miłości do Boga, poruszona Jego natchnieniem, złożyła Mu w darze całą swoją osobę wraz ze wszystkimi możliwościami, w tym również tak bardzo cenioną w Izraelu możliwość zostania matką. W swym pokornym pragnieniu pozostania na zawsze dziewicą wyraziła prawdę: „Tylko Bóg”!

Pan Bóg wejrzał na pokorę Maryi (por. Łk 1, 48) i przyjął Jej całkowite oddanie, a jednocześnie, spełniając swój odwieczny plan, objawił Jej przez anioła swą wolę, by była Matką Jego Syna, oczekiwanego Mesjasza. Matką prawdziwą, realną, osobową – i duchową, i cielesną.

Przez analogię można tak spojrzeć na powołanie kobiety do wyłącznej służby Bogu. Wezwana na drogę dziewictwa (czystości ewangelicznej), składa w darze Bogu możliwość zostania żoną, a także możliwość macierzyństwa „według ciała”, „by według Bożego zamiaru przyjąć formę macierzyństwa wyższego rzędu, otoczonego blaskiem macierzyństwa Dziewicy Maryi” (Jan Paweł II, audiencja generalna 15 marca 1995 r.).

b) przez wiarę daną słowu Bożemu

Podczas zwiastowania (zob. Łk 1, 26−38) Maryja, świadoma daru złożonego Bogu, pyta: Jakże się to stanie, skoro nie znam męża? Pyta o to, jak dokona się Jej macierzyństwo, skoro tę możliwość oddała Bogu. Gdy jednak słyszy odpowiedź, że stanie się to mocą Ducha Świętego, mówi z ufnością: Oto ja służebnica Pańska.

Wielkość i zasługa Maryi polega właśnie na tym przyjęciu z wiarą słowa Bożego. Ona uwierzyła temu słowu, choć po ludzku wydawało się niemożliwym do spełnienia. Ale u Boga nie ma nic niemożliwego (Łk 1, 37). Z tej wiary – jak rozważaliśmy – rodzi się Jej macierzyństwo: najpierw w duchu, potem w ciele.

Tę wiarę Maryi winni naśladować wszyscy, ale w sposób wyjątkowy dotyczy to kobiet powołanych na drogę rad ewangelicznych, które zarazem powołane są do szczególnego upodabniania się do Maryi, Dziewicy i Matki. Specjalne Boże obdarowanie wymaga od nich postawy wiary. Bo tylko przez wiarę może być – w sercu powołanej – usłyszane i przyjęte słowo Bożego wezwania: Pójdź za Mną (np. Mt 8, 22; J 1, 43), i tylko przez wiarę może ona odpowiedzieć tak, jak Maryja: Oto ja służebnica Pańska.

„Powołanie na drogę rad ewangelicznych rodzi się z wewnętrznego spotkania z miłością Chrystusa” (RD 3), toteż osoba powołana musi najpierw przyjąć pełne miłości zaproszenie Pana i odpowiedzieć na nie sercem miłującym. Wówczas dopiero, w konsekwencji tego spotkania, składa Bogu ofiarę z całego życia, czyli przynosi Mu w darze całą swoją osobę. Zatem to oddanie ogarnia również jej ciało.

W związku z tym można powiedzieć, że w duchowym macierzyństwie kobiet konsekrowanych jaśnieje ta sama prawda, jaką w idealnym kształcie podziwiamy w Bożym macierzyństwie Maryi. Mianowicie, że misja macierzyńska, powierzona im przez Boga, najpierw dotyczy ich serca, potem również – w pewnym sensie – wymiaru cielesnego (Maryja najpierw poczęła w duchu, dopiero następnie w ciele).

Naśladując ten Maryjny wzór, „osoba konsekrowana wyraża swą duchową płodność przez otwarcie się na przyjęcie Słowa, aby swoim bezwarunkowym poświęceniem i żywym świadectwem przyczynić się do ustanowienia nowej ludzkości” (VC 34).

c) przez macierzyństwo z Ducha

Z woli Bożej płodność Maryi Matki jest warunkowana Jej wiarą. Jednak absolutnym źródłem tej dziewiczej płodności jest Duch Święty – z Ducha Świętego jest to, co się w Niej poczęło (Mt 1, 20). Ojciec Święty pisze o tym między innymi w takich słowach: „(...) Maryja i Józef, którzy doznali tajemnicy Jego (Jezusa) poczęcia i narodzin, stali się pierwszymi świadkami innej niż cielesna płodności – płodności z Ducha (...)” (Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich, Lublin 1993, s. 50).

W konsekwencji dziewicze macierzyństwo Maryi zapowiada niejako koniec świata „cielesnego” oraz początek nowego stworzenia ożywionego Duchem Świętym (por. 2 Kor 5, 17; Ap 21, 5). Maryjne dziewictwo bowiem „(...) wskazuje wprost na samego Boga jako na jedyne źródło życia zbawczego u każdego chrześcijanina: Jezus, Nowy Adam, przez swe dziewicze poczęcie zapoczątkowuje nowe narodziny dzieci przybranych w Duchu Świętym przez wiarę. (...) Przyjęcie tego życia jest dziewicze, ponieważ jest ono całkowicie udzielone człowiekowi przez Ducha” (Bartnik, dz. cyt., s. 147n).

Dziewicze macierzyństwo Maryi jest więc wzorem i ideałem dla wszystkich wierzących, szczególnie zaś dla osób powołanych do życia konsekrowanego. Z ich życiem misja duchowego macierzyństwa związana jest w sposób specjalny, zwłaszcza ze względu na ślubowaną Bogu ewangeliczną czystość. Źródłem duchowej i nadprzyrodzonej płodności ludzi – płodności, której w szczególnym znaczeniu i określonych wypadkach (u ludzi specjalnie powołanych) służy właśnie bezżenność dla królestwa niebieskiego jest ten sam Duch Święty, który swą Boską mocą dokonał cudu wcielenia Syna Bożego w dziewiczym łonie Maryi (por. Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą …, s. 51). Dzięki temu misterium z dziewiczej miłości tych, którzy odpowiedzieli na specjalne Boże powołanie, „(...) wypływa niezwykła płodność, która wspomaga narodziny i wzrost Bożego życia w sercach” (VC 34).

2. Specyfika duchowego macierzyństwa kobiety konsekrowanej

Macierzyństwo duchowe kobiet konsekrowanych, wyrastające z ich oblubieńczej miłości do Chrystusa, nie jest jakimś wirtualnym macierzyństwem, ale najbardziej realnym, choć misteryjnym. W Vita consecrata czytamy: „Kobiety konsekrowane są w bardzo szczególny sposób powołane, aby przez swoje poświęcenie, przeżywane w pełni i z radością, być znakiem czułej dobroci Boga dla ludzkości oraz szczególnym świadectwem tajemnicy Kościoła, który jest dziewicą, oblubienicą i matką” (57). A zatem kobiety konsekrowane są w specjalny sposób wezwane do wyrażania macierzyńskiej misji Kościoła, a przez to – do uobecniania owego „macierzyńskiego uczucia, które ożywiać winno wszystkich współpracujących dla odrodzenia ludzi w apostolskim posłannictwie Kościoła” (KK 65). Jak pokazuje historia Kościoła i dzieje ludzkości, konsekrowana miłość kobiet oddanych wyłącznie Bogu jest prawdziwie płodna duchowo, owocuje bowiem miłością macierzyńską otwartą na każdego człowieka. „Miłość oblubieńcza – pisze Jan Paweł II – zawiera w sobie szczególną gotowość przeniesienia jej na wszystkich, którzy znajdują się w kręgu jej działania. W małżeństwie gotowość ta, chociaż otwarta na wszystkich, polega w szczególności na tej miłości, jaką rodzice obdarzają dzieci. W dziewictwie ta gotowość jest otwarta na wszystkich ludzi, których ogarnia miłość Chrystusa−Oblubieńca” (MD 21). W ilu to sercach dzięki modlitwie i ofiarnej służbie kobiet konsekrowanych, z łaski Bożej, „zrodził się” duchowo Jezus! Ilu nawróconych grzeszników, ile powrotów do Boga, ile dusz uratowanych na życie wieczne! Życie konsekrowane nie jest więc darem jedynie dla tych, którzy są do niego powołani, ale dla całego Kościoła, a nawet dla całej ludzkości.

a) owoc Paschy Chrystusa

Jak powiedzieliśmy, to Duch Święty jest źródłem duchowej płodności kobiet konsekrowanych. Tak więc ten sam Duch, który zstąpił na Maryję, swą Niepokalaną Oblubienicę, w wyjątkowy sposób czyniąc płodnym Jej dziewictwo (zob. Łk 1, 35), działa też, choć inaczej to się przejawia, w duszach ludzkich. On bowiem jest paschalnym darem dla wszystkich wierzących – posłanym od Ojca w imię Jezusa po dokonanym na ziemi misterium paschalnym, czyli po krzyżowej śmierci, zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu Syna Bożego (zob. J 14, 26; 15, 26; 16, 7; por. IV Modlitwa eucharystyczna). Zatem dar Ducha, Źródła Bożego życia w człowieku, „Sprawcy” duchowej płodności, ma ścisły związek z Ofiarą Jezusa złożoną na krzyżu (zob. Hbr 9, 14).

– współlos z Boskim Oblubieńcem

Właśnie w tym świetle należy widzieć nie tylko ową duchową płodność osób konsekrowanych, o której mówimy, ale całe ich życie. Nierozerwalnie wiąże się ono z Ofiarą Pana, w którą osoba powołana włącza się świadomie i dobrowolnie poprzez ślubowane rady ewangeliczne, a więc już nie tylko przez chrzest, jak każdy chrześcijanin, ale „z nowego i szczególnego tytułu” (KK 44).

Jan Paweł II, nawiązując do słów Pana Jezusa o świadomie podjętej bezżenności (zob. Mt 19, 12), zaznacza: „Mówiąc o tych, którzy wybrali świadomie bezżenność dla królestwa niebieskiego, iż «sami na to się skazali», Chrystus przynajmniej pośrednio podkreśla, że wybór ten związany jest w warunkach życia doczesnego z wyrzeczeniem, a także pewnym duchowym trudem” (Mężczyzną i niewiastą…, s. 49). Życie konsekrowane musi wiązać się z trudem, bo przecież sam Jezus Chrystus, w swojej nieskończonej miłości, podjął największy trud dla królestwa niebieskiego. Pragnąc wyrwać ludzkość z grzechu i uszczęśliwić ją na wieki, „narodził się w skrajnym ubóstwie, a po tylu trudach, doznawszy głodu i pragnienia, upału i zimna, krzywd i zniewag, umarł wreszcie na krzyżu” (CD 116). Zatem chodzi tu o współlos (łac. consórtium) z Jezusem, chodzi o upodobnienie się do Boskiego Oblubieńca – umęczonego, okrytego ranami, osamotnionego w męce, o Sercu przebitym włócznią. Gdy święta Faustyna ujrzała w widzeniu takiego właśnie Jezusa, On rzekł do niej: „Oblubienica musi być podobna do Oblubieńca swego”. Święta zakonnica zrozumiała wówczas, że jej podobieństwo do Pana ma dokonać się przez cierpienie i pokorę (zob. Dzienniczek 268).

– świadectwo paschalnej radości

Jednak to zjednoczenie z Chrystusem Paschalnym i upodabnianie się do Niego nie jest źródłem przygnębienia i smutku – choć te uczucia mogą się chwilowo pojawiać – ale jest źródłem obiektywnej, czyli prawdziwej, niezależnej od subiektywnych wrażeń, głębokiej radości. Jest to radość paschalna, wyrastająca właśnie z tego zjednoczenia z umęczonym Panem, bo przecież to „przez drzewo Krzyża przyszła radość dla całego świata” – jak śpiewamy w Wielki Piątek podczas adoracji Krzyża.

Kobieta konsekrowana, która przez profesję rad ewangelicznych związała się „szczególnym przymierzem ślubów z Odkupicielem świata” (RD 2), całym swoim życiem, również duchowym męstwem, pogodą ducha, czy „apostolstwem uśmiechu” (z Pism świętej Urszuli Ledóchowskiej), świadczy o tym, że „Krzyż to nadobfita miłość Boża, rozlewająca się na ten świat, wielki znak zbawczej obecności Chrystusa” (VC 24). Świadczy więc o rodzącej się z krzyża chwale zmartwychwstania. „Kiedy wezwanie do bezżenności «dla królestwa niebieskiego» – pisze Jan Paweł II – znajduje echo w duszy ludzkiej w warunkach doczesności – a więc w warunkach, w których ludzie zwyczajnie «żenią się i za mąż wychodzą» (Łk 20, 34) – wówczas trudno w tym nie dostrzec szczególnej wrażliwości ducha ludzkiego, która już w warunkach doczesności jakby uprzedzała to, co ma stać się udziałem człowieka w przyszłym zmartwychwstaniu” (Mężczyzną i niewiastą …, s. 44).

– gwarancja głębi i autentyczności

Jeśli więc osoba konsekrowana pragnie prawdziwie pełnić misję duchowego macierzyństwa, pomagając w ten sposób drugiemu człowiekowi w kroczeniu drogą zbawienia, to sama musi doświadczyć współlosu z Panem. Doświadczenie krzyża w macierzyństwie duchowym jest potwierdzeniem, że jest to macierzyństwo skuteczne, prawdziwe, Boże. Jedynie takie „opieczętowane krzyżem” życie osoby konsekrowanej, a więc doświadczane cierpieniem i trudem, a także obmywane we Krwi Baranka, pozwala autentycznie i bezinteresownie służyć innym. Jeżeli osobie konsekrowanej zabrakłoby osobistego doświadczenia Chrystusowej Paschy, jeżeli nie „wisiałaby niejako na gwoździach”, nie „nosiła konania Jezusa w sobie” (por. 2 Kor 4, 10), to całe jej posługiwanie byłoby spłycone. Być może byłoby poprawne, ale nie miałoby tej głębi, która popłynąć może tylko z Chrystusowego krzyża.

b) udział ciała – przez całopalną ofiarę

W podobieństwie do Chrystusa Paschalnego, czyli umęczonego i zmartwychwstałego, należy szukać odpowiedzi na pojawiające się czasem pytania, czy w duchowym macierzyństwie kobiet konsekrowanych uczestniczy całe ich człowieczeństwo, również w wymiarze cielesnym? Odpowiedź brzmi: tak, gdyż Chrystus powołuje całego człowieka. „Jego miłość odkupieńcza została skierowana do określonej osoby, nabierając zarazem rysów oblubieńczych: stała się miłością wybrania. Miłość taka ogarnia całą osobę z duszą i ciałem, mężczyznę czy kobietę w jego lub jej jedynym i niepowtarzalnym «ja» osobowym” (RD 3).

Życie konsekrowane, będąc na ziemi znakiem eschatologicznej przyszłości, w której nie będą się ani żenić, ani za mąż wychodzić, lecz będą jak aniołowie Boży w niebie (Mt 22, 30; por. Mk 12, 25) już teraz nosi jej znamiona. To znaczy: już teraz nosi na sobie wyraźne rysy Chrystusowej Paschy, która stała się bramą do tej chwalebnej przyszłości. W związku z tym w macierzyństwie duchowym uczestniczy również ciało, ale w inny sposób niż w macierzyństwie naturalnym – uczestniczy przez umartwienie, ascezę, przez całopalną ofiarę złożoną Panu, czyli przez „współukrzyżowanie” z Nim. Jest to dar złożony Bogu raz na zawsze, nieodwołalnie. Przybiera on bardzo konkretną postać.

– dar z życia małżeńskiego i macierzyństwa fizycznego

Otóż kobiety konsekrowane przez ślubowaną dziewiczą czystość, która oznacza złożenie Bogu daru z życia małżeńskiego, rezygnują również z możliwości macierzyństwa w znaczeniu fizycznym. „Jednakże rezygnacja z tego rodzaju macierzyństwa – pisze Jan Paweł II – która bywa również i wielką ofiarą dla serca kobiety, pozwala doświadczyć macierzyństwa w innym znaczeniu: macierzyństwa «wedle Ducha» (por. Rz 8, 4). Dziewictwo bowiem nie odbiera kobiecie jej przywilejów. (...) W ostateczności dziewictwo jako powołanie kobiety jest zawsze powołaniem osoby, tej konkretnej i niepowtarzalnej osoby. Także więc na wskroś osobowe jest owo duchowe macierzyństwo, które w tym powołaniu dochodzi do głosu” (MD 21). Ta ofiarowana Bogu możliwość założenia własnej rodziny, czyli ofiara z miłości małżeńskiej oraz z możliwości zrodzenia dzieci i wychowania ich, nie ma jednak w sobie nic z pogardy dla małżeństwa. Odwrotnie – podkreśla znaczenie Bożego daru zawartego w miłości małżeńskiej – przez złożenie z niego prawdziwej ofiary jako z wartości. Ktoś pięknie powiedział:

„Najlepszy użytek, jaki można zrobić z rzeczy najlepszej, to w całości przynieść ją w darze Bogu”. Przy czym – jak zaznacza Jan Paweł II – „«Bezżenność dla królestwa niebieskiego» nie jest (...) tylko dobrowolną rezygnacją z małżeństwa i życia rodzinnego, ale charyzmatycznym wyborem Chrystusa jako wyłącznego Oblubieńca” (RD 11). Mówi o tym również Benedykt XVI: „Kapłani, zakonnicy i zakonnice nie żyją bez powiązań międzyosobowych. Składając ślub celibatu nie poświęcają się indywidualizmowi bądź jakiemuś życiu w izolacji, ale obiecują uroczyście całkowite i bez zastrzeżeń złożenie w służbę Królestwa Bożego tych mocnych związków, do których są zdolni i które otrzymują jako dar” (z kazania wygłoszonego w Mariazell 8 września 2007 r.).

Złożenie w Bożych dłoniach całego swego życia, również tego, co dobre i piękne, co przynależy do ludzkiej natury i do czego człowiek ma prawo, staje się szansą ukazywania miłości Bożej w sposób wyjątkowo czytelny, bo czysty i dziewiczy, czyli pełny, niepodzielny. Płomień miłości czystej, dziewiczej „ogrzewa” atmosferę świata, daje światło nadziei, sprowadza na ziemię blask prawdy, a to znaczy – „rodzi” w sercach ludzkich Jezusa Chrystusa, Słowo Ojca, z wysoka Wschodzące Słońce (Łk 1, 78).

– dar z gestów ludzkiej miłości oblubieńczej

Z samego charakteru macierzyństwa „według ducha”, polegającego na przyjmowaniu Chrystusa z wiarą i miłością oraz przyczynianiu się do zrodzenia Go w innych, wynika prawda, że owa „czuła dobroć Boga”, o której mówi Jan Paweł II (por. VC 57), uobecniana w Kościele i przez Kościół, a zwłaszcza przez konsekrowane kobiety, nie ma i nie powinna mieć w sobie nic z naturalnej czułostkowości ani z gestów zarezerwowanych dla ludzkiej miłości oblubieńczej, miłości „według ciała”. To znaczy, że czuła dobroć ma być okazywana in re, a nie in módo – w istocie, a nie w sposobie. Zatem dobroć, życzliwość, czułość, serdeczność, rodzinność – to wszystko ma od wewnątrz motywować i jakby przenikać słowa i czyny osoby konsekrowanej. Nie powinno jednak zamieniać się w zewnętrzne emocjonalne gesty czy słowa pełne uczuć, które wprawdzie są pięknym i cennym językiem miłości, ale właściwym wyłącznie miłości małżeńskiej czy rodzicielskiej według więzów krwi.

Nie oznacza to jednak, że konsekracja niszczy kobiecą wrażliwość. Przeciwnie – sublimuje ją, uducho−wia, daje jej nowy blask. Wszelkie jednak zewnętrzne wyrazy czułej dobroci wymagają od osób całkowicie oddanych Bogu absolutnej jednoznaczności, odpowiedzialności i dużej czujności, gdyż szatan, który jak lew ryczący krąży (1 P 5, 8), będzie robił wszystko, aby to „macierzyńskie uczucie” wpisane w misję całego Kościoła znaturalizować, doprowadzić do fałszywej duchowości przez wymieszanie obu tych płaszczyzn (naturalnej i duchowej). A to „wymieszanie” polega na tkaniu misternej pułapki złudzenia, bazującego na autentycznych wartościach, na psychologii człowieka, na jego najgłębszych potrzebach, ale z pominięciem Boga i obiektywnego ładu Bożego. Gdy zaś z różnorodnych przyczyn u osoby konsekrowanej słabnie lub ginie nadprzyrodzoność życia, a do głosu dochodzi wyłącznie natura, choćby najpierw w postaci subtelnej „kokieterii” i niejednoznaczności, wtedy wszystko najczęściej kończy się straszliwym rozczarowaniem, ruiną i zgorszeniem.

W tej jednoznaczności postaw nie chodzi o pruderię, lecz o przejrzystość znaku, o wierność konsekracji, czyli o całkowicie oddaną Bogu czystość. Macierzyńska miłość osób konsekrowanych nie jest miłością tylko naturalną, ale przede wszystkim miłością agápe (Boską miłością!), która nie zagarnia niczego zaborczo dla siebie i nie zatrzymuje się na żadnym człowieku w sposób wyłączny, lecz będąc darem dla wszystkich, przyjmuje ten kierunek: Potrzeba, by On– Jezus Chrystus – wzrastał, a ja się umniejszał (J 3, 30).

3. Formy duchowego macierzyństwa

Duchowe macierzyństwo kobiet konsekrowanych, przez które przyczyniają się one do narodzin Chrystusa przez wiarę w ludzkich duszach (por. Ef 3, 17; Ga 4, 19), przybiera w Kościele różnorakie formy, zgodnie z odrębnym charakterem i własnymi zadaniami każdego instytutu, zawsze jednak z uznaniem Ewangelii za najwyższą regułę życia konsekrowanego (por. DZ 2; VC 32).

Również w tych konkretnych przejawach duchowego macierzyństwa, o których powiemy, a które można sprowadzić do dwóch wzajemnie przenikających się i warunkujących – kontemplacji i apostolstwa

– Maryja jest dla wszystkich osób konsekrowanych najwspanialszym wzorem. Jest Ona bowiem Mistrzynią i Nauczycielką kontemplacji w działaniu, czyli trwania sercem przy Panu w każdej chwili i okoliczności życia. Dlatego w życiu osób konsekrowanych nigdy nie może zabraknąć żywej, serdecznej więzi z Matką Bożą, zwłaszcza przez rozważanie tajemnic różańcowych, które uczą tej Maryjnej postawy rozmodlenia i służby. Wskazywał na to Jan Paweł II w słowach: „Zachęcam (...) wszystkie osoby konsekrowane, aby zgodnie z własnymi tradycjami odnawiały każdego dnia duchową więź z Maryją Panną, rozważając wraz z Nią tajemnice Jej Syna, zwłaszcza przez odmawianie Świętego Różańca” (VC 95).

a) życie kontemplacyjne

Macierzyńska misja kobiet konsekrowanych polega głównie i przede wszystkim na kontemplacji Wcielonego Słowa Bożego nade wszystko umiłowanego (łac. Spónsa Vérbi!) oraz na zanoszonej do Niego modlitwie – nie tylko za siebie, ale też za innych, za cały Kościół i świat, za wszystkich ludzi, a szczególnie za dusze powierzone ich bezpośredniej „macierzyńskiej” opiece.

– osobista zażyłość z Chrystusem

Cała siła i skuteczność macierzyńskiej miłości osób konsekrowanych wypływa z Chrystusa, Boskiego Oblubieńca i z działania Jego Ducha – Ducha Świętego. Zależy więc od osobistej zażyłości osoby konsekrowanej z Chrystusem; ta zażyłość zaś umacnia się i trwa dzięki modlitwie, czyli dzięki przebywaniu i rozmowie z Panem. W związku z tym Kościół przypomina o priorytecie modlitwy u osób powołanych do złożenia całopalnego daru z siebie przez profesję rad ewangelicznych. W soborowym Dekrecie o przystosowanej odnowie życia zakonnego czytamy: „Ci, co się zobowiązują spełniać rady ewangeliczne, niech przede wszystkim szukają i miłują Boga, który pierwszy nas umiłował (por. 1 J 4, 10), i niech się starają we wszelkich okolicznościach prowadzić życie ukryte z Chrystusem w Bogu (por. Kol 3, 3), z czego wypływa i doznaje bodźca miłość bliźniego dla zbawienia świata i budowania Kościoła. (...) Dlatego członkowie instytutów powinni z nieustanną pilnością, w oparciu o autentyczne źródła duchowości chrześcijańskiej, pielęgnować ducha modlitwy i samą modlitwę” (6). Owoc takiego zjednoczenia z Bogiem opisuje Święta Teresa od Jezusa, doktor Kościoła, uznana za mistrzynię modlitwy: „Im bardziej ktoś postąpił w kontemplacji, tym bardziej gotów jest troszczyć się o pociechę i zbawienie bliźnich. Aby wydobyć jednego z nich z grzechu, gotów jest poświęcić własne życie” (cyt. za: Jan Paweł II, O życiu zakonnym, Poznań−Warszawa 1984, s. 317)

– szczytem – Eucharystia

Źródłem, szczytem i szkołą modlitwy chrześcijańskiej, a także podstawowym i uprzywilejowanym miejscem jednoczenia się z Panem jest Eucharystia. Zatem Sobór głosi: „Niech (członkowie instytutów) zgodnie z myślą Kościoła sprawują świętą liturgię, zwłaszcza najświętszą tajemnicę Eucharystii, z wewnętrzną i zewnętrzną pobożnością i z tego najbogatszego źródła zasilają swe życie duchowe” (DZ 6).

W tym kontekście wspomnijmy znaczące słowa Jana Pawła II: „Czyż osoba powołana do tego, by przez profesję rad ewangelicznych uczynić Chrystusa jedynym sensem swojego istnienia, mogłaby nie dążyć do nieustannego pogłębiania komunii z Nim poprzez codzienny udział w sakramencie, który Go uobecnia, w ofierze, która odnawia Jego dar miłości złożony na Golgocie, i w uczcie, która daje pokarm i siły pielgrzymującemu Ludowi Bożemu?”. I Ojciec Święty dodaje: „Z samej swej natury Eucharystia stanowi centrum życia konsekrowanego – osobistego i wspólnotowego. (...) Każda osoba konsekrowana jest powołana, aby przeżywać w niej paschalną tajemnicę Chrystusa, jednocząc się z Nim w ofierze z własnego życia, składanej Ojcu przez Ducha Świętego” (VC 95). To właśnie z życia eucharystycznego, którego istotę dobrze oddają słowa świętego Pawła: Teraz zaś już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus (Ga 2, 20), płynie owocność duchowego macierzyństwa kobiet konsekrowanych.

„W Eucharystii – pisze Benedykt XVI – dziewictwo konsekrowane znajduje natchnienie oraz pokarm dla całkowitego oddania się Chrystusowi. Z Eucharystii ponadto czerpie ono pociechę i zachętę, by również w naszych czasach być znakiem miłości bezinteresownej i płodnej, którą Bóg żywi wobec ludzkości” (Sacraméntum caritátis 81).

– czas przeznaczony na adorację

Dlatego w ich życiu nieodzowne jest również adoracyjne, dłuższe przebywanie z Panem obecnym w Najświętszym Sakramencie. To adoracyjne rozmodlenie jest także warunkiem i podstawą ich macierzyńskiej płodności. Tu znów warto wspomnieć słowa Jana Pawła II, który sam, przy niezwykle przecież intensywnej pracy apostolskiej, długie godziny spędzał na modlitwie. Był tak rozmodlony, że scharakteryzowano go jako „człowieka na klęczkach przed Najświętszym Sakramentem”. Pociągał innych do modlitwy własnym przykładem, ale też wielokrotnie

gorąco wzywał do niej w swoim nauczaniu. W Liście Apostolskim na Rok Eucharystii czytamy takie słowa: „Obecność Jezusa w tabernakulum winna stanowić jakby biegun przyciągania dla coraz większej liczby dusz w Nim zakochanych, zdolnych przez długi czas słuchać Jego głosu i niemal odczuwać bicie Jego serca” (Máne nobíscum Dómine 18).

Do modlitwy adoracyjnej wzywać również Benedykt XVI. Podczas pielgrzymki do naszej Ojczyzny powiedział: „Nie ulegajmy pokusie pośpiechu, a czas oddany Chrystusowi w cichej, osobistej modlitwie niech nie wydaje się czasem straconym. To właśnie wtedy rodzą się najwspanialsze owoce duszpasterskiej posługi. Nie trzeba się zrażać tym, że modlitwa wymaga wysiłku, że podczas niej zdaje się, że Jezus milczy. On milczy, ale działa” (Archikatedra Warszawska, 25 maja 2006 r.).

– przed apostolstwem czynnym

Modlitwa, kontemplacja i adoracja jest najskuteczniejszym środkiem apostolatu, a więc pomocy ludziom, zwłaszcza w tej najważniejszej dziedzinie – duchowej. żadna działalność apostolska, żadne, nawet najgorliwsze zaangażowanie w posługę braciom i siostrom nie zwalnia osób oddanych Bogu z modlitwy, która jest ich pierwszym i najważniejszym zadaniem. Jan Paweł II przypomnić, że „rodziny życia konsekrowanego muszą (...) stawiać na pierwszym miejscu życie duchowe, tak aby każdy Instytut i każda wspólnota stanowiła prawdziwą szkołę ewangelicznej duchowości. Od tej pierwszoplanowej opcji, realizowanej na płaszczyźnie osobistej i wspólnotowej, zależy apostolska owocność Instytutu (...). Właśnie wysoki poziom duchowy życia konsekrowanego może wstrząsnąć świadomością ludzi naszych czasów, którzy są spragnieni absolutnych wartości, i stać się w ten sposób porywającym świadectwem” (VC 93). A na audiencji dla wyższych przełożonych zakonów męskich powiedział: „(…) jedna chwila prawdziwej adoracji ma większą wartość i przynosi więcej pożytku niż najintensywniejsza działalność, choćby to była nawet działalność apostolska” (24 listopada 1978 r.).

– całkowite poświęcenie się kontemplacji

Aby trud apostolski przynosił upragniony owoc w duszach ludzkich i aby owoc ten trwał, muszą być zastępy osób, które go upraszają, trwając przed Panem na kolanach w ustawicznej modlitwie i adoracji (por. Benedykt XVI, Sacraméntum caritátis 67). Stąd tak wielkie znaczenie w życiu Kościoła miały i niezmiennie mają zakony oddane wyłącznie kontemplacji. Sobór Watykański II wskazał na to w dekrecie poświęconym przystosowanej odnowie życia zakonnego:

„Instytuty poświęcone całkowicie kontemplacji, tak że ich członkowie w odosobnieniu i milczeniu, w ustawicznej modlitwie i gorliwej pokucie zajmują się jedynie Bogiem, zachowują zawsze, choćby nagliła konieczność czynnego apostolstwa, wyborną cząstkę w mistycznym Ciele Chrystusa, w którym «wszystkie członki nie spełniają tej samej czynności» (Rz 12, 4)” (DZ 7). Zwróćmy tu uwagę na słowa: „choćby nagliła konieczność czynnego apostolstwa”. Nawet wówczas nie wolno zniwelować takich form życia, które polegają na całkowitym oddaniu się modlitwie. Tak ważne to jest w Kościele! To jest jego „wyborna cząstka” (por. Łk 10, 42)!

W tym samym numerze soborowego dokumentu dalej czytamy: „Bogu bowiem składają doskonałą ofiarę chwały, a ludowi Bożemu dodają blasku przez obfite owoce świętości, zagrzewają go przykładem i przyczyniają się do jego wzrostu dzięki tajemniczej płodności apostolskiej”. Tak więc „tajemnicza płodność apostolska” wywodzi się z kontemplacji, która w przypadku instytutów całkowicie oddanych kontemplacji oznacza: „odosobnienie i milczenie”, „ustawiczną modlitwę” i „gorliwą pokutę”, co również wpisuje się w to współukrzyżowanie z Panem, o którym mówiliśmy.

Zauważmy, Sobór nazywa tę płodność „tajemniczą”, a to znaczy, że jest ona jakby ukryta, niewidoczna od razu. W związku z tym często ta forma macierzyństwa duchowego jest niedoceniana. Wielu ludziom wydaje się, że to strata czasu, strata ludzkich talentów, strata sił apostolskich. Tymczasem „tajemnicza płodność” osób całkowicie oddanych kontemplacji owocuje powoli, ale stale. Ona sięga głęboko, jakby w korzenie życia Kościoła. Dotyka samej jego wewnętrznej istoty, bo zrasta się z tajemnicą Chrystusa, który najpierw przeżył trzydzieści lat w ukryciu Nazaretu, a potem tylko trzy lata poświęcił pracy apostolskiej. Tego wzorca nie można pominąć! Ukazuje on, w jaki sposób życie kontemplacyjne zakorzenia się w duchu Ewangelii. To życie nie stoi w sprzeczności z apostolstwem, ale właśnie je przygotowuje, jemu służy. „Instytuty oddane życiu kontemplacyjnemu – mówią Ojcowie ostatniego Soboru – mają poprzez swoje modlitwy, pokutne uczynki i cierpienia ogromne znaczenie dla nawracania dusz, gdyż Bóg na prośby wyprawia robotników na swoje żniwo (por. Mt 9, 38), otwiera serca niechrześcijan na głos Ewangelii (por. Dz 16, 14) i daje wzrost słowu zbawienia w ich sercach (por. 1 Kor 3, 7)” (DM 40).

Tak więc ta „wyborna cząstka” jest blaskiem Kościoła, „ozdobą Kościoła”, źródłem „tajemniczej płodności apostolskiej” i „zdrojem łask niebieskich” (DZ 7). To ona warunkuje owocne zaangażowanie apostolskie, nadaje temu działaniu najgłębszy sens.

– z czystej miłości

Kobieta konsekrowana, ogarniając modlitwą i ofiarą wszystkie dzieci Kościoła, a nawet całą ludzkość, prawdziwie ma udział w głoszeniu słowa Bożego przez tysiące i tysiące misjonarzy, a nawet w męczeństwie tylu apostołów, którzy – także w naszych czasach – oddają życie za wiarę w Chrystusa. Obrała bowiem tę najlepszą cząstkę – trwanie u stóp Jezusa nade wszystko umiłowanego (por. Łk 10, 42), co pozwala powiedzieć za świętą Teresą od Dzieciątka Jezus, że jest „miłością w sercu Kościoła Matki”, a przez to uczestniczy we wszystkich jego dziełach (por. Rę− kopis autobiograficzny C, 3). Święty Jan od Krzyża pisze, że „odrobina tej czystej miłości jest bardziej wartościowa przed Bogiem i wobec duszy, i więcej przynosi pożytku Kościołowi, niż wszystkie inne dzieła razem wzięte” (Pieśń duchowa 29, 2).

To właśnie miłość ku Bogu i miłość ku drugiemu człowiekowi, czerpana z samego Boga jako z jedynego i ostatecznego źródła prawdziwej miłości, sprawia, że można ochotnie ponieść wszelki trud duchowego macierzyństwa, że można nie przestraszyć się i nie odrzucić krzyża, lecz go niejako objąć oburącz i ucałować. Miłość ofiarna (agápe) sprawia, że ciężar krzyża staje się lekki (por. Mt 11, 30). I niby przeżywa się to samo: ból, cierpienie, trud, a jednak przeżywa się to już zupełnie inaczej, bo Chrystus swoją Paschą przemawia do serca osoby konsekrowanej, że warto się wysilać, warto się trudzić, warto – jak mówiła święta Teresa Wielka – nawet życie poświęcić dla ratowania człowieka na wieki. Kobieta, gdy rodzi – mówi Pan Jezus – doznaje smutku, bo przyszła jej godzina. Gdy jednak urodzi dziecię, już nie pamięta o bólu z powodu radości, że się człowiek narodził na świat (J 16, 21).

b) działalność apostolska

Modlitwa, kontemplacja, przebywanie u stóp Jezusa w zasłuchaniu, pozornie bezczynnym, w adoracji Pana obecnego w Eucharystii, Słowo Boże (Pismo Święte) w życiu i działaniu wszystkich osób konsekrowanych – to właśnie jest absolutnym priorytetem i najważniejszym nośnikiem Bożej miłości dla świata. Jednak nie jest to oderwane od działania, od apostolatu, od służby.

– czynna służba

„Czuła dobroć Boga dla ludzkości” uobecnia się również przez konkretną służbę kobiet oddanych całkowicie Bogu, przez ich bezinteresowne poświęcanie się dla braci i sióstr. Widać to na przestrzeni historii w ich ofiarnej i wielorakiej posłudze wobec ludzi biednych, cierpiących, chorych, odrzuconych. Podkreśla to w swoim nauczaniu Jan Paweł II, między innymi w takich słowach: „Każde dziewictwo konsekrowane zostaje przez Pana wzbogacone darem, który w pewnej mierze odtwarza rys uniwersalizmu i duchowej płodności macierzyństwa Maryi. Można to zaobserwować w dziedzinie wychowania młodych do wiary, czemu poświęca się tak wiele kobiet konsekrowanych (…). Można to ponadto dostrzec w tylu dziełach miłosierdzia i ośrodkach opieki dla ubogich, chorych, niepełnosprawnych, opuszczonych, zwłaszcza dzieci, które niegdyś określano jako porzucone: w tych wszystkich przypadkach odkrywamy bogactwo oddania i współczucia kobiecego serca. Wreszcie widzimy to w różnych formach udziału w posługach parafialnych oraz w dziełach katolickich, gdzie kobiety wykazują coraz skuteczniej swoje zdolności do współpracy w posłudze duszpasterskiej” (audiencja generalna 15 marca 1995 r.). W adhortacji Mulíeris dignitátem pisze zaś, że duchowe macierzyństwo w życiu kobiet konsekrowanych „może się (...) wyrażać jako troska o ludzi, zwłaszcza najbardziej potrzebujących: o chorych, niepełnosprawnych, opuszczonych, sieroty, starców, dzieci i młodzież, więźniów i, ogólnie biorąc, ludzi z «marginesu». Kobieta konsekrowana odnajduje w ten sposób we wszystkich i w każdym Oblubieńca” (21).

Światu bardzo potrzebne jest to całkowite ofiarowanie się osób konsekrowanych, ich święty, spokojny zapał, trwałe oddanie się w służbie dla innych, ich dar złożony z możliwości posiadania własnej rodziny, własnego domu, przez co same stają się „domem” dla wszystkich potrzebujących. I tu znów trzeba, by osoby konsekrowane, zwłaszcza kobiety, zapatrzyły się w Maryję, która „w latach życia ukrytego w Nazarecie (...) trwała przy Chrystusie wraz z Józefem, była obecna u boku Syna w decydujących momentach Jego życia publicznego i dlatego jest mistrzynią bezwarunkowej wierności i niestrudzonej służby” (VC 28).

– kierownictwo duchowe

Jan Paweł II w przytaczanej już wielokrotnie adhortacji Víta consecráta, którą można nazwać „wielką kartą” życia konsekrowanego, gdyż stanowi ona syntezę całej dotychczasowej nauki Kościoła na ten temat, pisze bardzo znamienne słowa. Tym bardziej znamienne, że stanowią one pewne nóvum w oficjalnym nauczaniu Kościoła.

Otóż, w numerze zatytułowanym „Nowe perspektywy obecności i działania” czytamy między innymi: „Wolno sądzić, że pogłębienie formacji pomoże kobiecie konsekrowanej lepiej zrozumieć własne dary, a zarazem ożywi niezbędną wzajemną wymianę darów wewnątrz Kościoła. Także w dziedzinie refleksji teologicznej, kulturalnej i duchowej wiele oczekujemy od kobiecego geniuszu (…). Można żywić nadzieję, że dzięki pełniejszemu uznaniu misji kobiety, środowiska żeńskich Instytutów życia konsekrowanego zyskają głębszą świadomość swojej roli i z jeszcze większym oddaniem będą służyć sprawie Królestwa Bożego. Może się to wyrażać w różnorakich dziełach takich jak: ewangelizacja, praca wychowawcza, udział w formacji przyszłych kapłanów i osób konsekrowanych, animacja wspólnot chrześcijańskich i kierownictwo duchowe, obrona fundamentalnych dóbr życia i pokoju” (58).

Wśród tych sprecyzowanych przez Ojca Świętego zadań kobiet konsekrowanych zwróćmy szczególną uwagę na jedno: kierownictwo duchowe. To zadanie sformułowane przez najwyższy autorytet w Kościele jest ogromnej wagi. Jest, jak wspomnieliśmy, pierwszą oficjalną wypowiedzią Kościoła nauczającego na ten temat.

4. Kierownictwo duchowe wyrazem macierzyńskiej miłości

Przyjrzyjmy się bliżej tej ostatniej formie macierzyństwa duchowego. Przede wszystkim musimy pamiętać, że w przypadku konsekrowanych kobiet nie chodzi o podejmowanie kierownictwa właściwego wyłącznie kapłanom. Ich kierownictwo duchowe – na mocy święceń kapłańskich połączone (najczęściej, choć niekoniecznie) z sakramentem pokuty – jest pełniejszym kierownictwem. Kapłańska misja głoszenia słowa i udzielania sakramentów – stanowią o tej pełni. Natomiast kierownictwo duchowe osób konsekrowanych jest tak zwanym kierownictwem wspomagającym.

a) kierownictwo „wspomagające”

W tym miejscu sięgnijmy jeszcze raz do słów Ojca Świętego dotyczących kobiet konsekrowanych: „Z (...) dziewiczej miłości wypływa niezwykła płodność, która wspomaga narodziny i wzrost Bożego życia w sercach” (VC 34). Wprawdzie tylko „wspomaga” narodziny Bożego życia, które w sensie ścisłym dokonują się przez sakramentalną posługę pasterzy, ale jakże skutecznie wspomaga! Wystarczy, że wspomnimy tu świętą Katarzynę ze Sieny (XIV wiek) czy świętą Teresę z Avila (XVI wiek), które same trwając w szczególnym zjednoczeniu z Chrystusem, jakże umiejętnie, mądrze i skutecznie pomagały innym, także kapłanom, w drodze do Niego.

Kierownictwo kobiet konsekrowanych jest kierownictwem w prawdziwym tego słowa znaczeniu (oczywiście poza sprawowaniem sakramentu pokuty), które może być podejmowane na szeroką skalę, o ile, oczywiście odbywa się ono w nurcie nauczania Kościoła z Piotrem naszych czasów na czele. Poza Kościołem Chrystusowym prawdziwe kierownictwo duchowe nie istnieje. Utwierdza nas w tym sam Pan Jezus w słowach wypowiedzianych do Apostołów: Kto was słucha, Mnie słucha, a kto wami gardzi, Mną gardzi; lecz kto Mną gardzi, gardzi Tym, który Mnie posłał (Łk 10, 16).

b) „czynić uczniów Jezusowi”

Prawdziwy, ostateczny sens kierownictwa duchowego zawiera się w poleceniu Chrystusa, jakie skierował do Apostołów po swoim zmartwychwstaniu: Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody (Mt 28, 19). W języku greckim, „oryginalnym”, słowa: nauczajcie wszystkie narody brzmią: mathetéusate pánta ta éthne, co dosłownie, choć niezgrabnie, należałoby tłumaczyć: czyńcie Mi uczniów ze wszystkich narodów. Właśnie na tym polega prawdziwe kierownictwo: nie tyle na samym – choć także – nauczaniu, jak przełożono ten zwrot na język polski, ale na „czynieniu uczniów Jezusowi”. Zatem kierownictwo duchowe jest prowadzeniem ludzi do Jezusa jako do Mistrza i Nauczyciela. Jest pomaganiem innym w zdobywaniu umiejętności słuchania Pana, przyjmowania Jego słowa i wprowadzania go w życie.

5. Zasady dobrego kierownictwa duchowego

Ta forma macierzyństwa duchowego, jaką jest kierowanie duszami, czyli „czynienie uczniów Jezusowi”, jest niezwykle odpowiedzialną posługę względem ludzi w ich drodze do pełnego zjednoczenia z Bogiem. Wymaga więc od kierownika odpowiedniego przygotowania intelektualnego oraz stałej intensywnej formacji duchowej. Œw. Grzegorz Wielki powie:

„Sztuką nad sztukami kierownictwo dusz” (łac. Árs est ártium régimen animárum); (Régula pastorális, I, 1: PL 77, 14).

Zawsze jednak owocność tej posługi zależy przede wszystkim od działania Ducha Świętego. On to prowadzi do całej prawdy (J 16, 13), czyli do Jezusa Paschalnego. W związku z tym kierownik duchowy winien przede wszystkim sam otwierać się na światło Ducha Świętego i współdziałać z Jego łaska. Praktycznie sprowadza się to do przyjścia w kierownictwie duchowym konkretnych postaw, innymi słowy – do przestrzegania pewnych istotnych i sprawdzonych w Kościele zasad. Zatrzymajmy się teraz nad niektórymi z nich.

a) długo słuchać Boga

Pierwszą i fundamentalną zasadą dobrego kierownictwa (macierzyñstwa) duchowego jest zasłuchanie się w Boże słowo, czyli nieustanne czerpanie życia Bożego z samego Źródła wszelkiej duchowości chrześcijańskiej. Święty Hieronim powie: „Nieznajomość Pisma świętego jest nieznajomością Chrystusa” (zob. LG, t. IV, s. 1226). Pomagając więc innym „przez Ewangelię zrodzić się w Chrystusie Jezusie” (por. 1 Kor 4,15), czyli prowadząc ich ku przyjęciu z wiarą słowa Bożego, trzeba najpierw osobiście poznać i umiłować Pana, głęboko się z Nim zjednoczyć, i naśladując Go, być Jego wiernym i czytelnym świadkiem. Dlatego święty Ignacy Loyola (XVI wiek) pouczał, że w posłudze apostolskiej ważniejsze jest to, co wiąże apostoła z Bogiem, aniżeli to, co wiąże go z ludźmi, do których jest posłany.Praktycznie to oznacza:

– czytanie i rozważanie Biblii

Trzeba często (codziennie!) czytać i rozważać słowo Boże, a przez to pozwolić Chrystusowi przemawiać do swego umysłu, do serca. Na to nie wolno żałować czasu! W systematycznym zgłębianiu słowa Bożego najlepiej korzystać z oparcia, jakie nam daje Kościół−Matka w Roku liturgicznym, podając na każdy dzień starannie dobrany zestaw czytań mszalnych, tak że w ciągu trzyletniego cyklu liturgicznego w niedziele i święta (A, B, C), a także w dwuletnim cyklu na dni powszednie (I i II) w ramach liturgii Mszy świętej, czytana jest niemal cała Biblia. Ponadto Kościół daje nam gotowy zestaw czytań biblijnych w Liturgii Godzin, ubogacony „perłami” komentarzy patrystycznych i tekstów hagiograficznych. Medytacyjne rozważanie Biblii, jak czytamy w Víta consecráta: „Umacnia osobistą więź z żywym Bogiem oraz z Jego zbawczą i uświęcającą wolą. (…) Dzięki niej słowo Boże zostaje przeniesione w życie i rzuca na nie światło mądrości, która jest darem Ducha” (por. VC 94). Tak więc, służąc innym poprzez kierownictwo duchowne, trzeba najpierw samemu wsłuchiwać się w przemawiającego Jezusa, Mądrość Wcieloną, a następnie nieść Jezusa innym, czyli pomagać im w zjednoczeniu się z tą jedyną Mądrością.

- nieustanna modlitwa

Drugim istotnym elementem tego zasłuchania się w Chrystusa jest nieustanna modlitwa, czyli modlitwa formalna (w specjalnie przeznaczonym na nią czasie) i stale trwająca postawa modlitewna. Ta postawa, to inaczej duch modlitwy (trwanie w Bożej obecności), do którego należy również tak zwany „mały dialog” z Panem pośród codziennych zajęć. W tym miejscu jeszcze raz zwracamy uwagę na modlitwę jako na konieczny warunek podejmowania kierownictwa duchowego. Bez ciągłego ukierunkowania swojej woli na wolę Pana, bez „małego dialogu” z Panem, bez stawianych Mu pytań: „Panie, co Ty o tym myślisz? Panie, co Ty byś uczynił?” – nie można pomóc drugiemu człowiekowi, nie można dać mu właściwych odpowiedzi na przynoszone przez niego, nieraz bardzo trudne, problemy i pytania.

To „tracenie czasu” na modlitwie i adoracji, a przede wszystkim postawienie Najświętszej Eucharystii w samym centrum życia i posługiwania, jest „otwarciem drzwi” dla Jezusa i zaproszeniem Go, by to On sam kierował ludzkimi duszami.

b) słuchać swojego kierownika duchowego

Następnym warunkiem dobrego posługiwania innym poprzez kierownictwo jest osobiste regularne korzystanie z sakramentu pokuty i kierownictwa duchowego. Poddawanie formacji własnego sumienia jest bowiem najlepszą szkołą duchowej posługi wobec innych. Jeśli osoba konsekrowana przez wiele lat sama umiejętnie korzysta z kierownictwa duchowego, podchodząc do niego z pokorą i w duchu wiary, wówczas, nawet bezwiednie, zdobywa duże doświadczenie w życiu wewnętrznym, a przez to również umiejętność słuchania, rozumienia i prowadzenia drugiego człowieka. Często więc bywa tak, że pomagając drugiemu w jakimś doświadczeniu i słuchając jego relacji, kierownik uśmiecha się w duchu, bowiem wcześniej sam przeszedł podobne doświadczenia i na swoim przykładzie, korzystając z tego, co otrzymał od Pana przez własnego kierownika duchowego, wie jak dany problem rozwiązać. A jeśli rozwiązanie po ludzku wydaje się niemożliwe, wówczas, znając już Boże drogi, ze zrozumieniem słucha drugiego człowieka i zasiewa w jego sercu głębokie przekonanie, że Bóg sam wskaże wyjście, dla Boga bowiem nie ma nic niemożliwego (Łk 1, 37).

c) umiejętnie słuchać człowieka

Człowiek, powierzając siebie kierownictwu duchowemu, z ufnością otwiera swoje serce. A to wymaga od kierownika prawdziwie macierzyńskiego pochylenia się nad nim, przyjęcia go z szacunkiem i miłością.

- okazywać cierpliwość

Zatem kierownik najpierw winien swoje duchowe dziecko cierpliwie wysłuchać – wysłuchać do końca, a nawet potem jeszcze dopytać, czy dobrze go zrozumiał. Gdy bowiem ktoś przynosi najbardziej osobiste duchowe doświadczenia, poddając je obiektywizacji w Kościele, nie można niecierpliwie spoglądać na zegarek, wymagając, by mówił szybko i oszczędnie w słowach. Mówienie o sprawach dotyczących życia duchowego wymaga właściwego klimatu, a to znaczy, że również cierpliwego wysłuchania i życzliwości, choćby trzeba było coś przy tym wycierpieć. Trzeba zatem akceptować człowieka takim, jakim jest – i jego sposób przedstawiania sumienia i jego etap rozwoju – dostosowując się do jego aktualnych możliwości.

- szanować wolność

Sprawy dotyczące życia duchowego wymagają ze strony kierownika dużej delikatności, osobowego traktowania człowieka, uszanowania jego godności, wolności i niepowtarzalności. Przypomnijmy tu sobie przypowieść Pana o miłosiernym ojcu (zob. Łk 15, 11n). Nie przeszkodził synowi w odejściu, a przecież mógł mu zabronić, mógł nie dać części majątku, która na niego przypadała. Cierpiał, lecz pozwolił synowi pójść własną drogą. A przy tym nie przestał go miłować. Wciąż czekał jego powrotu, wciąż wychodził na drogę i wyglądał, czy nie powraca do domu. A gdy marnotrawny syn wrócił, ojciec wyprawił dla niego ucztę, kazał przynieść mu najlepszą szatę, pierścień na rękę i sandały na nogi. Przebaczył mu winy, nie przekreślił jego godności, pozwolił mu wszystko zacząć od nowa.

W każdym kierowniku powinno być coś z tej postawy miłosiernego ojca.

– z miłością wymagać

Kierownictwo duchowe winno więc być serdeczne, czyli przepojone „macierzyńskim (ojcowskim) uczuciem”. Właśnie tego czytelnego świadectwa bezinteresownej miłości agápe spragniony jest każdy człowiek, bo jako stworzony na obraz i podobieństwo Boga, który jest Miłością, ma wpisane w swoją strukturę uwrażliwienie na wszystkie przejawy tej miłości.

Miłość okazywana w macierzyństwie duchowym przez cierpliwe słuchanie, uszanowanie wolności i godności człowieka jednocześnie jest miłością mocną i wymagającą, a gdy trzeba – nawet karcącą (por. Prz 3, 12; por. Hbr 12, 5n). Kierownik sumienia, troszcząc się o prawdziwe dobro swego duchowego dziecka i pragnąc uchronić je przed zagrażającym mu złem, musi być wymagający! Wszystko jednak, co mówi i czyni, winno być przeniknięte tym jednym duchem właśnie duchem miłości agápe, czyli Bożej miłości skierowanej do człowieka. Kierownik sumienia wszystko winien czynić w tym celu, aby przybliżyć człowiekowi obraz Boga−Miłości. A to zadanie najlepiej spełnia wtedy, gdy sam jest tej Miłości świadkiem.

d) pozwolić przemawiać słowu Bożemu

Jeżeli duchowe kierownictwo ma być autentyczne i skuteczne, to uwzględniając wiedzę o człowieku i jego naturze, trzeba główny akcent położyć na żywym słowie Bożym. Praktycznie oznacza to, że myślenie kierownika powinno być tak „przesiąknięte” słowem Bożym, by podczas rozmowy duchowej często odwoływał się do Biblii, w razie potrzeby ukazał syntezę jakiejś prawdy biblijnej, czy nawet otworzył Pismo Święte i wskazał konkretny tekst adekwatny do danej sytuacji. Ważne jest bowiem, aby w kierownictwie duchowym pozwolić przemawiać Duchowi Świętemu poprzez Jego natchnione Pisma. Nie chodzi tu tylko o cytaty biblijne, choć one również mają znaczenie, ale o przepojenie wszystkiego objawioną prawdą Bożą.

Potwierdza się więc zasada, że kierownik sumienia najpierw sam winien być świadkiem słowa Bożego, ponieważ gdy naprawdę nosi je w sercu, wówczas bez trudu odnajduje w nim światło na wszystkie sytuacje ludzkiego życia. Żyjąc słowem Bożym, jest otwarty na działanie Ducha Świętego, który przyzywany – choćby krótkim westchnieniem przed i w trakcie rozmowy z drugim człowiekiem – pozwala mu wydobywać ze skarbca własnego serca odpowiednie treści.

e) unikać głoszenia tylko ludzkiej mądrości

W związku z tym w prowadzeniu dusz nie powinno być nic z uwodzących przekonywaniem słów mądrości. Głoszenie nauki ma być ukazywaniem ducha i mocy, aby wiara (...) opierała się nie na mądrości ludzkiej, lecz na mocy Bożej – jak możemy powiedzieć za świętym Pawłem Apostołem (1 Kor 2, 4n). Dobre kierownictwo duchowe nie polega na analizowaniu ludzkich zachowań i zranień, co przynależy bardziej do psychologii i może być pożyteczne, ale jako etap wcześniejszy. Kierownictwo duchowe, jak sama nazwa mówi, ma służyć rozwojowi życia duchowego w człowieku, a więc ma pomóc mu poznać i przyjąć Mądrość Bożą. Polega więc na sublimowaniu wszystkiego, czyli na prowadzeniu człowieka wyżej, z płaszczyzny czysto ludzkiej na nadprzyrodzoną.

Kierownik duchowny wciąż musi pamiętać o tym, że jego rola jest służebna – że nie może swoją osobą i tylko ludzką mądrością przesłonić Boga, lecz ma dopomóc człowiekowi w wielkodusznym otwarciu się na działanie Boga, na Boże słowo. Gdy będzie mieć takie nastawienie, to może się zdarzyć, że wypowie w kierownictwie tylko kilka zdań, a one okażą się rozstrzygające, ponieważ będzie w nich światło Ducha Świętego, autentyzm wiary i pewność Bożej miłości, a tego człowiek w kierownictwie potrzebuje najbardziej.

f) mówić Bogu o swoich dzieciach duchowych

Panu Bogu natomiast trzeba mówić dużo o swoich duchowych dzieciach. Trzeba nieustannie kierować do Niego modlitwę błagalną za nie, upraszającą im – najlepiej przez pośrednictwo Maryi – potrzebne łaski, siłę do walki duchowej i wewnętrzny rozwój.

– modlitwa wstawiennicza

Modląc się za swoich podopiecznych, kierownik staje się jakby Mojżeszem wznoszącym ręce w modlitwie, by upraszać innym zwycięstwo w duchowej walce (por. Wj 17, 8nn). Ta wstawiennicza modlitwa kierownika duchowego ma ogromne znaczenie. Jest modlitwą potężną i skuteczną ze względu na jego posłannictwo, czyli na misję powierzoną mu przez Boga w Kościele (podobnie, jak jest w przypadku rodziców i ich modlitwy za swoje dzieci). Pan Bóg zawsze wysłuchuje próśb służących prawdziwemu dobru człowieka. A cóż jest większym dobrem człowieka niż jego nawrócenie, oczyszczenie z grzechów, oświecenie światłem Ducha Świętego i zjednoczenie z Bogiem? Przecież Panu Bogu bardzo na tym zależy! Trzeba tylko, by ktoś te łaski wypraszał, by z ziemi płynęła błagalna modlitwa, w której wypowiada się ludzkie serce.

– modlitwa dziękczynna

Oprócz tego musi to być również modlitwa dziękczynna, bo wielką łaską jest to, że kierownik może być świadkiem Bożego działania w ludziach, że może być żywym narzędziem w rękach Bożych, Bożym posłańcem przynoszącym ludziom Jego słowo życia. Ta dziękczynna modlitwa pozwala osobie konsekrowanej i każdemu apostołowi stawać w prawdzie, że kierownictwo duchowe jest darem Bożym, że to sam Bóg kieruje ludzką duszą, a kierownik duchowy z Jego łaski jest tylko nieużytecznym sługą (Łk 17, 10).

g) nigdy nie zwątpić, lecz zawierzać Maryi

W kierownictwie duchowym, podobnie jak w procesie wychowania człowieka, można nieraz doświadczyć prawdy słów: Próżno się trudziłem, na darmo i na nic zużyłem me siły (Iz 49, 4). Nigdy jednak nie wolno poddać się zniechęceniu i nigdy nie wolno przekreślić żadnego człowieka, mówiąc, czy choćby myśląc:

„z niego już nic nie będzie”. Każdy człowiek, dopóki żyje, ma szansę przemiany. Zawsze więc trzeba umacniać w ludzkich sercach nadzieję przemiany i rozwoju, i samemu nigdy w to nie zwątpić. Zawsze też można, a nawet trzeba czynić jedno: zawierzać tego człowieka Niepokalanemu Sercu Maryi Matki. To często okazuje się najskuteczniejszą pomocą i najlepszą rzeczą, jaką można uczynić zwłaszcza w sytuacjach, po ludzku sądząc, beznadziejnych. Maryja Matka jest największą Mistrzynią kierownictwa duchowego.

Ukochani, jak uczy wielowiekowe doświadczenie Kościoła, właśnie te istotne postawy – zasady, które przypomnieliśmy sobie w krótkiej syntezie, stanowią o prawdziwym kierownictwie duchowym. Gdy one są zabezpieczone, wówczas wszystkie inne czynniki, jak naturalne predyspozycje kierownika czy środki materialne, również mogą być przydatne i służyć sprawom nadprzyrodzonym. Jednak, gdy zabraknie Eucharystii, modlitwy, słowa Bożego, to na nic wszystkie ludzkie zabiegi, ponieważ nie na tym, co ludzkie opiera się prawdziwe kierownictwo duchowe. Może być to co najwyżej „poradnictwo duchowe”, może być doraźna pomoc w wielu sprawach, często nawet skuteczna, pożyteczna, ale czy rzeczywiście zbliżająca ludzi do Boga, do osiągnięcia celu ostatecznego, dla którego są stworzeni?

WDZIĘCZNOŚĆ

Rozważając tajemnicę Bożego macierzyństwa Maryi, dziękujmy Dobremu Bogu za to niepojęte misterium przychodzenia Boga na ziemię i Jego narodzin w ludzkich duszach – misterium, w którym z łaski Bożej uczestniczy cały Kościół i może uczestniczyć każdy z nas. Dziękujmy też za dar ludzkiego macierzyństwa, zarówno w jego wymiarze fizycznym, jak i duchowym.

Cały Kościół ustami Jana Pawła II dziękuje kobietom za ich nieoceniony wkład w pełnienie macierzyńskiej misji wobec ludzkości. „Kościół – pisze Ojciec Święty – dziękuje (...) za wszystkie kobiety i za każdą z osobna: za matki, siostry, żony; za kobiety poświęcone Bogu w dziewictwie, za te, które oddają się posłudze tylu ludziom czekającym na bezinteresowną miłość drugich; za te, które czuwają nad człowiekiem w rodzinie będącej podstawowym znakiem ludzkiej wspólnoty; za kobiety wykonujące pracę zawodową, za te, na których ciąży nierzadko wielka odpowiedzialność społeczna, za kobiety «dzielne» i za kobiety «słabe» – za wszystkie: tak jak zostały pomyślane przez Boga w całym pięknie i bogactwie ich kobiecości; tak jak zostały objęte przez Jego odwieczną miłość; tak jak – razem z mężczyzną – są pielgrzymami na tej ziemi, która jest doczesną «ojczyzną» ludzi, a niejednokrotnie staje się «łez padołem»; tak jak razem z mężczyzną podejmują wspólną odpowiedzialność za losy ludzkości, według wymagań dnia powszedniego i tych ostatecznych przeznaczeń, które ludzka rodzina znajduje w Bogu samym, w łonie niewypowiedzianej Trójcy.

Kościół składa dzięki za wszystkie przejawy kobiecego «geniuszu» w ciągu dziejów, pośród wszystkich ludów i narodów; składa dzięki za wszystkie charyzmaty, jakich Duch Święty udziela niewiastom w historii Ludu Bożego, za wszystkie zwycięstwa, jakie zawdzięcza ich wierze, nadziei i miłości: składa dzięki za wszystkie owoce kobiecej świętości.

Kościół prosi równocześnie, by te nieocenione przejawy Ducha (por. 1 Kor 12, 4nn), które z wielką hojnością zostały udzielone „córkom” wiecznego Jeruzalem, były należycie uznane i dowartościowane dla dobra Kościoła i ludzkości, zwłaszcza w naszych czasach. Rozważając biblijną tajemnicę «niewiasty», Kościół modli się, by wszystkie kobiety odnalazły w tej tajemnicy siebie i swoje «najwyższe powołanie»” (MD 31).

Ukochani, ludzkość wciąż potrzebuje doświadczenia prawdziwej macierzyńskiej miłości, dziś może bardziej niż kiedykolwiek w dziejach świata. A ta potrzeba ludzkiego serca może być zaspokojona tylko wtedy, gdy w naszym życiu będzie więcej naśladowania Maryi, Matki Boga i naszej Matki, która jest ideałem kobiecości i macierzyństwa. Zauważmy, że Jan Paweł II, mówiąc w swoim nauczaniu o „geniuszu kobiety”, nieodłącznie wiąże go z Maryją i niejako przez Jej pryzmat patrzy na powołanie kobiety. W jednym ze swoich przemówień wołał: „Spoglądając na Matkę Pana kobiety będą mogły lepiej pojąć swoją godność oraz wielkość swego posłannictwa. (...) Maryja stanowi wzór pełnego rozkwitu powołania kobiety” (Katecheza, „Maryja a godność kobiety”, 29 listopada 1995 r.).

Dziękujmy więc wraz z Janem Pawłem II za Boże bogactwo złożone w kobiecie i prośmy wraz z nim, by każda niewiasta była obrazem Maryi, niejako Jej uobecnieniem, czyli przedłużeniem Jej obecności i działania, Jej dobrej dłoni, która przyciąga łaskę i miłosierdzie Boże na ziemię, a jednocześnie wciąż wskazuje na swego Syna, Wcielone Słowo Ojca, prosząc: Zróbcie wszystko, cokolwiek wam powie (J 2, 5).

UROCZYSTOŚĆ ŚWIĘTEJ BOŻEJ RODZICIELKI MARYI

BŁOGOSŁAWIENSTWO

KTÓRE NIESIE BOGURODZICA DZIEWICA

Błogosławiony owoc żywota Twojego
JEZUS

W UROCZYSTOŚĆ BOGURODZICY

Oto DZIEWICA pocznie i PORODZI SYNA,
i nazwie Go imieniem EMMANUEL,
to znaczy BÓG Z NAMI
(Iz 7, 14; por. Mt 1, 23)

Nie bój się, Maryjo, znalazłaś bowiem łaskę u Boga.
Oto poczniesz i PORODZISZ Syna,
któremu nadasz imię JEZUS.
Będzie On wielki i będzie nazwany
SYNEM NAJWYŻSZEGO
(Łk 1, 30b – 32a)

„Witaj, Święta Boża Rodzicielko, Ty wydałaś na świat Króla, który włada niebem i ziemią na wieki wieków” (Seduliusz, V wiek).

Ukochani, słowa tej antyfony otwierającej dzisiejszą liturgię Mszy świętej wprowadzają nas w samą istotę Uroczystości Świętej Bożej Rodzicielki Maryi. W jej centrum jest Jezus Chrystus, Król wieków, którego w trwającym właśnie okresie liturgicznym kontemplujemy jako Małe Dziecię narodzone z Matki Dziewicy. Królewska godność Syna Maryi oraz powszechne i wieczne Jego królowanie, o którym mówi antyfona – to perspektywa, w jakiej kontemplujemy misterium zawarte w tej maryjnej uroczystości. Osoba Świętej Bożej Rodzicielki jest tu jakby w tle, a cała Jej wielkość jest z Jezusa, Syna Bożego, Małego Króla, który przyszedł na ziemię założyć wielkie Boże Królestwo.W naszych obecnych rozważaniach mistagogicznych zatrzymamy się nad liturgią słowa z jej bogactwem tekstów biblijnych i modlitw mszalnych, jakie Kościół dziś, w pierwszym dniu stycznia, nam podaje. Ich treść sprowadza się do kilku istotnych wątków, które wzajemnie się przenikają, a swój właściwy koloryt i sens zyskują właśnie w Osobie Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, który jest Synem Maryi z Nazaretu. Przyjrzyjmy się tym wątkom.

1. Oktawa Narodzenia Pańskiego

Dzień dzisiejszy to przede wszystkim Oktawa Narodzenia Pańskiego, czyli ósmy i ostatni dzień najuroczystszego świętowania Bożego Narodzenia.

Przez całą tę Oktawę Kościół opiewał przyjście na świat Syna Bożego, ukazując je jako misterium, czyli rzeczywistość nieustannie trwającą. Wszędzie bowiem, gdzie celebrowana jest liturgia, zwłaszcza Najświętsza Eucharystia, uobecniająca Chrystusa i Jego zbawcze dzieło, tam On sam wciąż rodzi się jako światłość świata (J 8, 12) i czyni sobie mieszkanie na ziemi, wśród nas (J 1, 14). Tym duchowym narodzinom Jezusa w ludzkich sercach, które dokonują się przez wiarę, dzięki głoszonemu słowu Bożemu i sprawowanej liturgii, służy Rok liturgiczny, który: „(...) nie jest zimnym i bezwładnym przedstawieniem spraw, tyczących się minionych czasów ani też prostym i czczym przypomnieniem wypadków z dawnych wieków. Jest to raczej sam Chrystus, który trwa w swoim Kościele i kroczy drogą ogromnego miłosierdzia, którą rozpoczął za swego doczesnego życia, gdy przechodził dobrze czyniąc (por. Dz 10, 38), w tym najlitościwszym zamiarze, aby dusze ludzi zbliżyły się do Jego misteriów i nimi niejako żyły (...)” (Pius XII, Mediátor Déi, rozdz. II).

Tak więc w pierwszym dniu Oktawy przeżywaliśmy samą Uroczystość Narodzenia Pańskiego, w trzech następnych zaś – święta: świętego Szczepana, świętego Jana Ewangelisty i świętych Młodzianków, męczenników. Słusznie tych Świętych wspominanych w ciągu trzech kolejnych dni po Bożym Narodzeniu nazwano „Świtą Małego Króla”. Są oni bowiem znakiem, że wraz z narodzinami Jezusa przyszło na świat Królestwo Boże, a tuż przy Małym Królu, który przyszedł ogień rzucić na ziemię i bardzo pragnie, aby on zapłonął w ludzkich sercach (por. Łk 12, 49), są ci, którzy ten ogień przyjęli w swoje serca, czyli odpowiedzieli miłością na nieskończoną miłość Boga. Oni właśnie otaczają Chrystusa, prawdziwego Króla wszechświata, jako Jego wspaniała „królewska świta”.

Ponadto, w Oktawie przeżywaliśmy Niedzielę Świętej Rodziny i pozostałe jej dni, a przez cały ten czas nie odrywaliśmy wzroku od nowo narodzonego Dziecięcia Jezus. Tę szczególną, ośmiodniową celebrację misterium Narodzenia Pańskiego zamyka Uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi.

2. Uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi

Właśnie w klimacie Uroczystości Bożego Narodzenia, a więc jakby w blasku Małego Króla leżącego w żłobie, już od starożytności chrześcijańskiej wspomina się Najświętszą Maryję Pannę, zatem „czas Narodzenia Pańskiego jest jakby przedłużonym wspomnieniem boskiego, dziewiczego, zbawczego macierzyństwa Tej, której «nienaruszone dziewictwo wydało na ten świat Zbawiciela» (I Modlitwa eucharystyczna)” – jak pisze papież Paweł VI w adhortacji dotyczącej kultu Matki Bożej (MC 5).

To wspominanie Bożego macierzyństwa Dziewicy z Nazaretu z czasem przybrało w Kościele tę formę, jaką znamy dzisiaj – Uroczystości Świętej Bożej Rodzicielki Maryi, i obchodzone jest właśnie w ostatnim dniu Oktawy. Jest to najstarsze święto maryjne chrześcijaństwa, wyrastające z wiary ludu, który od początku dobrze wyczuwał Bożą prawdę zawartą w całokształcie Objawienia, dotyczącą miejsca i roli Maryi w historii zbawienia. W przytoczonej adhortacji papież Paweł VI wzywa wiernych do zatrzymania się nad wymową tej maryjnej uroczystości. Pisze:

„W opracowanym na nowo układzie okresu Narodzenia istnieje potrzeba, jak się Nam wydaje, by powszechna uwaga zwróciła się ku odnowionej uroczystości Świętej Bożej Rodzicielki Maryi. Uroczystość ta – wyznaczona, stosownie do dawnego wskazania liturgii miasta Rzymu, na pierwszy dzień stycznia ma na celu, by przez uroczysty obchód przypomnieć rolę, jaką Maryja spełniła w tej tajemnicy zbawienia i by uczcić szczególną godność, która skutkiem tego przypadła w udziale «Świętej Rodzicielce (...) przez którą zasłużyliśmy (...) przyjąć Sprawcę Życia»” (MC 5).

3. Początek nowego roku

Pierwszy dzień stycznia, to również początek nowego roku kalendarzowego. Dziś, gdy dziękujemy Bogu za rok miniony i stoimy na progu nowego, może bardziej niż zwykle uświadamiamy sobie prawdę o przemijaniu – bezpowrotnym upływie czasu. I może w wielu ludzkich sercach rodzą się refleksje i pytania: „Minął kolejny rok. Jaki on był? Co przyniesie następny? Co będzie dalej? Co dla mnie oznacza przemijanie? Dokąd zmierzam?”. Ludzie często uciekają od tych refleksji, a szkoda, bo ten nieunikniony upływ czasu mówi nam o czymś bardzo istotnym.

a) czas – „odległość stworzenia od Stwórcy”

Zastanówmy się, czym w ogóle jest czas? Starożytna filozofia określa czas w taki sposób: Témpus est númerus mótus secúndum príus et postérius (z łac. „Czas to liczba ruchu ujętego według następstwa przedtem i potem”). Ta filozoficzna definicja podkreśla, że czas to zmiana, w której jest „przed” i „po”, czyli następstwo. Jednak takie sformułowanie nie mówi, jaki jest sens tego, że czas płynie, nie wyjaśnia przemijania w perspektywie ostatecznej.

Sięgnijmy więc do innego określenia czasu – do definicji, jaką podaje poeta i pisarz, Roman Brandstaetter: „Czas – to odległość stworzenia od Stwórcy”. A jeżeli czas jest „odległością stworzenia od Stwórcy”, to znaczy, że wraz z upływem czasu ta odległość się zmniejsza – jesteśmy coraz bliżej domu Ojca. To oryginalne, poetyckie określenie wyraża dobrą intuicję i głęboko dotyka misterium czasu: czas dany nam jest po to, byśmy doszli do Stwórcy.

b) czas – elementem zbawienia

Mówiąc językiem teologicznym, czas jest elementem zbawienia. W czasie realizuje się nasze zbawienie, czyli powołanie do wiecznego życia w Bogu, do ostatecznego zjednoczenia z Wiekuistą Miłością. To oczekiwanie na spotkanie z Bogiem wiąże się z chrześcijańską nadzieją na spełnienie się Bożych obietnic w naszym osobistym życiu. Z każdym bowiem rokiem, miesiącem, tygodniem, dniem, z każdą godziną i minutą zbliżamy się do chwili, gdy – dostąpiwszy zbawienia – będziemy mogli ujrzeć Boga−Miłość twarzą w twarz (zob. 1 J 3, 2). A więc my, stworzenia, zmierzamy do swego Stwórcy; my, pielgrzymi, wędrujemy do domu; my, dzieci, idziemy do swego Ojca. A jeżeli wiemy, że Ojciec oczekuje nas z miłością – bo On jest samą Miłością – to dlaczego chcemy czas zatrzymać? Powinniśmy raczej pragnąć go przyśpieszyć (por. 2 P 3, 12)! I powinniśmy biec tak, jak szczęśliwe dziecko biegnie do domu kochających rodziców – im bliżej, tym szybciej!

c) Chrystus – pełnią czasu

Znamienne są słowa kolekty z dnia wczorajszego (31 grudnia), które ukazują nam wartość czasu w świetle tajemnicy Narodzenia Pańskiego: „(...) Boże, z Twej woli wszelkie dążenie człowieka do Ciebie ma swój początek i swoje dopełnienie w tajemnicy Narodzenia Twojego Syna (...)”. Zatem czas zmierza do tego samego punktu, z którego wziął początek. Ten początek i kres spotykają się razem w narodzeniu Syna Bożego. Jezus Chrystus jest Początkiem i Końcem całej historii! Sam o sobie mówi: Jam jest Alfa i Omega; Jam jest Pierwszy i Ostatni (Ap 1, 8. 17).

Kościół wyznaje tę prawdę jako fundamentalną, dlatego podczas największej uroczystości chrześcijaństwa, w Wigilię Paschalną, celebrans przy dekorowaniu Paschału wypowiada znamienne słowa: „Chrystus wczoraj i dziś, Początek i Koniec, Alfa i Omega. Do Niego należy czas i wieczność. Jemu chwała i panowanie przez wszystkie wieki wieków. Amen”. Ta piękna formuła liturgiczna, której treść zaczerpnięta jest z Pisma Świętego, stanowi niejako syntezę chrystologii. Chrystus jest Panem czasu. Czas należy do Niego. On nadaje sens epokom, wiekom, miesiącom, godzinom, minutom, każdemu ułamkowi sekundy. Tak więc czas, który odmierzamy, jest darem Boga i ma sens tylko ze względu na Tego, Który jest, Który był i Który przychodzi (Ap 1, 4. 8; 4, 8)

4. Światowy Dzień Pokoju

Wreszcie – czwarty tytuł dzisiejszego dnia: jest to Światowy Dzień Pokoju, w którym modlimy się o Boży pokój dla ziemi, dla ludzkości, dla każdego ludzkiego serca. Dzień ten został ustanowiony przez papieża Pawła VI, który celowo związał go z Uroczystością Świętej Bożej Rodzicielki Maryi, uzasadniając to w taki sposób: „(...) ta uroczystość daje wspaniałą sposobność do ponawiania uwielbienia, jakie przystoi okazywać narodzonemu Księciu pokoju, by na nowo usłyszeć radosne orędzie ewangeliczne (por. Łk 2, 14) oraz by za wstawiennictwem Królowej Pokoju wyprosić u Boga nieoceniony dar pokoju. Powodowani tym wszystkim – wobec szczęśliwego zbiegu oktawy Narodzenia Pańskiego z dniem życzeń, początkiem roku – wyznaczyliśmy nań obchód dnia umacniania pokoju w całym świecie, co zyskuje coraz większe uznanie i przynosi już owoce pokoju w duszach wielu ludzi” (MC 5).

a) pokój – sumą wszystkich dóbr

Czym jest pokój? Przyzwyczailiśmy się rozumieć pokój jako „czas bez wojny”. Czy jednak to określenie jest wystarczające? Nie, ono oddaje tylko jeden z wielu aspektów prawdziwego pokoju. W języku biblijnym pokój (hebr. szalóm) to nie tylko brak wojny, ale suma wszystkich dóbr „mesjańskich” zawartych w obietnicach proroków mówiących w imieniu Boga, a więc pełnia darów Bożych. Pokój oznacza także harmonię i ład na wszystkich płaszczyznach ludzkiego życia, a ta harmonia dotyczy relacji z Bogiem, z innymi ludźmi, z całym materialnym światem, a także z samym sobą. Aby ten pokój był prawdziwy, głęboki, ogarniający całą rzeczywistość, przede wszystkim musi być zagwarantowany ład w tej najważniejszej relacji – relacji z Bogiem. Człowiek, który miłuje Boga, będzie dążył do zachowania pokoju z innymi ludźmi, z całym stworzeniem i sam będzie pełen głębokiego pokoju, czyli będzie wewnętrznie scalony, a nie rozbity i zanurzony w nieładzie, który rodzi się z grzechu.

b) Chrystus – pełnią pokoju

Właśnie taki pokój aniołowie zwiastowali ziemi w świętą noc Narodzenia Pańskiego, śpiewając: Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom Bożego upodobania (Łk 2, 14). Prawdziwy pokój bowiem mógł przynieść światu tylko Syn Boży, Jezus Chrystus. Na tę prawdę naprowadzała między innymi mesjańska zapowiedź proroka Micheasza: A Ten będzie pokojem (Mi 5, 4). W Nowym Przymierzu słyszymy jakby echo tych słów, gdy święty Paweł mówi o Chrystusie: On bowiem jest naszym pokojem (Ef 2, 14), a także, gdy sam Pan Jezus zwraca się do Apostołów: (…) pokój mój daję wam. Nie tak, jak daje świat, Ja wam daję (J 14, 27). Tym pokojem Jezus pozdrawia swoich uczniów w dniu zmartwychwstania, a potem czyni to ponownie, po ośmiu dniach od tego wydarzenia (J 20, 19. 26). Pokój, który daje Chrystus, a ściślej – którym jest On sam, jest synonimem zbawienia. Oznacza szczęście, radość, miłość i jedność. Dlaczego więc ludzkość nie zaznaje tych dóbr, choć Chrystus już przyszedł na ziemię, przynosząc jej swój pokój? Dlaczego tak upragniony przez ludzi pokój zdaje się uchodzić z ziemi? Dlaczego na świecie jest tyle zła? Dlatego, że ludzie nie przyjmują daru pokoju! Odwracają się od jego źródła – Chrystusa. Odwracają się od Kościoła, w którym Chrystus żyje i nieustannie udziela swych darów. Stąd tyle dziś na świecie wojen, niepokojów, niesprawiedliwości, tyle pesymizmu i zniechęcenia. Mówią o tym słowa kolędy: „A dzisiaj czemu wśród ludzi tyle łez, jęku, katuszy? Bo nie ma miejsca dla Ciebie w niejednej człowieczej duszy”. Ludzie pogrążają się w rozpaczy, a nie chcą przyjąć Tego, który jest samą Miłością. To jest tak, jakby ktoś konał z pragnienia, stojąc przy bijącym źródle. A przecież wystarczy pochylić się i z tego źródła zaczerpnąć! Jan Paweł II na progu swego pontyfikatu wołał:

„Nie lękajcie się! Otwórzcie, otwórzcie na oścież drzwi Chrystusowi! Otwórzcie drzwi Jego zbawczej władzy, otwórzcie jej granice państw, systemy ekonomiczne i polityczne, szerokie obszary kultury, cywilizacji i rozwoju. Nie lękajcie się! Chrystus wie, «co kryje się we wnętrzu człowieka». Jedynie On to wie!” (22 października 1978 r.). Potem wiele razy to wezwanie ponawiał. Ilu ludzi odpowiedziało na to wołanie Ojca Świętego? Ilu otworzyło się na Chrystusa, Dawcę pokoju?

To samo orędzie głosił Benedykt XVI: „Nie obawiajcie się Chrystusa! On niczego nie zabiera, a daje wszystko. Kto oddaje się Jemu, otrzymuje stokroć więcej. Tak! Otwórzcie, otwórzcie na oścież drzwi Chrystusowi, a znajdziecie prawdziwe życie” (24 kwietnia 2005 r.). Czy rozpoznamy czas naszego nawiedzenia? Czy podejmiemy to, co służy pokojowi? (por. £k 19, 42. 44)

Dziś wraz z całym Kościołem gorąco modlimy się o pokój, czyli o taką przemianę człowieka i świata, by wszyscy zapragnęli i przyjęli Zbawiciela. On sam podtrzymuje naszą nadzieję i zaprasza nas: Veníte ad Me, díscite a Me – Przyjdźcie do Mnie, uczcie się ode Mnie (por. Mt 11, 26. 27). Uczcie się, w jaki sposób przeżywać czas i jak wykorzystywać szanse, które otrzymaliście, aby pokój Boży zapanował w was i wokół was.

DAR BŁOGOSŁAWIEŃSTWA

Ukochani, widzimy, jak wiele treści łączy dzień dzisiejszy: Oktawa Narodzenia Pańskiego, Boże macierzyństwo Najświętszej Maryi Panny, rozpoczynający się Nowy Rok i Światowy Dzień Pokoju. Wszystkie te wątki spotykają się razem w Jezusie Chrystusie, Synu Bożym, który przychodząc na ziemię, rozpoczął nie tylko nową erę, ale mocą swego paschalnego misterium dał wszystkim nowe życie, rozpoczął zupełnie nową rzeczywistość, uczynił wszystko nowe (Ap 21, 5)!

Już na wstępie naszych rozważań opartych na dzisiejszej liturgii słowa zwróćmy uwagę, że można ją sprowadzić do jednej rzeczywistości−misterium: do Bożego błogosławieństwa. Również wszystkie omówione aspekty tego dnia spotykają się w tej misteryjnej rzeczywistości. Boże błogosławieństwo bowiem przenika całe dzieje stworzenia – Bóg wypowiedział je już w raju (zob. Rdz 1, 28; 2, 3), potwierdził wobec patriarchów (zob. np. Rdz 9, 1; 12, 1−3), a potem ponawiał przez całą historię Izraela, ostatecznie zaś wypełnił w swoim Synu, Jezusie Chrystusie, a w Nim i przez Niego zachował je dla nas na wieki.

Zatem zatrzymajmy się najpierw nad samą istotą biblijnego błogosławieństwa, co pozwoli nam głębiej wniknąć w treść czytań mszalnych.

1. Błogosławieństwo – „dobre słowo” Boga

Najpierw odpowiedzmy na pytanie, czym jest błogosławieństwo? Dobrze je wyraża łacińskie benedíctio, pochodzące od czasownika benedícere (błogosławić), który dosłownie znaczy: „dobrze mówić” (béne – dobrze; dícere – mówić). Zatem błogosławieństwo, to inaczej „dobre słowo”, a błogosławić, znaczy tyle, co wypowiadać życzenie: „Niech cię ogarnie dobro, niech dobro ciebie napełni”.

Bóg, który jest Miłością (1J 4, 8. 16), zawsze wypowiada do nas dobre słowo, czyli nam błogosławi. A gdy Bóg kieruje słowo, to ono jest już nie tylko życzeniem, ale jest zarazem czynem, jest faktem! Albowiem gdy Bóg wypowiada słowo – działa; gdy mówi stwarza z niczego (Bóg rzekł (…). I stało się tak – czytamy na początku Księgi Rodzaju). Boże słowo jest zawsze skuteczne, jest to „słowoczyn” – tak za Romanem Brandstaetterem można w języku polskim wyrazić hebrajskie określenie dawár, oznaczające stwórcze słowo Boga.

2. Dzieje ludzkie – dziejami błogosławieństwa

Skoro błogosławieństwem Boga jest Jego słowo, które zawsze jest dobre, to znaczy, że cała historia ludzkości, poczynając od stworzenia świata, jest ogarnięta błogosławieństwem. To Boże słowo, mające moc stwórczą, tę historię rozpoczyna, powołując stworzenie z nicości do bytu, i nieustannie ją prowadzi, podtrzymując całe stworzenie w istnieniu i prowadząc dialog z człowiekiem. Na przestrzeni całych dziejów zbawienia Bóg na wiele sposobów przemawia do człowieka i oczekuje z jego strony odpowiedzi. Dlatego można mówić o pewnego rodzaju dynamice słowa Bożego, czyli błogosławieństwa w historii zbawienia. Jak czytamy w Księdze Rodzaju, dobrym słowem Boga obdarowani byli już pierwsi rodzice – Bóg im błogosławił (1, 28). Oni jednak sprzeniewierzyli się Jego słowu. Nie odpowiedzieli na słowo Miłości wiarą i miłością, lecz je odrzucili, okazując wobec niego nieposłuszeństwo (zob. Rdz 3). Ale Bóg nie cofnął swego błogosławieństwa. W dalszej części tej księgi czytamy, że Abraham, ojciec wszystkich wierzących (por. Rz 4, 11), otrzymał od Boga obietnicę błogosławieństwa, którym ogarnięte będą ludy całej ziemi (zob. Rdz 12, 2−3). To błogosławieństwo Bóg nieodłącznie związał z potomkiem Abrahama, synem obietnicy (zob. Rdz 17, 15n).

Przymierze zawarte pod Synajem było przypieczętowaniem obietnicy danej Abrahamowi. Tu naród wybrany otrzymał Prawo – słowo Boga spisane na kamiennych tablicach (zob. Wj 24, 1−18). Miało ono pomagać Izraelowi w postępowaniu na drodze świętości, by stawał się coraz bardziej ludem Bożym, a tym samym bliższym obiecanego błogosławieństwa dla całej ziemi.

3. Słowo Wcielone – pełnią błogosławieństwa

Naród wybrany oczekiwał spełnienia się Bożej obietnicy z wiarą i nadzieją. Wciąż wypatrywał obiecanego Abrahamowego potomka, przez którego miał otrzymać pełnię Bożych darów. Tak płynęły wieki, w których Bóg wielokrotnie i na różne sposoby przemawiał (Hbr 1, 1) do swego ludu, czyli mu błogosławił.

Wreszcie Boże błogosławieństwo objawiło się w całym swym blasku, Bóg ostatecznie wypełnił swoją obietnicę – przemówił do nas przez Syna (Hbr 1, 2). To właśnie Syn Boży, Jezus Chrystus, jest ostateczną odpowiedzią Boga na wszelkie prośby o błogosławieństwo, zanoszone przez lud na przestrzeni wieków. On jest nie tylko dobrym, ale najlepszym Słowem Boga, Słowem, które stało się ciałem (J 1, 14). Zatem w Nim i przez Niego Bóg udziela swego błogosławieństwa już nie tylko werbalnie, jak to czynił w Starym Przymierzu, lecz w sposób żywy, osobowy! Tym błogosławieństwem jest On sam – Najwyższy Bóg, który w swoim Synu stał się Człowiekiem.

Przyjście na świat Syna Bożego, wszystkie Jego słowa i czyny, których szczytem jest Pascha – to pełnia Bożego błogosławieństwa. Tak więc w Chrystusie Bóg Ojciec napełnia nas wszelkim błogosławieństwem duchowym na wyżynach niebieskich (Ef 1, 3). Jan Paweł II, rozważając te słowa Apostoła narodów, pisze: „Jest to błogosławieństwo duchowe, odnosi się ono do wszystkich ludzi, ma w sobie pełnię i powszechność («wszelkie błogosławieństwo»), które płynie z miłości, jaka jednoczy współistotnego Syna z Ojcem w Duchu Świętym. Równocześnie jest to błogosławieństwo zwrócone za sprawą Jezusa Chrystusa w stronę dziejów człowieka aż do końca: w stronę wszystkich ludzi” (RM 8).

4. Maryja – szczególnie błogosławiona

Błogosławieństwo zesłane na świat w Osobie Chrystusa w pierwszym rzędzie dotyczy Maryi, Jego Matki, której Boże macierzyństwo dziś uroczyście wspominamy i o którym również mówi nam dzisiejsza liturgia słowa.

Błogosławieństwo, jakim Bóg darzył Izraela i jakim napełnił nas na wyżynach niebieskich w Chrystusie,

„do Maryi (...) odnosi się w mierze szczególnej i wyjątkowej” – jak powie Jan Paweł II (RM 8). Potwierdzają to słowa Elżbiety, która nazywa Maryję błogosławioną między niewiastami (por. Łk 1, 42), a przede wszystkim świadczy o tym pozdrowienie anielskie, które Maryja usłyszała podczas zwiastowania: Bądź pozdrowiona pełna łaski, Pan z Tobą, błogosławiona jesteś między niewiastami (Łk 1, 28). „Kiedy czytamy – pisze Papież – że zwiastun mówi do Maryi «łaski pełna», kontekst ewangeliczny, w którym zbiegają się dawne objawienia i obietnice, pozwala nam zrozumieć, że chodzi tutaj o szczególne błogosławieństwo pośród wszelkich «błogosławieństw duchowych w Chrystusie»” (RM 8).

To samo stwierdza Katechizm Kościoła Katolickiego: „Bardziej niż wszystkie inne osoby stworzone Ojciec napełnił Ją (Maryję) «wszelkim błogosławieństwem… na wyżynach niebieskich – w Chrystusie» (Ef 1, 3)” (KKK 492). Ksiądz Cz. S. Bartnik w swym dziele poświęconym Matce Bożej zauważa, że Maryja, jako błogosławiona między niewiastami i jako Ta, której owoc łona jest błogosławiony, „(...) po poczęciu Syna Bożego stała się Arką Bożą, która niesie światu błogosławieństwo” (dz. cyt., s. 85).

Prośmy Pana przez pośrednictwo Patronki dnia, Bogurodzicy Maryi, o łaskę głębszego poznania Jezusa Chrystusa, dla siebie i dla każdego człowieka. Błagajmy Króla wszechświata, który dzisiaj jawi się nam jako Niemowlę niesione na rękach Maryi Matki, o błogosławieństwo dla całej ziemi, dla Kościoła świętego, dla naszej Ojczyzny i każdego ludzkiego serca: „Podnieś rękę, Boże Dziecię”! Podnieś rękę, potężną Boską prawicę i udziel swego błogosławieństwa nam i naszym bliskim, wszystkim tym, którym pragniemy skutecznie pomóc, wszystkim zgłodniałym dobrego słowa, słowa miłości.

„A JA IM BĘDĘ BŁOGOSŁAWIŁ”

Pierwsze czytanie: Lb 6, 22−27
Pan mówił do Mojżesza tymi słowami: Powiedz Aaronowi i jego synom: tak oto macie błogosławić synom Izraela. Powiecie im: „Niech cię Pan błogosławi i strzeże. Niech Pan rozpromieni oblicze swe nad tobą, niech cię obdarzy swą łaską. Niech zwróci ku tobie swoje oblicze i niech cię obdarzy pokojem”. Tak będą wzywać imienia mojego nad synami Izraela, a Ja im będę błogosławił.

W pierwszym czytaniu słyszymy dziś fragment z Księgi Liczb, mówiący o obrzędzie starotestamentalnego błogosławieństwa, zwanego „aaronowym”. Sprawowanie tego obrzędu powierzył bowiem Bóg właśnie Aaronowi i jego synom – pierwszym kapłanom Starego Przymierza, namaszczonym na Boże polecenie (zob. Kpł 8; 9).

Rozważając tę perykopę, miejmy już przed oczyma perspektywę Nowego Przymierza, które ustanawia Chrystus – jedyny Arcykapłan na wieki. Jak wiemy, Jego kapłaństwo i Jego błogosławieństwo przewyższa kapłaństwo i błogosławieństwo aaronowe, jak rzeczywistość przewyższa cień (zob. Hbr 5, 1−6; 9, 7). Niemniej to, o czym mówi nam Stary Testament jest bardzo znaczące, gdyż stanowi zapowiedź, a zarazem nieodzowne przygotowanie tej rzeczywistości, jaką przyniósł Chrystus. Warto też zauważyć, że słowa tego starotestamentalnego obrzędu przeszły do Mszału Rzymskiego jako jedna z form błogosławieństwa na zakończenie Mszy świętej.

1. Przez pośredników

Perykopa rozpoczyna się od słów Boga, skierowanych przez Mojżesza do Aarona i jego synów. Pan mówił do Mojżesza tymi słowami: Powiedz Aaronowi i jego synom: (...) macie błogosławić synom Izraela. W tym poleceniu Bóg objawia swą wolę: pragnie odtąd błogosławić lud za pośrednictwem ustanowionych przez siebie kapłanów, którym udziela specjalnej ku temu władzy.

Czyż nie mógłby błogosławić sam, bez pośredników? Z pewnością mógłby, ale w swojej mądrości zechciał działać przez powołanych do tego ludzi – kapłanów. Taka bowiem jest natura Miłości – pragnie objawiać Siebie, przychodząc pokorną drogą – przez pośredników.

2. Treść błogosławieństwa

W jaki sposób kapłani Starego Przymierza mają błogosławić lud? Wypowiadając podyktowaną przez Boga uroczystą formułę: „Niech cię Pan błogosławi i strzeże. Niech Pan rozpromieni oblicze swe nad Tobą, niech cię obdarzy swą łaską. Niech zwróci ku tobie swoje oblicze i niech cię obdarzy pokojem”. Wypowiedziawszy te słowa, Bóg dodał: Tak będą wzywać imienia mojego nad synami Izraela (...).

Zwróćmy uwagę na to, że ta formuła błogosławieństwa wskazuje na cztery szczególne dary z nim związane. Są nimi: rozpromienione oblicze Boga, łaska, pokój i Boże imię. Popatrzmy na nie w świetle Nowego Przymierza, w którym już wyraźnie widzimy, że promienne oblicze Boga, to oblicze Jezusa umęczonego i zmartwychwstałego, a imię Boże, łaska i pokój – to synonimy zbawienia, które Jezus Chrystus przyniósł całemu światu.

Zatrzymajmy się więc nad wymową tych czterech określeń wyrażających rzeczywistość zbawienia, wypowiedzianych już w starotestamentalnym obrzędzie błogosławieństwa, udzielanym na wiele wieków przed przyjściem Syna Bożego na ziemię.

a) oblicze Boga

W formule błogosławieństwa aaronowego aż dwukrotnie jest mowa o Bożym obliczu: Niech Pan rozpromieni oblicze swe nad Tobą; Niech zwróci ku tobie swoje oblicze. Aaron i jego synowie, błogosławiąc lud, mają tymi słowami przyzywać Boga i prosić, by Jego oblicze było zwrócone ku ludziom i rozpromienione nad nimi.

Promienne oblicze Boga, zwrócone ku człowiekowi, zajaśniało nam w Chrystusie, bo On i Ojciec są jedno (por. J 10, 30), zatem kto widzi Jezusa, widzi i Ojca (por. J 14, 9). To Boże oblicze widzimy już w obliczu Dziecięcia Jezus leżącego w żłobie betlejemskiej stajni. To jest to samo oblicze, które jako znieważone, oplute i pobite kontemplujemy na szczycie Golgoty, a zarazem jest to oblicze jaśniejące chwałą, które ujrzała Maria Magdalena pierwszego dnia po szabacie, wczesnym rankiem (zob. J 20, 1n). Dlatego Jan Paweł II tak gorąco zachęca do wpatrywania się w oblicze Jezusa Chrystusa umęczonego i zmartwychwstałego.

„Kontemplacja oblicza Jezusa – pisze Papież – pozwala nam (...) zbliżyć się do najbardziej paradoksalnego aspektu Jego tajemnicy, który ujawnia się w ostatniej godzinie, w godzinie Krzyża. Jest to tajemnica w tajemnicy, którą człowiek może jedynie adorować na kolanach. (...) Aby na nowo ukazać człowiekowi oblicze Ojca, Jezus musiał nie tylko przyjąć ludzkie oblicze, ale obarczyć się nawet «obliczem» grzechu. «On to dla nas grzechem uczynił Tego, który nie znał grzechu, abyśmy się stali w Nim sprawiedliwością Bożą» (2 Kor 5, 21). (...) Jednakże ta kontemplacja oblicza Chrystusa nie może zatrzymać się na wizerunku Ukrzyżowanego. Chrystus jest Zmartwychwstałym! Gdyby tak nie było, próżne byłoby nasze przepowiadanie i próżna nasza wiara (por. 1 Kor 15, 14). (...) Właśnie w Chrystusa zmartwychwstałego wpatruje się dzisiaj Kościół” (Nóvo millénnio ineúnte 25; 28).

Kontemplując więc oblicze Jezusa, czyli poznając Boga w widzialnej postaci, dajemy się porwać do umiłowania rzeczy niewidzialnych (z I prefacji o Narodzeniu Pańskim), a przez to zbliżamy się do tej rzeczywistości, w której będziemy oglądać Boga twarzą w twarz (por. 1 Kor 13, 12; 1 J 3, 2).

b) łaska

Niech (Pan) cię obdarzy swą łaską – w tych słowach błogosławieństwa zawiera się prośba o Bożą przychylność i łaskawą pomoc, czyli o miłosierdzie. Hebrajskie pojęcie łaska oznacza bowiem: dobrodziejstwo, niezasłużoną łaskawość, hojność, a także piękno, radość i właśnie miłosierdzie. Wszystkie te dobra mają swe źródło w Mesjaszu, Synu Bożym i ostatecznie mówią o darze zbawienia.

Wszystko, co Bóg czyni dla człowieka, jest łaską, czyli bezinteresownym darem, dzięki któremu człowiek może odpowiedzieć na Jego wezwanie i dostąpić zbawienia – uczestnictwa w życiu Boga. Dokonuje się to w Chrystusie i przez Chrystusa, który przyniósł nam dar zbawienia. Z Jego pełności wszyscyśmy otrzymali – łaskę po łasce (por. J 1, 16n). To obdarowanie nas łaską w Chrystusie Jan Paweł II wyjaśnia w taki sposób: „W języku Biblii «łaska» oznacza szczególny dar, który według Nowego Testamentu ma swe źródło w trynitarnym życiu Boga samego – Boga, który jest miłością (por. 1 J 4, 8). Owocem tej miłości jest wybranie – to, o którym mówi List do Efezjan. Wybranie to jest zatem ze strony Boga odwieczną wolą zbawienia człowieka przez uczestnictwo w Bożym życiu (por. 2 P 1, 4) w Chrystusie: jest zbawieniem poprzez uczestnictwo w życiu nadprzyrodzonym. Następstwem tego przedwiecznego daru, tej łaski wybrania człowieka przez Boga, jest jakby zaczyn świętości, jakby źródło tryskające w duszy człowieka jako dar Boga samego, które poprzez łaskę ożywia i uświęca wybranych” (RM 8).

Trzeba jednak, aby człowiek, obdarzony przez Boga perłą wolności, tej łaski zapragnął i otworzył się na jej przyjęcie. A gdy jej pragnie i pokornie się otwiera, Bóg rozpromienia nad nim swoje oblicze, darzy go łaską i zmiłowaniem (por. Ps 103, 4), czyli zbawieniem.

c) pokój

Istotna treść błogosławieństwa aaronowego zawiera się też w życzeniu pokoju. Niech (Pan) cię obdarzy pokojem – brzmią słowa formuły.

Pokój (hebr. szalóm) jest w swej treści zbliżony do łaski. Jak już przypomnieliśmy sobie na początku, oznacza harmonię całej rzeczywistości i jest sumą wszystkich dóbr mesjańskich. Pokój, to inaczej Boża łaskawość i wszelka pomyślność, a w sensie pełniejszym – po prostu zbawienie (por. Iz 52, 7). Dostępuje go człowiek, gdy Bóg mu błogosławi, to znaczy, gdy zwraca ku niemu swoje miłosierne oblicze i wypowiada słowo pokoju, które u Boga zawsze jest żywe i skuteczne (Hbr 12, 4) – wypowiedziane, staje się „ciałem”, czyli rzeczywistością. Ostatecznie, jak wcześniej rozważaliśmy, pokój daje Chrystus, a ściślej – tym pokojem jest On sam. Jego Osoba jest pełnią wszelkiego pokoju, czyli szczęścia, radości, miłości i jedności. W Nim jest nasze ukojenie, uszczęśliwienie (łac. beatitúdo), w Nim jesteśmy błogosławieni (łac. beáti).

d) imię Boga

W końcowych słowach perykopy słyszymy: Tak będą wzywać imienia mojego nad synami Izraela, a Ja im będę błogosławił. Te słowa, które jakby podsumowują formułę błogosławieństwa, mają wielką wagę. Dlaczego?

– Osoba

Najpierw warto przypomnieć, że na kartach Biblii i w mentalności semickiej imię jest nie tylko zewnętrznym nazwaniem osoby, ale jest wyrazem całej jej natury i posłannictwa, jakim Bóg ją obdarzył (np. imię Abraham znaczy: „ojciec mnóstwa”, czy Izrael – „walczył z Bogiem”). Imię utożsamia się więc z samą osobą, jej cechami, zadaniami i przeznaczeniem.

W tym duchu trzeba też rozumie imię Boga. Zatem wzywać imienia Bożego znaczy – przyzywać Jego samego.

- obecność i transcendencja

Zachęta Boga do wypowiadania Jego imienia nad Izraelem płynie z Bożego pragnienia, by być obecnym pośród swego ludu i ściśle się z nim jednoczyć.

Zwróćmy również uwagę na określenie: nad synami Izraela, które od razu sugeruje, że błogosławieństwo przychodzi z góry, od Boga. I rzeczywiście, to sam Bóg błogosławi, gdy kapłani wypowiadają formułę błogosławieństwa. Sam się do tego zobowiązał, uroczyście stwierdzając: Tak będą wzywać imienia mojego (...), a Ja im będę błogosławił. A gdy Bóg błogosławi, odpowiadając na wzywanie Jego imienia, to znaczy, że On sam przybywa. Imię Boga jest więc wyrazem zarówno Jego transcendencji, jak i bliskości, obecności pośród ludu.

- moc

Na tę prawdę naprowadza również starotestamentalny gest, jaki w Starym Przymierzu towarzyszył udzielaniu błogosławieństwa – wyciągnięcie rąk. Gest ten ma wiele znaczeń: wyciąga się rękę do zgody, podaje się dłoń na znak przyjaźni, gestem otwartej dłoni mówi się o swojej życzliwości i pokojowym nastawieniu. Ale na kartach Biblii podstawowym znaczeniem tego gestu jest właśnie to przyzywanie:

„Przyjdź!”. W języku biblijnym ręka, podobnie jak ramię, symbolizuje Bożą siłę, stwórczą potęgę, jest to więc przyzywanie Boga i Jego mocy.

– zbawienie

W świetle Nowego Przymierza widzimy, że Bóg odpowiada na ten gest w sposób nieskończenie przekraczający oczekiwania ludu Starego Testamentu – działa przez Syna w mocy Ducha Świętego, a w ten sposób jakby wyciąga do nas swoje ręce i – jak mówi święty Ireneusz z Lyonu (II w.) – przygarnia nas obiema rękami: w Chrystusie i w Duchu Świętym. Ten „gest” Boga wyraża Jego nieskończoną miłość i miłosierdzie, czyli zbawienie.

3. Działanie samego Boga

Bóg w swojej pokorze zechciał błogosławić lud przez pośredników i od nich niejako uzależnił udzielanie swej łaski. Zawsze jednak rozstrzygające jest Jego działanie, a nie działanie człowieka.

To Bóg sprawia, że błogosławieństwo udzielane przez pośrednika – kapłana jest skuteczne. Skuteczne jest nawet wtedy, gdy ten pośrednik okazuje się człowiekiem słabym i grzesznym. Wiemy przecież, że sam Aaron nie był wolny od win. Podczas nieobecności Mojżesza, ulegając naciskowi ze strony ludu, kazał sporządzić złotego cielca, który miał być obrazem jedynego Boga Izraela i któremu lud miał oddawać cześć na wzór kultów pogańskich (zob. Wj 32, 1−8). W Księdze Liczb zaś czytamy, że wraz ze swoją siostrą, Miriam, szemrał przeciwko Mojżeszowi, co nie podobało się Bogu (zob. Lb 12).

A więc ludzie wybrani przez Boga nie zawsze są ideałami. Są zwykłymi ludźmi. Jednak ich posługa jest skuteczna, gdyż ta skuteczność nie pochodzi od nich, a od Boga. Ona płynie z mocy Bożej, a wyraźnym znakiem tej mocy jest działanie ludzi w sposób zgodny z tym, co Bóg im polecił.

Widzimy więc tu wyraźnie dwa wymiary rzeczywistości. Z jednej strony jest to wymiar ludzki: Aaron i jego synowie, którzy z woli Bożej stanęli u początku starotestamentalnego rodu kapłańskiego (tak zwane kapłaństwo aaronowe), a z drugiej strony – Boski, bo to sam Bóg błogosławi, choć obrzęd błogosławieństwa sprawuje wybrany człowiek, któremu Bóg zlecił do zadanie.

To starotestamentalne błogosławieństwo trwało stulecia i stulecia, towarzysząc Izraelowi przez całe jego dzieje i upewniając go, że Bóg pamięta o swoim ludzie (por. Ps 115, 12), a kiedyś w całej mierze spełni to, co obiecał już Abrahamowi (zob. Rdz 12, 3). Prośba o błogosławieństwo oraz dziękczynienie za Jego niezliczone dobrodziejstwa stały się więc dla Izraelitów wiodącymi tematami modlitw. Przykładem tego są psalmy, tak chętnie i w różnorakich okolicznościach wyśpiewywane przez naród wybrany. Do takich modlitw należy również Psalm 67, który dziś słyszymy w liturgii słowa.

„BÓG MIŁOSIERNY NIECH NAM BŁOGOSŁAWI”

Psalm 67

Refren: Bóg miłosierny niech nam błogosławi.
Niech Bóg się zmiłuje nad nami i nam błogosławi;
niech nam ukaże pogodne oblicze.
Aby na ziemi znano Jego drogę,
Jego zbawienie wśród wszystkich narodów.
Niech się narody cieszą i weselą,
że rządzisz ludami sprawiedliwie
i kierujesz narodami na ziemi.
Niechaj nam Bóg błogosławi,
niech się Go boją wszystkie krańce ziemi!

Psalm ten nawiązuje do formuły błogosławieństwa aaronowego, o którym mówi pierwsze czytanie. Jest prośbą o Boże błogosławieństwo, streszczającą się w słowach refrenu: Bóg miłosierny niech nam błogosławi. W tej modlitewnej prośbie wyraża się zasadnicze pragnienie i potrzeba ludzkiego serca.

1. Pragnienie „dobrego słowa”

Po pierwsze – człowiek jest spragniony miłości. Jak zeschła, spękana ziemia potrzebuje deszczu, tak ludzkie serce potrzebuje słowa miłości, czyli słowa życzliwego i dobrego, a tym właśnie, jak wiemy, jest błogosławieństwo (benedícere – „błogosławić”, czyli mówić „dobre słowo”). Jednocześnie człowiek nosi na głębinach swej istoty, nie zawsze do końca uświadomione, pragnienie, by to błogosławieństwo, czyli to „dobre słowo”, było wyznaniem miłości kogoś ważnego, znaczącego, wielkiego i żeby miało wymiary nieskończone. Takie zaś pragnienia zaspokoić może jedynie Bóg.

Bóg jest Miłością, a Miłość ze swej natury pragnie obdarowywać sobą, pragnie przemawiać do umiłowanego, czyli błogosławić. Bóg zawsze pragnie błogosławić. On wciąż życzliwie zwraca się ku człowiekowi i chce obsypywać go swoimi darami, i to w sposób nieskończenie przewyższający wszystkie ludzkie marzenia i oczekiwania. Szanując jednak wolność człowieka, pragnie, by Jego Boskie, życzliwe słowo, czyli błogosławieństwo, było przez człowieka szczerze chciane i w wolności upraszane. Jakże więc miła jest Bogu ta modlitwa ludu: Niech Bóg się zmiłuje nad nami i nam błogosławi; niech nam ukaże pogodne oblicze. Wszyscy ludzie tak powinni się modlić, bo przecież wszyscy pragną ujrzeć pogodne oblicze Boga i pragną Jego dobrego słowa, choć wielu może nie zdaje sobie z tego sprawy. Ludzkość tego potrzebuje, zwłaszcza dziś, gdy na ziemi jest coraz mniej nadziei, gdy dotkliwie odczuwane są braki materialne, a jeśli nawet panuje dobrobyt, to pojawia się inne ubóstwo, straszliwe i paraliżujące: brak sensu życia wynikający z braku doświadczenia prawdziwej miłości. I tak zranieni ludzie noszą w sercach pragnienie błogosławieństwa zawierającego w sobie wszelkie dobro, a to znaczy, że ostatecznie – czy o tym wiedzą, czy nie – całym sercem pragną zbawienia. To pragnienie wyrażają słowa dzisiejszego Psalmu: Aby na ziemi znano Jego drogę, Jego zbawienie wśród wszystkich narodów.

2. Pragnienie, by „dobre słowo” było skuteczne

Po drugie – człowiek pragnie, by dobre słowo, które otrzymuje w darze, było skuteczne, czyli przejawiające się w życiu, w działaniu. A tak w całej pełni przemawiać może tylko Bóg! Tylko Jego słowo jest tak potężne, że aż stwórcze – dokonuje tego, co ogłasza (hebr. dawár; tłumaczone za R. Brandstaetterem jako „słowoczyn”), bo wiemy, że gdy Bóg błogosławi, czyli wypowiada swoje dobre słowo, to zarazem to głoszone dobro czyni. „Powiedzieć dobro i sprawić to dobro” (łac. Bónum dícere et effícere) – tak potrafi uczynić jedynie Bóg! On błogosławi po to, by faktem stało się Jego zbawienie wśród wszystkich narodów.

3. Pragnienie, by „dobre słowo” było bezwarunkowe

Po trzecie – człowiek pragnie dobrego słowa, które byłoby zupełnie bezwarunkowe, niezależne również od jego stanu moralnego. Bo każdy człowiek, jeśli tylko staje w prawdzie, musi prędzej czy później przyznać, że jest nie tylko słaby, ale i grzeszny. I w każdym może pojawić się trwożliwe pytanie, czy Boże błogosławieństwo dotyczy również jego.

Słowa dzisiejszego refrenu: Bóg miłosierny niech nam błogosławi są odpowiedzią na to pytanie. Odwołują się bowiem do miłosierdzia Bożego, a przez to ogłaszają radosną nowinę, że błogosławieństwo, którego tak bardzo potrzebuje każdy człowiek, przeznaczone jest nie tylko dla grupy ludzi szczególnie wybranych i godnych, ale też dla ludzi słabych i grzesznych. A przecież wszyscy tacy jesteśmy. Dlatego, prosząc o błogosławieństwo, powołujemy się na miłosierdzie Boże. I dobrze czynimy! Bóg jest dobry, Bóg jest Miłością, Bóg jest miłosierdziem. Gdy szczerze Go przyzywamy, On obsypuje nas swymi darami, bo dla każdego z nas ma „dobre słowo” – swą miłosierną Miłość.

„BÓG ZESŁAŁ SWOJEGO SYNA”

Drugie czytanie: Ga 4, 4−7
Bracia: Gdy nadeszła pełnia czasu, Bóg zesłał swojego Syna, zrodzonego z niewiasty, zrodzonego pod Prawem, aby wykupił tych, którzy podlegali Prawu, abyśmy mogli otrzymać przybrane synostwo. Na dowód tego, że jesteście synami, Bóg wysłał do serc naszych Ducha Syna swego, który woła: „Abba, Ojcze!”. A zatem nie jesteś już niewolnikiem, lecz synem. Jeżeli zaś synem, to i dziedzicem z woli Bożej.

Drugie czytanie, z Listu świętego Pawła Apostoła do Galatów, odsłania nam sens tego błogosławieństwa, o którym usłyszeliśmy w pierwszym czytaniu i w Psalmie responsoryjnym, a jednocześnie wprowadza nas w rozumienie wydarzenia, o którym powie nam dziś święta Ewangelia.

1. „Gdy nadeszła pełnia czasu”

Gdy nadeszła pełnia czasu, Bóg zesłał swojego Syna, zrodzonego z niewiasty. Wychodząc od tego zdania, zatrzymajmy się ponownie nad rzeczywistością czasu, tym razem patrząc na nią przez pryzmat Pawłowego określenia: pełnia czasu (gr. pléroma toú chrónou; łac. plenitúdo témporis).

a) czas zbawienia

Jan Paweł II stwierdza, że „w tych słowach Listu do Galatów apostoł Paweł wiąże ze sobą zasadnicze momenty, które w sposób istotny wyznaczają spełnienie tajemnicy «odwiecznie ukrytej w Bogu» (por. Ef 1, 9)” (MD 3). To ostateczne spełnienie dokonało się w Osobie Jezusa Chrystusa, który jest od wieków oczekiwaną Pełnią (por. Kol 1, 19; Ef 1, 10. 23). Zatem pełnia czasu rozpoczyna się wraz z Jego przyjściem na ziemię, czyli z chwilą, gdy Bóg staje się Człowiekiem. Syn Boży jest obiecanym i upragnionym Mesjaszem, Potomkiem Abrahama (zob. Ga 3, 16), który „dla nas ludzi i dla naszego zbawienia zstąpił z nieba” (Crédo).

Tę pełnię czasu można też określić jako „dojrzałość” dziejów do tego, by przyjąć Chrystusowe odkupienie z niewoli szatana i grzechu. Owa pełnia oznacza więc również „pełnię grzechu”, a więc taki stan świata, który już „woła z nocy głębokiej” o zbawienie, czyli o Miłość (por. pieśń adwentowa „Spuśćcie nam na ziemskie niwy”). Ona zaś – Miłość, którą jest sam Bóg najchętniej wkracza właśnie tam, gdzie jest największa nędza. Pełnia czasu oznacza więc „czas zbawienia” człowieka na ziemi, czas działania potężnej Bożej łaski, która tam, gdzie wzmógł się grzech, rozlewa się jeszcze obficiej (por. Rz 5, 20).

Tak więc określenie: pełnia czasu mówi o szczytowym momencie czasu, który nastał po długim okresie oczekiwania i przygotowania, i w którym ostatecznie wypełniają się wszystkie Boże obietnice dotyczące zbawienia ludzkości. Sam Pan Jezus to ogłasza, mówiąc: Czas się wypełnił (por. Mk 1, 15), a to znaczy: czas otrzymał już wszystko, już posiadł całe bogactwo. Można więc, za księdzem Cz. S. Bartnikiem, nazywać pełnię czasu „dniem mesjańskim”, „eschatologicznym centrum”, „sercem tajemnicy zbawienia”, „punktem Omega tworzącym zarazem nowy początek Królestwa Bożego” (zob. dz. cyt., s. 63).

b) szczytem – godzina Jezusa

Pełnia czasu, w której dokonuje się Chrystusowe misterium zbawienia, ma ściśle określoną dynamikę. Rozpoczyna się ona we wcieleniu Syna Bożego i trwa przez całe Jego ziemskie życie, a także w czasie Kościoła, czyli od wniebowstąpienia aż po paruzję. Cały ten czas, zwany pełnią czasu, ma swój jeden punkt szczytowy i centralny, wyznaczony przez Boga, który jest tej pełni istotą. Jest nim tak zwana godzina Jezusa, czyli Jego Pascha (zob. np. Mt 26, 45; Mk 14, 35. 41; J 2, 4; 7, 30). We wcieleniu ma więc „(...) początek wydarzenie centralne i kluczowe w dziejach zbawienia: Zmartwychwstanie Pańskie” (MD 3).

Po śmierci, zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu Jezusa, czyli po upływie Jego godziny przejścia z tego świata do Ojca (por. J 13, 1), On nadal jest obecny i działa pośród swego ludu, choć już nie w sposób widzialny, jak za ziemskiego życia, a pod zasłoną znaków. Kościół, będąc Mistycznym Ciałem Chrystusa, jest zawsze nierozerwalnie zjednoczony z Nim, jako ze swoją Głową (por. Ef 1, 22−23; Kol 1, 18). Pełnia czasu zatem obejmuje czas ziemskiego życia Jezusa i czas Kościoła, a więc okres między wcieleniem a paruzją, między pierwszym a drugim przyjściem Syna Bożego na ziemię.

Z chwilą paruzji, kiedy nastąpi kres doczesności, ta pełnia przyniesiona na świat przez Chrystusa ujawni się już w całej oczywistości, bez zasłony, i trwać będzie na wieki. Święty Jan Apostoł mówi o tym w takich słowach: Umiłowani, obecnie jesteśmy dziećmi Bożymi, ale jeszcze się nie ujawniło, czym będziemy. Wiemy, że gdy się objawi (paruzja), będziemy do Niego podobni, bo ujrzymy Go takim, jakim jest! (1 J 3, 2). Wówczas wszyscy należący do Chrystusa będą oglądać oblicze Boga bez zasłony.

2. „Bóg zesłał swojego Syna”

„Zesłanie (...) Syna współistotnego Ojcu jako Człowieka «narodzonego z niewiasty» stanowi szczytowy i definitywny punkt samoobjawienia się Boga ludzkości” – pisze Jan Paweł II (MD 3). Bóg czyni to w ogromie swej Boskiej, nieskończonej miłości, pragnąc przez dar z samego Siebie wybawić ludzkość z oszustwa grzechu. Inicjatywa posłania Syna należy w całej swej mierze do Boga. On nie czekał aż my godnie Go umiłujemy, lecz posłał Syna, gdyśmy byli jeszcze grzesznikami (por. Rz 5, 8). Dlatego święty Jan Apostoł woła: Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne (J 3, 16). Gdzie indziej mówi podobne słowa: W tym objawiła się miłość Boga ku nam, że zesłał Syna swego Jednorodzonego na świat, abyśmy życie mieli dzięki Niemu. W tym przejawia się miłość, że nie my umiłowaliśmy Boga, ale że On sam nas umiłował i posłał Syna swojego jako ofiarę przebłagalną za nasze grzechy (1 J 4, 9n).

Tak więc to Bóg pierwszy przychodzi do nas ze swoim darem, z darem największym – swoim Jednorodzonym Synem. Z woli Trójjedynego Boga i wyłącznie z Jego inicjatywy Druga Osoba Boska staje się Człowiekiem dla zbawienia rodzaju ludzkiego (por. CD 102).

3. „Zrodzonego z niewiasty”

Święty Paweł pisze: (...) Bóg zesłał swojego Syna, zrodzonego z niewiasty. To krótkie stwierdzenie zawiera bardzo bogatą treść, kryje w sobie niepojęte misterium. Oto Jezus Chrystus, Jednorodzony Syn Ojca, osobowe i ostateczne błogosławieństwo całej ziemi, przychodzi na świat z niewiasty (gr. ek gynaikós; łac. ex mulíere), a jest Nią Maryja, Dziewica z Nazaretu.

2Papież Jan Paweł II w swoim dokumencie poświęconym godności i powołaniu kobiety zwraca na to Pawłowe określenie szczególną uwagę i wysnuwa z niego wniosek: „Tak więc «pełnia czasu» ukazuje niezwykłą godność «niewiasty». Ta godność polega z jednej strony na nadprzyrodzonym wyniesieniu do zjednoczenia z Bogiem w Jezusie Chrystusie, które wyznacza najgłębszą celowość bytowania każdego człowieka tak na ziemi jak w wieczności. Z tego punktu widzenia «niewiasta» jest tutaj przedstawicielem i prawzorem całej ludzkości, reprezentuje człowieczeństwo, które jest udziałem wszystkich ludzkich istot, tak mężczyzn jak i kobiet. Z drugiej strony jednak wydarzenie nazaretańskie uwydatnia taką postać zjednoczenia z żywym Bogiem, które może być udziałem tylko «niewiasty», Maryi: zjednoczenie matki z synem. Dziewica z Nazaretu staje się rzeczywiście Matką Boga” (MD 4).

a) „Niewiasta pełni czasu”

W innym miejscu tego dokumentu Ojciec Święty pisze: „Jest rzeczą znamienną, że Apostoł nie nazywa Matki Chrystusa imieniem własnym «Maryja», ale określa Ją jako «niewiastę»: rodzi to skojarzenie ze słowami Protoewangelii w Księdze Rodzaju (por. 3, 15)” (MD 3). A zatem określenie świętego Pawła: ek gynaikós – jest nawiązaniem do niewiasty z Księgi Rodzaju – niewiasty, która jest w stałej nieprzyjaźni z szatanem, a której potomstwo zmiażdży głowę węża (zob. Rdz 3, 15). Zapowiadaną w Protoewangelii niewiastą jest właśnie Maryja – Nowa Ewa, Matka wszystkich żyjących, a Tym, który przychodzi, by ostatecznie pokonać szatana, jest zrodzony z Niej Syn Boży, Jezus Chrystus.

To nawiązanie do prehistorii zbawienia jest potwierdzeniem prawdy, że Maryja od samego początku, a w myśli Bożej – odwiecznie, wpisana jest w misterium swojego Syna, Zbawiciela świata i to Ona naprawia to, co zniszczyła Ewa. Tak więc – jak zaznacza ksiądz Cz. S. Bartnik – „plan zbawienia zaczął biec od «niewiasty początków» do «niewiasty pełni czasu», do niewiasty eschatologicznej, do Matki Mesjasza” (dz. cyt., s. 63).

b) Służebnica Pańska

Święty Paweł, pisząc o zrodzeniu Syna Bożego z niewiasty, podkreśla istotny rys misterium wcielenia: jego realizm, związane z nim macierzyństwo Maryi (z całą jego autentycznością) oraz Jej rolę jako Matki. Apostoł nie pisze: „przez niewiastę”, jakoby Maryja była tylko okazją do przeprowadzenia Bożego dzieła. Nie! Pisze, że Chrystus przychodzi na świat ek gynaikós – z niewiasty, co znaczy, że mocą Ducha Świętego z Jej człowieczeństwa bierze swoje ciało i krew, czyli ludzką naturę.

Jednocześnie to określenie: z niewiasty wskazuje na Jej Osobę, obdarzoną przez Boga godnością i wolnością, a więc oznacza, że wcielenie dokonało się za Jej 23zgodą, za Jej przyzwoleniem. Jak już wspominaliśmy w pierwszej części naszych rozważań, podkreśla tę prawdę święty Łukasz Ewangelista w swojej relacji o zwiastowaniu, gdy przytacza słowa odpowiedzi Maryi danej Bożemu posłańcowi: Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według twego słowa (Łk 1, 38). Maryja jest tu ukazana jako osoba czynnie działająca, współpracująca z Bogiem, wolna i świadoma swojej wolności, a jednocześnie pełna pokory i miłości, w uniżeniu przyjmująca Bożą wolę. Przez to swoje pokorne i służebne fiat „Maryja od pierwszej chwili swego Boskiego macierzyństwa, swego zjednoczenia z Synem, którego «Ojciec posłał na świat, aby świat był zbawiony przez Niego» (por. J 3, 17), włącza się do mesjańskiej służby Chrystusa. Przecież właśnie ta służba buduje sam fundament tego królestwa, w którym «służyć – znaczy panować». Chrystus – «Sługa Pański», objawi wszystkim ludziom królewską godność służenia, z którą łączy się najściślej powołanie każdego człowieka” (MD 5).

c) Matka Boga−Człowieka

Tak więc zrodzony odwiecznie Syn Boga, staje się w czasie Synem Maryi – niewiasty, ludzkiej Matki. Od chwili wcielenia jest Bogiem−Człowiekiem, nie utraciwszy nic ze swego Bóstwa, a przyjąwszy realne i pełne człowieczeństwo. Sobór Watykański II poucza, że „(...) Syn Boży przez wcielenie swoje zjednoczył się jakoś z każdym człowiekiem. Ludzkimi rękoma pracował, ludzkim myślał umysłem, ludzką działał wolą, ludzkim sercem kochał, urodzony z Maryi Dziewicy, stał się prawdziwie jednym z nas, we wszystkim do nas podobny oprócz grzechu” (KDK 22).

Maryja Panna, choć Synowi Bożemu dała tylko naturę ludzką, to jednak stała się nie tylko Matką Jezusa−Człowieka, ale Matką Boga. Jan Paweł II, w myśl Soboru Efeskiego (431 r.), wyraża tę prawdę w takich słowach: „Przy zwiastowaniu, odpowiadając swoim fiat, Maryja poczęła człowieka, który był Synem Boga, współistotnym Ojcu. Jest przeto prawdziwie Matką Boga, ponieważ macierzyństwo odnosi się do całej osoby, a nie tylko do ciała lub też do samej tylko «natury» ludzkiej. W ten sposób nazwa «Theotókos» – Matka Boga – stała się imieniem własnym tego zjednoczenia z Bogiem, jakiego dostąpiła Maryja Dziewica” (MD 4).

Ksiądz Bartnik również podejmuje ten temat. Pisze między innymi: „Św. Paweł utożsamia Mesjasza z Synem Bożym i fakt ludzkiego narodzenia Syna Bożego wiąże z Bożą ekonomią zbawienia. Wychodzi z fundamentalnej izraelskiej idei Boga jako Miłośnika człowieka (philanthropía – Tt 3, 4) do tego stopnia, że Bóg staje się człowiekiem, rodzi się jako człowiek z Niewiasty. Bóg z miłości do człowieka zesłał swego Syna, preegzystującego w niebie. (...) Syn Boży nie przestał przez to być Bogiem, nie przemienił się «bez reszty» w człowieka, lecz jednocześnie urodził się jako Syn Niewiasty. Mocno jest podkreślona tożsamość Boga i człowieka, po wiekach nazwana «osobową». Ten sam jest Zesłany Syn Boży, co i Zrodzony z Niewiasty” (dz. cyt., s. 63).

Tę prawdę o połączeniu dwóch natur, Boskiej i ludzkiej, w jednej Osobie Syna Bożego wyśpiewujemy również w kolędach, między innymi w takich słowach: „Witaj, Jezu nam zjawiony; witaj, dwakroć narodzony, raz z Ojca przed wieków wiekiem, a teraz z Matki człowiekiem”, a gdzie indziej: „Wielkie zdziwienie: wszelkie stworzenie, cały świat orzeźwiony; Mądrość Mądrości, Światłość Światłości, Bóg−Człowiek tu wcielony!”.

Jak widzimy, ta oszczędna w słowach wzmianka o niewieście, ma ogromne znaczenie – wprowadza nas w tajemnicę Bożego macierzyństwa Najświętszej Maryi Panny, które Kościół publicznie i społecznie wyznaje: „I za sprawą Ducha Świętego przyjął (Jezus Chrystus) ciało z Maryi Dziewicy i stał się człowiekiem”. Ta prawda wiary – tak istotna, że zawiera się już w najstarszych symbolach wiary Kościoła, a w obecnej liturgii dwa razy w roku (w dniu Zwiastowania i w dniu Narodzenia Pańskiego), wyznając ją podczas Mszy świętej, ze czcią przyklękamy – mówi o miejscu i roli Maryi w misterium zbawienia. To właśnie z Maryi w pełni czasu Jednorodzony Syn Ojca przyszedł na świat. Ona – zgodnie z odwieczną Bożą wolą – związana jest z Chrystusem najściślej i nierozerwalnie, jako Jego Matka.

4. „Aby wykupił tych, którzy podlegali Prawu”

W dalszych słowach święty Paweł podaje cel, dla którego Ojciec posłał na świat swego Syna: Bóg zesłał swojego Syna, zrodzonego z niewiasty, zrodzonego pod Prawem, aby wykupił tych, którzy podlegali Prawu (...).

Aby lepiej rozumieć to zdanie, wróćmy do wersetów bezpośrednio poprzedzających dzisiejszą perykopę. Święty Paweł naświetla w nich rolę Prawa Mojżeszowego w zbawczych planach Boga. Rola ta – jak wyjaśnia Apostoł – była tymczasowa. Prawo starotestamentalne, samo z siebie niezdolne do dawania życia, uświadamiało jedynie tym, których obowiązywało, ich grzech i ograniczało się do potępienia grzesznika (zob. Ga 3, 9−14). Było ono surowym wychowawcą, prowadzącym Izraelitów ku właściwemu celowi, czyli ku Chrystusowi, Dawcy nowego życia. Z chwilą, gdy Bóg, zgodnie ze swoim odwiecznym zamysłem miłości, zesłał swojego Syna, (…) zrodzonego pod Prawem, aby wykupił tych, którzy podlegali Prawu, czas Prawa Starego Przymierza definitywnie się skończył. Chrystus rozpoczął Nowe Przymierze, czyli nowy, ostateczny czas wypełniania się obietnicy zbawienia (zob. Ga 3, 25−29). Nie można jednak, jak podkreśla ksiądz Bartnik, czasu Starego Prawa przekreślać ani wyrzucać poza obręb Bożego planu zbawienia. Wprawdzie epoka ta była tylko cieniem pełnej wolności w Bogu, która nastała wraz z przyjściem Jezusa Chrystusa, niemniej okres Prawa Starego Przymierza jest etapem tego samego Bożego planu zbawienia – planu, który realizuje się w sposób sukcesywny, pedagogiczny (zob. dz. cyt., s. 64n).

Zatrzymajmy się jeszcze nad tym, w jaki sposób Chrystus wykupił tych, którzy podlegali Prawu? Uczynił to przez swoją kenozę, czyli uniżenie: (...) istniejąc w postaci Bożej, nie skorzystał ze sposobności, aby na równi być z Bogiem, lecz ogołocił samego siebie, przyjąwszy postać sługi (Flp 2, 6n). „Pan stał się sługą, Dawca Prawa – niewolnikiem Prawa – to wszystko, aby odwrócić stan człowieka: z niewolniczego na wolny i Boży. Ten, który rodzi się pod Prawem, uwalnia od niewoli Prawa. Ten, który przychodzi w stanie uniżenia, wynosi człowieka do stanu syna Bożego, choć przybranego” (Bartnik, dz. cyt., s. 64).

5. „Abyśmy mogli otrzymać przybrane synostwo”

O tym niepojętym wyniesieniu człowieka do stanu syna Bożego czytamy już w następnych słowach świętego Pawła: Bóg zesłał swojego Syna (...), abyśmy mogli otrzymać przybrane synostwo.

a) dar nowej natury

Czym jest to przybrane synostwo? To dar nowej natury, której nie posiadaliśmy od początku istnienia, lecz została nam dana w Synu Bożym. Właśnie przez Niego i w Nim otrzymaliśmy przybrane synostwo Boże – przybrane, bo jako stworzeniom nam się ono nie należało. Niemniej, jest to nie tylko jakieś synostwo prawne, umowne, ale synostwo realne, ontyczne, substancjalne – przez fakt chrzcielnego wszczepienia w Chrystusa. Dzięki sakramentowi chrztu staliśmy się „synami w Synu” – synami w Jednorodzonym Synu Bożym (por. Rz 6, 5; 12, 5; Ga 3, 27). Oto niepojęte misterium przebóstwienia człowieka: sam Bóg go przygarnia i czyni swoim rzeczywistym dzieckiem (por. 1 J 3, 1). W ten sposób Bóg nie tylko przywraca człowiekowi jego godność, ale w Chrystusie czyni go nowym stworzeniem, więcej jeszcze – czyni go swoim prawdziwym synem. Sobór Watykański II uroczyście tę prawdę ogłasza: „Spodobało się Bogu w swej dobroci i mądrości objawić siebie samego i ujawnić nam tajemnicę woli swojej (por. Ef 1, 9), dzięki której przez Chrystusa, Słowo Wcielone, ludzie mają dostęp do Ojca w Duchu Świętym i stają się uczestnikami Boskiej natury (por. Ef 2, 18; 2 P 1, 4). Przez to zatem objawienie Bóg niewidzialny (por. Kol 1, 15; 1 Tm 1, 17) w nadmiarze swej miłości zwraca się do ludzi jak do przyjaciół (por. Wj 33, 11; J 15, 1415) i obcuje z nimi (por. Ba 3, 38), aby ich zaprosić do wspólnoty z sobą i przyjąć ich do niej” (KO 2).

Jan Paweł II, nawiązując w swej pierwszej encyklice do tej prawdy wiary, że Chrystus dla nas stał się Człowiekiem, pisze: „W tym zbawczym wydarzeniu dzieje człowieka w Bożym planie miłości osiągnęły swój zenit. Bóg wszedł w te dzieje, stał się – jako człowiek – ich podmiotem, jednym z miliardów, a równocześnie Jedynym! Ukształtował przez swe Wcielenie ten wymiar Ludzkiego bytowania, jaki zamierzył nadać człowiekowi od początku. Ukształtował w sposób definitywny, ostateczny – w sposób Sobie tylko właściwy, stosowny dla swej odwiecznej Miłości i Miłosierdzia, z całą Boską wolnością – a równocześnie z tą szczodrobliwością, która pozwala nam wobec grzechu pierworodnego i wobec całej historii grzechów ludzkości, wobec manowców ludzkiego umysłu, woli i serca, powtarzać z podziwem te słowa:

«O szczęśliwa wino, któraś zasłużyła mieć takiego i tak potężnego Odkupiciela!»” (orędzie Exsúltet z Wigilii Wielkanocnej); (RH 1).

b) synostwo dane i zadane

A zatem nie jesteś już niewolnikiem, lecz synem – pisze Apostoł narodów w kolejnym zdaniu. Te słowa wyrażają prawdę, że wolność, którą obdarzył nas Chrystus, jest czymś znacznie większym niż tylko końcem niewoli. To jest – jak powiedzieliśmy – nowy stan naszego istnienia, wynikający z posiadania nowej natury. Nie tylko przestaliśmy być niewolnikami, ale staliśmy się synami Bożymi – synami w jedynym Synu Bożym! Dokonało się to poprzez „adopcję”. Wprawdzie już Izrael odnosił się do Boga jako do swego Ojca (Wj 4, 22; Oz 11, 1−4; Iz 63, 15−16; 64, 7) i mówił o adopcji (Rz 9, 4), ale to usynowienie, które dokonało się dzięki Chrystusowi, jest – jak powiedzieliśmy – czymś zupełnie nowym i nieporównywalnie wyższym (Rz 8, 14−17; Ef 1, 1−5). Wolność dana nam z woli Ojca przez Chrystusa jest czystą łaską, jest dziełem Ducha Świętego. Święty Paweł Apostoł zaznacza, że tak właśnie realizuje się odwieczny plan Boga, który jest planem miłości. Z miłości przeznaczył nas (Bóg) dla siebie jako przybranych synów przez Jezusa Chrystusa, według postanowienia swej woli – pisze w Liście do Efezjan (1, 5).

Jednak wolność otrzymana w sakramencie chrztu świętego jest w naszym doczesnym życiu nadal zagrożona przez skutki grzechu pierworodnego i grzechy osobiste. Dlatego dopóki żyjemy, wciąż musimy uwalniać się z niewoli grzechu, aby móc osiągnąć pełnię wolności synów Bożych w chwale ostatecznej (zob. Rz 8, 21), w której już mamy udział przez dary Ducha Świętego (zob. 2 Kor 1, 22; 5, 5; Ef 1, 19). Tę wolność dzieci Bożych, utraconą przez osobisty grzech ciężki, odzyskujemy w sakramencie pokuty, w którym grzesznik wciąż może rodzić się do nowego życia. Stąd Ojcowie Kościoła nazywają ten sakrament „jakby mozolnym chrztem” (łac. laboriósus quídam baptísmus).

6. „Bóg wysłał do serc naszych Ducha Syna swego”

Na dowód tego, że jesteście synami – czytamy słowa świętego Pawła – Bóg wysłał do serc naszych Ducha Syna swego, który woła: „Abbá, Ojcze”.

W tym wersecie zwróćmy uwagę na wyraźnie zarysowaną trynitarność, która jest charakterystyczną cechą owej pełni czasu, o której rozważamy. Do tego momentu dziejów owa trynitarność nie była znana, w Starym Przymierzu bowiem Bóg dawał się poznać jako Bóg Jedyny (hebr. Ehád), jedynie w pewnych aluzjach była mowa o misterium Trójcy Świętej. Dopiero w Nowym Przymierzu Bóg wyraźnie objawia się jako Ojciec, Syn i Duch Święty. W tym nowotestamentalnym świetle poznajemy, że zbawienie jest dziełem Boga jedynego w Trójcy Osób i że cała Trójca Święta jest ostatecznym źródłem wszelkiego błogosławieństwa.

a) Najłaskawszy Ojciec

Duch Syna Bożego, wysłany do serc naszych, woła: Abbá, Ojcze! To hebrajskie słowo Abbá – podane w oryginale, nieprzetłumaczone – jest pełnym szacunku i czci zdrobnieniem od Ab („Ojciec”). Można więc oddać je przez określenia: „mój Ojcze”, „jedyny, ukochany Ojcze”, „Tatusiu”. Ten synowski zwrot wyraża czułość, delikatność, szacunek, bliskość i zachwyt. Dzięki usynowieniu nas w Chrystusie i dzięki obecności w nas Ducha Świętego, właśnie tak możemy zwracać się do Boga Ojca w niebie – z głębokim szacunkiem, a jednocześnie z miłością i serdecznością, z jaką zwracamy się do najbliższych w rodzinie.

Przez to określenie: Abbá wchodzimy jakby w głębiny obrazu Boga, który jest najłaskawszym Ojcem (łac. Clementíssimus Páter) – jak wielokrotnie głosi liturgia Kościoła. Odczytujemy Jego Serce, przepełnione miłością mocną, wierną, nieustępliwą, a zarazem delikatną i czułą (hebr. hésed i rahamím). Odczytując głębię tego wyrażenia, Jan Paweł II w jednym ze swoim przemówień wołał: „Podnieście głowy. Nie lękajcie się patrzeć w wieczność. Tam czeka Ojciec, Bóg, który jest Miłością. Dla tej Miłości warto żyć. Miejcie odwagę żyć dla Miłości. Miejcie odwagę! Niech wszelki lęk znajdzie ukojenie u Tego, do którego wołamy: «Abbá, Ojcze»!” (Lednica, 4 czerwca 1999 r.).

b) Syn – Objawiciel Ojca

Bóg, posyłając swego Syna, pokonał nieskończoną odległość, jaka dzieliła nas, czyli stworzenie, od Niego, naszego Stwórcy i Pana. Można powiedzieć, że w Chrystusie wybiegł nam naprzeciw, jakby już nie mógł się doczekać naszego powrotu do Ojcowskiego domu (por. Łk 15, 20). W swoim Synu nas usynowił, byśmy nie byli już obcymi i przychodniami, ale współobywatelami świętych, domownikami Boga i współdziedzicami Chrystusa (por. Ef 2, 19; Rz 8, 17).

Idąc z Chrystusem, który był i jest wczoraj i dziś, ten sam także na wieki (Hbr 13, 8), i poddając się Jego prowadzeniu, już tu na ziemi doświadczamy ciepła domu Ojca, choć jeszcze nie w pełni się to ujawnia, bo ta ostateczna rzeczywistość, jak wspomnieliśmy, jeszcze okryta jest zasłoną znaków.

Syn Boży nie tylko nas do Boga Ojca prowadzi, ale On sam jest naszą drogą. Mówi o sobie: Ja jestem drogą i prawdą, i życiem. Nikt nie przychodzi do Ojca inaczej, jak tylko przeze Mnie (J 14, 6). On jest Pośrednikiem pomiędzy nami a Ojcem, ale takim Pośrednikiem, który może o sobie powiedzieć: (...) kto Mnie widzi, widzi Tego, który Mnie posłał (J 12, 45), jest bowiem Jednorodzonym Synem współistotnym Ojcu i Jego Objawicielem (łac. Revelátor Pátris). Dzięki Jego przyjściu na świat ludzkość może poznać „w widzialnej postaci” Tego, który zamieszkuje światłość niedostępną, którego żaden z ludzi nie widział ani nie może zobaczyć (por. 1 Tm 6, 15−16; I prefacja o Bożym Narodzeniu).

c) Duch Święty – dar Ojca i Syna

To Duch Święty, który rozlewa miłość Bożą w naszych sercach, i w którym możemy wołać: „Abbá, Ojcze!”, wciąż poucza nas, że jesteśmy dziećmi Bożymi, i prowadzi nas do całej prawdy (por. J 16,13; Rz 8, 14n). Ten Duch nieustannie żyje w Kościele, uświęcając go i jednocząc wszystkie dzieci Boże – ludzi odkupionych i usynowionych przez Chrystusa i w Chrystusie (zob. KK 4). Jan Paweł II pisze: „(...) skarb człowieczeństwa pogłębiony o niewymowną tajemnicę «Bożego Synostwa» (por. J 1, 12), łaski przybrania za synów w Jednorodzonym Synu Bożym (por. Ga 4, 5), poprzez którego mówimy do Boga «Abbá, Ojcze» (Ga 4, 6; Rz 8, 15), jest zarazem potężną siłą jednoczącą Kościół najbardziej od wewnątrz i nadającą sens całej jego działalności. Jednoczy się w niej Kościół z Duchem Jezusa Chrystusa, z tym Świętym Duchem, którego Odkupiciel przyobiecał, którego stale udziela, którego zesłanie – objawione w dniu Pięćdziesiątnicy – wciąż trwa” (RH 18).

Kościół nieustannie przyzywa Ducha Świętego. „A Kościół naszej epoki – jak pisze dalej Ojciec Święty – z jeszcze większą zda się żarliwością, ze świętą natarczywością, powtarza: «Véni, Sáncte Spíritus!» Przyjdź! Przybądź! «Obmyj, co nie święte! Oschłym wlej zachętę! Ulecz serca ranę. Nagnij, co jest harde! Rozgrzej serca twarde! Prowadź zabłąkane!» (Sekwencja ze Święta Zesłania Ducha Świętego). (...) To wołanie do Ducha – i o Ducha – nie jest niczym innym, jak wciąż aktualizującym się wchodzeniem w pełny wymiar Tajemnicy Odkupienia, w której Chrystus zjednoczony z Ojcem i z każdym człowiekiem, nieustannie udziela nam tego Ducha, który daje nam świadomość synostwa Bożego i kieruje nas ku Ojcu (por. Rz 8, 15; Ga 4, 5). I dlatego Kościół naszej epoki – epoki szczególnie głodnej Ducha, bo głodnej sprawiedliwości, pokoju, miłości, dobroci, męstwa, odpowiedzialności, godności człowieka – w sposób szczególny musi się zespolić i zjednoczyć wokół tej Tajemnicy, odnajdując w niej najpotrzebniejsze światła i moce dla swojego własnego posłannictwa. Jeśli bowiem (...) człowiek jest drogą codziennego życia Kościoła, musi ten Kościół nieustannie być świadomy tej godności syna Bożego przybrania, jaką człowiek ma w Chrystusie od Ducha Świętego, i tego przeznaczenia do łaski i chwały (por. Rz 8, 30), jakie stało się jego udziałem poprzez wszystko, co składa się na jego życie na tej ziemi” (RH 18).

Ukochani, wyraźna trynitarność tej perykopy ukazuje nam zamysł Boga i Jego drogi: Ojciec objawia się na ziemi przez Syna w Duchu Świętym. W taki też sposób udziela nam swego błogosławieństwa. Jak już wspomnieliśmy, święty Ireneusz z Lyonu mówi, że Ojciec przygarnia nas dwiema rękami: w Synu i w Duchu Świętym (łac. in Chrísto et in Spíritu). Zatem w błogosławieństwie całej ziemi i każdego człowieka jaśnieje dynamika Trójjedynej Miłości: tu działa Ojciec wciąż posyłający Syna, tu działa Syn wciąż dający się w ofierze, tu działa Duch Przenajświętszy, który wysłany do serc naszych, nieustannie woła: Abbá, Ojcze!

W ten sposób Bóg ukazuje nam drogę, którą i my winniśmy kroczyć, a przez to jednoczyć się z Nim – drogę przez Chrystusa w Duchu Świętym. Tylko tak możemy czerpać zdroje błogosławieństwa od Boga Ojca, jedynego Źródła, od którego wszystko pochodzi, i jedynie przez to pośrednictwo możemy do Ojca zmierzać, bo jest On nie tylko Źródłem, ale i ostatecznym Celem naszego istnienia. Zauważmy też, że właśnie taka jest struktura prawie każdej ważniejszej modlitwy liturgicznej Kościoła: a Pátre per Fílium in Spíritu Sáncto – ad Pátrem (z łac. „od Ojca przez Syna w Duchu Świętym – do Ojca”).

„NADANO MU IMIĘ JEZUS”

Ewangelia: Łk 2, 16−21
Pasterze pośpiesznie udali się do Betlejem i znaleźli Maryję, Józefa i Niemowlę, leżące w żłobie. Gdy Je ujrzeli, opowiedzieli o tym, co im zostało objawione o tym Dziecięciu. A wszyscy, którzy to słyszeli, dziwili się temu, co im pasterze opowiadali. Lecz Maryja zachowywała wszystkie te sprawy i rozważała je w swoim sercu. A pasterze wrócili, wielbiąc i wysławiając Boga za wszystko, co słyszeli i widzieli, jak im to było powiedziane. Gdy nadszedł dzień ósmy i należało obrzezać Dziecię, nadano Mu imię Jezus, którym Je nazwał anioł, zanim się poczęło w łonie Matki.

Na zakończenie Oktawy Uroczystości Narodzenia Pańskiego nieprzypadkowo Kościół Matka podaje nam fragment z Ewangelii według świętego Łukasza. Czytamy tam o wydarzeniu, które miało miejsce właśnie wtedy, gdy nadszedł dzień ósmy od narodzin Syna Bożego – o obrzezaniu Dziecięcia i nadaniu Mu imienia Jezus.

Czytając dzisiejszą perykopę ewangeliczną mówiącą o tym wydarzeniu, zwróćmy uwagę na to, że Maryja, Święta Boża Rodzicielka, podobnie jak w drugim czytaniu, celowo ukazana jest jakby w tle – w cieniu Syna Bożego, Małego Króla, który przyszedł na ziemię założyć swoje Królestwo. To Jezus Chrystus, Bóg−Człowiek, jest w centrum całej historii zbawienia, a Maryja Matka z wielką pokorą i miłością Mu służy.

Rozważając słowa Ewangelii, zatrzymajmy się więc na tych dwóch wątkach: na postawie Maryi oraz na głębi imienia Jezus i jego znaczeniu dla nas.

1. Odnalezienie znaku

Pierwsze wersety perykopy przedstawiają dobrze znaną i jakżeż drogą nam scenę, którą opiewamy w kolędach: pasterze udają się do Betlejem i odnajdują tam Maryję, Józefa i Niemowlę leżące w żłobie.

Przybywają tu pouczeni przez anioła Pańskiego, który zwiastował im radość wielką (…): dziś w mieście Dawida narodził się wam Zbawiciel, którym jest Mesjasz, Pan. A to będzie znakiem dla was: znajdziecie Niemowlę owinięte w pieluszki i leżące w żłobie (Łk 2, 8nn). Po naradzie i wzajemnej zachęcie udali się więc z pośpiechem do Betlejem.

I co widzą po przybyciu na wyznaczone miejsce? Widzą znak, o którym mówił anioł: leżące w żłobie Niemowlę. Oto przedziwny kontrast – tam ujrzeli zjawisko nadzwyczajne: anioła i mnóstwo zastępów niebieskich, które wielbiły Boga (Łk 2, 13), teraz natomiast widzą znak prosty i zwyczajny: Dziecię, pieluszki, żłób. Potwierdzają się słowa anioła o narodzeniu Zbawiciela, ale jakże ten znak zapowiedziany przez zwiastuna z nieba jest zaskakujący! Oto Mesjasz, Pan leży w żłobie! Owszem, było powiedziane w jednym z proroctw: A ty, Betlejem Efrata, najmniejsze jesteś wśród plemion judzkich. Z ciebie mi wyjdzie Ten, który będzie władał w Izraelu, a pochodzenie Jego od początku, od dni wieczności (Mi 5, 1). Nikt jednak nie przypuszczał, że to najmniejsze będzie oznaczało narodzenie się Króla wieków na obrzeżach miasteczka, jakby na marginesie wielkiej historii ludzkości, że będzie to narodzenie w skrajnej nędzy, niedostrzeżone przez wielkich tego świata. Nikt nie wiedział, że Mesjasz narodzi się w stajni, że będzie położony w żłobie! A oto właśnie taki znak widzą pasterze: „Pan chwały wielkiej uniżył się Wysoki; pałacu kosztownego żadnego nie miał zbudowanego Pan wszego stworzenia!” – jak śpiewamy w kolędzie „Anioł pasterzom mówił”.

Właśnie nędza i ubóstwo, to, co małe i pogardzane, przyciąga miłosiernego Boga. A najbardziej Jego miłosierne Serce przyciąga nędza moralna, nędza grzechu, która „krzyczy” z ziemi do nieba o wybawienie. Dla uwolnienia ludzkości z niewoli szatana odwieczna Miłość staje się Człowiekiem. A objawia się w sposób sobie właściwy – przychodząc drogą najgłębszej pokory! „O miłości niepojęta, jakżeś wielka była, iżeś się tu z niebieskiego tronu sprowadziła. A to do pustej szopiny, o niesłychane nowiny!” (z kolędy „Ach, witajże, pożądana”).

2. Wiara i głoszenie Dobrej Nowiny

Pasterze widzą więc zapowiedziany znak: Niemowlę, leżące w żłobie. Na pozór nie ma tu nic nadzwyczajnego. Ale to im wystarcza. Oni wierzą! Można powiedzieć: co innego widzą, a w co innego wierzą. Widzą Niemowlę w żłobie, a wierzą, że to jest Bóg! Oto wielka tajemnica wiary – wiary prostych pasterzy, którzy mając zwyczajny znak i słowo anioła, wyznają Bóstwo Dziecięcia. A więc znak został wyjaśniony przez słowo, słowo zaś zostało przyjęte z wiarą. I właśnie w ten sposób „co innego się widzi, a w co innego się wierzy” – jak zwięźle i trafnie wyraził to święty Augustyn (łac. Áliud vidétur, et áliud intellégitur); (Kazanie 272).

Ta wiara pasterzy dana Słowu, które stało się ciałem (J 1, 14), każe im zanieść Dobrą Nowinę innym. Zatem opowiedzieli o tym, co im zostało objawione o tym Dziecięciu. Teraz oni stają się „aniołami” głoszącymi Słowo Boże (łac. ángelus – zwiastun). Zauważmy, że nie mówią nic od siebie, nie mędrkują, opowiadają tylko fakty – to, co im zostało objawione. W ten sposób są wierni słowu. Głoszą je jako naoczni świadkowie. A wszyscy, którzy to słyszeli – czytamy dalej – dziwili się temu, co im pasterze opowiadali. Zwróćmy na to uwagę: słowa pasterzy wzbudzają w słuchaczach zdziwienie. Oto głoszone jest wydarzenie, które można było zobaczyć w prostym znaku, a jednak to właśnie ono wzbudza zdumienie! Idzie tu bowiem o misterium, o wydarzenie zbawcze, o wielkie dzieła Boże (łac. magnália Dei). One z samej swej natury muszą wzbudzać w ludzkich umysłach i sercach zdziwienie i podziw wobec niepojętej miłości Boga, który tak bardzo się uniżył, że stał się Człowiekiem i narodził się w ubóstwie. „Bóg narodził się w stajni” – jak powie Jan Papini.

3. Uwielbienie Boga – nieustanna liturgia

Po tych nadzwyczajnych wydarzeniach pasterze wracają do swojej codzienności. Ale teraz ich życie jest już inne, jest jakby przedłużeniem tego, co ujrzeli, i co przeżyli. Czytamy bowiem: A pasterze wrócili, wielbiąc i wysławiając Boga za wszystko, co słyszeli i widzieli, jak im to było powiedziane. Ich życie staje się więc „liturgią”, bo jest jakby włączone w tę niebiańską liturgię, której byli świadkami i uczestnikami – w anielski hymn uwielbienia Boga (zob. Łk 2, 13n).

Ten hymn przyniósł na świat Jezus Chrystus (por. KL 83), wyśpiewali go na ziemi aniołowie, podjęli pasterze, a od nich przejmują go ludzie Bożego upodobania (por. Łk 2, 14). Uwielbienie Boga jest zarazem głoszeniem tego, co Bóg uczynił dla nas – przez wcielenie swego Jednorodzonego Syna, przez wszystkie wydarzenia zbawcze. Z pokolenia na pokolenie ludzie wierzący – podobnie jak betlejemscy pasterze, którzy słyszeli i widzieli, a potem opowiedzieli innym – głoszą i wspominają wielkie dzieła zbawcze. I tak przez wieki płynie nurt misterium. Właśnie te zbawcze fakty stanowią treść liturgii Kościoła. One są nieustannie, wciąż na nowo, ogłaszane, wyśpiewywane, celebrowane i uobecniane. Dlatego święta liturgia pełna jest znaków zwyczajnych (bo przez takie znaki objawił się Pan), a jednocześnie jest nadzwyczajna, bo kryje pod tymi znakami obecność Syna Bożego (por. KL 7). Dzięki sprawowanej na ziemi liturgii, która jest przedsmakiem liturgii niebiańskiej (por. KL 8), cała ziemska rzeczywistość podnosi się wyżej, jest sublimowana ku Bogu. Łukaszowy opis, nad którym dziś się zatrzymujemy, pozwala nam dotknąć tej prawdy, że misterium Chrystusa wciąż trwa pośród nas. Kontemplujmy więc z wiarą Niemowlę leżące w żłobie. Niech ten zwykły, ubogi znak, który ujrzeli pasterze, będzie ośrodkiem naszych myśli, uczuć, najgłębszych pragnień, „abyśmy poznając Boga w widzialnej postaci, zostali przezeń porwani do umiłowania rzeczy niewidzialnych” (I prefacja o Narodzeniu Pańskim).

4. Maryja – Mistrzynią kontemplacji

Kontemplacji Wcielonego Boga, objawiającego się nam w kenozie, najbardziej uczy nas Ta, która jest przy Nim najbliżej, która z miłością i adoracyjną wiarą pochyla się nad żłóbkiem – Jego Matka, Maryja. W dzisiejszej perykopie słyszymy o Niej takie słowa: Lecz Maryja zachowywała wszystkie te sprawy i rozważała je w swoim sercu. Zwróćmy na nie szczególną uwagę. Mówią bowiem o istotnej postawie Maryi: zachowywała i rozważała w sercu. Przy czym „serce” wyrażone w języku biblijnym, to jak wiemy, najgłębsze, duchowe centrum człowieka, w którym powstają myśli, rodzą się pragnienia i zapadają decyzje. Zatem ujawnia się tutaj to, co jest w głębinach ducha Maryi – Jej bezgraniczne umiłowanie Boga, przylgnięcie do Niego, rozmodlenie.

a) rozważająca Boże misteria

Jakimi są te sprawy, które Maryja zachowywała i rozważała w sercu? To wielkie Boże misteria, które stały się Jej udziałem: wcielenie i narodzenie Syna Bożego na ziemi. My sami być może przyzwyczailiśmy się już do tych prawd często przypominanych, głoszonych i opiewanych, choćby w pieśniach – ale pomyślmy, jak wielkie zdumienie musiały wywołać w sercu Maryi! Oto Bóg Najświętszy, którego nikt nigdy nie widział (J 1, 18), ma stać się widzialny! Ma stać się Człowiekiem! I to właśnie z Niej, nie naruszając Jej dziewictwa, pragnie się narodzić! Tu wszystko jest ponad naturą, choć dokonuje się w ciele. Wszystko jest znakiem wyższego porządku, którego ludzki umysł nie jest w stanie do końca zrozumieć. A jednak może i powinien to przyjąć z pokorą i wiarą.

Maryja, najgłębiej uczestnicząc w tych wielkich wydarzeniach zbawczych, cała jest im oddana. W tych wydarzeniach doskonale współdziała z Bożą łaską. Ona nie skupia się na sobie, na własnych przeżyciach, lecz w swym sercu zachowuje i rozważa Boże dzieła zbawcze, bo tylko one są godne zachowywania i takiego rozważania. Na zewnątrz życie Maryi jest zwyczajne, ale w samej swej istocie przepełnione jest tymi sprawami, które są nadzwyczajne, Boże. Matka Syna Bożego, żyjąc pośrodku świata, zajęta codziennymi obowiązkami, jest jednocześnie zatopiona w Bogu i nieustannie rozważa Jego dzieła.

b) przyjmująca słowo Boże z wiarą

Maryja właśnie tak przyjmuje słowa i czyny Boże zachowuje je w sercu i kontempluje. Jak już rozważaliśmy w pierwszej części naszej medytacji, zaczyna się Jej Boże macierzyństwo. Maryja poczęła Syna Bożego „wcześniej w duchu aniżeli w ciele” (łac. príus ménte concépit, quam córpore) – powie papież Leon Wielki (zob. LG, t. III, s. 1324).

Przejmując od Niej tę postawę niezachwianej wiary wobec słowa Bożego, a także postawę noszenia go w sercu i rozważania w codziennym życiu, wszyscy mamy przedziwny, tajemniczy udział w Jej Bożym macierzyństwie. Maryja Matka jest dla nas wzorem. Jej miłujące serce i wielka wiara sprawiają, że Jezusowi jest dobrze w Jej łonie, na Jej rękach, przy Jej Sercu. Ona raz przyjąwszy Jezusa−Słowo, już nigdy Go nie odstępuje.

Uczmy się od Maryi tej postawy trwania w jedności z Jezusem. Uczmy się od Niej kontemplacji w działaniu, czyli poddawania wszystkiego temu jednemu pragnieniu: być dla Jezusa, być przy Jezusie i żyć przez Niego – we wszystkich wymiarach życia. Nigdy nie zostawiajmy Go samego, bo Chrystusa opuszczać nie wolno! – jak wołał święty Cyprian (III wiek). Gdy naśladujemy Maryję w tym macierzyństwie duchowym, przejmujemy coś z czystości, dobra i piękna Jej Niepokalanego Serca i przybliżamy to piękno ludziom. Wchodźmy więc w głębiny słowa Bożego, przejmując od Matki Najświętszej, pochylonej nad żłóbkiem, postawę kontemplacji, miłości i pokornej służby wobec Słowa Wcielonego.

5. Zgodnie z Prawem Mojżeszowym

W końcowej części ewangelicznej perykopy słyszymy krótką relację o tym, że w ósmym dniu od narodzenia, gdy zgodnie z Prawem Mojżeszowym (zob. Kpł 12, 3) należało obrzezać Dziecię, nadano Mu imię Jezus.

a) obrzezanie Dziecięcia

Praktyka obrzezania, nakazana przez Prawo, była dla Izraelitów znakiem wejścia w przymierze z Bogiem, dającym nadzieję uczestnictwa w Bożych obietnicach (Rdz 17, 2−27), ostatecznie realizujących się w pełni czasu, jak to rozważaliśmy w oparciu o drugie czytanie. Przez obrzezanie Chrystus poddaje się Prawu, aby we wszystkim być posłusznym woli Ojca, wyrażonej w tym Prawie. Przez to swoje posłuszeństwo czyni sprawiedliwymi tych, którzy podlegali Prawu (por. Rz 5, 19; Ga 4, 5). Jezus Chrystus, należący do narodu żydowskiego, przez znamię obrzezania rozciąga swoją moc daleko poza ramy tego narodu, wiedząc, że Jego Ojciec chce, aby wszyscy ludzie dostąpili zbawienia (por. 1 Tm 2, 4). On rozumie lepiej niż ktokolwiek inny, że cielesny znak obrzezania nie ma żadnego znaczenia, jeśli nie jest wyrazem „obrzezania serca” (zob. Pwt 10, 16; 30, 6; Jr 4, 4; 6, 10; 9, 24−25), czyli przyjęciem woli Bożej sercem wierzącym.

To drugie – duchowe – obrzezanie jest niezbędnym warunkiem przynależności do nowego królestwa, które Chrystus, Król wieków, zapoczątkował na ziemi, zakładając nowy lud Boży – Kościół. To „obrzezanie” polega na zupełnym wyzuciu się z ciała grzesznego (Kol 2, 11), a dokonuje się w sakramencie chrztu, przez który zostajemy włączeni w Kościół i otrzymujemy niezniszczalną pieczęć wyciśniętą już nie na ciele, ale na duszy przez samego Ducha Świętego (zob. Ef 1, 13; 4, 30; 2 Kor 1, 22).

b) nadanie imienia

Z obrzezaniem łączyło się nadanie imienia. Jak już wspomnieliśmy w kontekście pierwszego czytania, w tradycji Izraela imię było nie tylko nazwaniem człowieka dla odróżnienia go od innych ludzi, ale było jakby synonimem samej osoby, wyrazem jej istoty, jej cech i życiowej misji. Dlatego do wyboru i nadania imienia przywiązywano dużą wagę.

Ta tradycja odnosi się również do Wcielonego Syna Bożego. Imieniem Jezus nazwał Boże Dziecię anioł, zanim się poczęło w łonie Matki. Anioł wypowiedział to imię do Maryi podczas zwiastowania (zob. Łk 1, 31). Również święty Józef usłyszał polecenie anioła, by tym właśnie imieniem nazwać Dziecię, które narodzi się z Maryi Dziewicy (zob. Mt 1, 21). Jest to więc imię wybrane przez Boga.

6. Jezus – Zbawicielem

Ukochani, pochylmy się teraz nad znaczeniem tego najświętszego imienia, w którym dobry Bóg „zdeponował” nasze zbawienie.

Imię „Jezus” (hebr. Jeszuá czy Jehoszuá) dosłownie znaczy: „Jahwe zbawia”; „Jahwe jest Zbawicielem”;

„Zbawiciel”. Wyraża zatem mesjańskie posłannictwo Jezusa Chrystusa: On jest Tym, który przyszedł nas zbawić.

Od czego? Od grzechu (zob. Mt 1, 21), czyli od bezsensu, bo grzech zawiera w sobie pełnię bezsensu. Przyszedł nas zbawić od wszystkiego, co jest złem, również od tego, co nas trwoży, choćbyśmy swój lęk głęboko skrywali w zakamarkach serc. W Jezusie Chrystusie Zbawicielu jest ratunek dla każdego z nas, dla całej ludzkości, dla ziemi, dla wszechświata. „Jezus Chrystus – mówi Jan Paweł II – jest Zbawicielem świata, ponieważ przyszedł, aby wyzwolić człowieka od tego podstawowego zła, jakie zaległo wnętrze ludzkie i całe dzieje człowieka, poczynając od pierwszego złamania Przymierza ze Stwórcą. Zło grzechu jest właśnie tym złem podstawowym, które odsuwa od ludzkości urzeczywistnienie się królestwa Bożego. Jezus z Nazaretu, który od początku swej misji głosi «przybliżenie się królestwa Bożego», jest Zbawicielem. Nie tylko głosi królestwo Boga, ale usuwa zasadniczą przeszkodę, jaką w jego realizacji stanowi grzech, zakorzeniony w człowieku na prawie pierworodnego dziedzictwa, które niesie z sobą stałe zarzewie grzechów osobistych (fómes peccáti). Jezus Chrystus jest Zbawicielem w tym podstawowym znaczeniu: sięga do korzenia zła w człowieku. Korzeniem tym jest odwrócenie od Boga, panowanie «ojca kłamstwa» (por. J 8, 44), który jako «książę ciemności» (por. Kol 1, 13) stał się przez grzech (i stale na nowo się staje) «księciem tego świata» (por. J 12, 31; 14, 30; 16, 11)” (Katecheza, Chrystus wyzwala człowieka z niewoli grzechu, 27 lipca 1988 r.).

Tę prawdę opiewamy również w kolędach: „Zbawienie jest twoje w ręku tej Dzieciny” („Z nieba wysokiego”), czy też: „Cicha noc, święta noc, narodzony Boży Syn, Pan wielkiego majestatu niesie dziś całemu światu odkupienie win”. Tak, zbawienie świata jest w ręku tej Dzieciny – w Synu Bożym, który stał się Człowiekiem, by przelać swoją Najdroższą Krew na odpuszczenie grzechów.

a) imię pełne chwały

Nic więc dziwnego, że gdy młody Kościół po otrzymaniu daru Ducha Świętego wyszedł z Dobrą Nowiną do świata, święty Piotr wołał przed Sanhedrynem: Nie dano ludziom pod niebem żadnego innego imienia, w którym moglibyśmy być zbawieni (Dz 4, 12). A więc warunkiem zbawienia, które Chrystus nam niesie, jest wiara w Niego i wzywanie Jego imienia (zob. Dz 16, 30−31; 2, 21; por. Jl 3, 5), czyli wzywanie Jego samego jako Zbawcy. Nikt bowiem, ani Żyd, ani poganin, nie może się zbawić sam, poza Chrystusem (zob. Dz 15, 11).

Tę prawdę odczytujemy również u świętego Pawła Apostoła, gdy mówi o Jezusie: Bóg Go nad wszystko wywyższył i darował Mu imię ponad wszelkie imię, aby na imię Jezusa zgięło się każde kolano istot niebieskich i ziemskich, i podziemnych. I aby wszelki język wyznał, że Jezus Chrystus jest PANEM – ku chwale Boga Ojca (Flp 2, 9−11)

Jezus – to imię najwyższe, imię pełne chwały. W nim zawiera się zbawienie ludzkości i całe bogactwo Kościoła (zob. Dz 3, 6; 4, 12). Ono stanowi centrum kosmosu, ośrodek świata widzialnego i niewidzialnego. Jest ponad wszelką Zwierzchnością i Władzą, i Mocą, i Panowaniem, i ponad wszelkim innym imieniem wzywanym nie tylko w tym wieku, ale i w przyszłym (Ef 1, 21).

Piękną i pożyteczną w modlitewnej kontemplacji syntezą biblijną, jest znany kantyk: „Jezus, najwyższe Imię, nasz Zbawiciel, Książę pokoju, Emmanuel, Bóg jest z nami, Odkupiciel, Słowo Żywota (…)”.

b) imię związane z krzyżem

Słowa Apostoła narodów głoszą chwałę imienia Jezus. Niemniej kontekst przytoczonego fragmentu z Listu do Filipian (2, 9−11) mówi o kenozie Chrystusa, a więc ukazuje nam, że to zbawcze i chwalebne imię Jezus nosi Ten, który uniżył samego siebie – dobrowolnie przyjął ubóstwo, odrzucenie, niesłuszne osądzenie, ubiczowanie, ukoronowanie cierniem, hańbę i mękę aż po śmierć na krzyżu.

Istotnie, imię Jezus – „Zbawiciel” nieodłącznie wiąże się z Ofiarą paschalną, w której Jezus jest i Kapłanem i Żertwą ofiarną. Nie ma innego Zbawiciela, jak tylko umęczony i zmartwychwstały, nie ma więc zbawienia bez krzyża. To właśnie na krzyżu Syn Boży zbawił nas, czyli swój lud, od grzechów (por. Mt 1, 21). Odkupił nas, płacąc ogromną, niewyobrażalnie wielką cenę – wydał siebie samego na okup za wszystkich (1 Tm 2, 6).

c) imię, które daje życie

Gdy Izrael wzywał imienia Jahwe, aby dostąpić Jego błogosławieństwa, wyrażał tym samym wiarę, że Bóg jest obecny wśród swojego ludu (zob. Wj 3, 14n). Jednak nikt w Starym Przymierzu nie mógł przypuszczać, że w pełni czasu Bóg, przyzywany przez wieki, rzeczywiście i dotykalnie stanie pośrodku swego ludu, przyjąwszy naturę człowieka. I nikt nie śmiał myśleć, że wypełnienie prorockiej zapowiedzi: Oto Panna pocznie i porodzi Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel („Bóg z nami”); (Iz 7, 14) oznaczać będzie widzialną postać Boga w Osobie Jego Syna.

Wzywanie imienia Wcielonego Syna Bożego – imienia Jezus – wiąże się więc z tajemnicą szczególnej bliskości Boga. Każdorazowe, szczere i gorące wypowiedzenie tego imienia jest czerpaniem prosto ze źródła miłości, jakim jest On sam. I dlatego każda myśl o Jezusie pokrzepia. Każde słowo o Nim pokrzepia. Każdy zwrot ku Niemu i każde przyjście do Niego pokrzepia. Wszystko, co związane jest z wiarą w to najświętsze imię Jezus, staje się jakby strumieniem żywej wody, dającej życie, radość, pokój, zbawienie (por. J 7, 38). Ale też bez pomocy Ducha Świętego nikt nie może wymówić tego imienia w sposób zbawczy – z wiarą (zob. 1 Kor 12, 3; Rz 10, 9).

d) szacunek dla imienia Jezus

Dziś chcemy na nowo wzbudzić w sobie cześć dla imienia Jezus. Pomyślmy, w jaki sposób wymawiamy to imię? Czy zawsze z wiarą i należnym szacunkiem? Czy wymawiając imię Jezus, od razu myślimy o Osobie Pana? Czy zastanawiamy się nad tym, Kim On jest? Czy pamiętamy o tym, że przyzywanie imienia Jezus oznacza otwieranie się na Jego Osobę, a także zobowiązuje do unikania grzechu, by nie obrażać Jezusa i nie krzyżować Go w sobie (por. Hbr 6, 6)? Czy czasem nie wypowiadamy tego imienia bezmyślnie, w żartach, a nawet w kpinach? Tak nie wolno! To jest najświętsze imię Jezus!

Szacunku i czci dla tego imienia uczy nas Kościół, gdy zaleca ukłon przez pochylenie głowy przy wymawianiu imienia Jezus w czasie sprawowania świętej liturgii, także w czasie Mszy świętej (zob. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego 275). Skoro na dźwięk najświętszego imienia Jezus pochylają się ze czcią całe niebiosa, to czy tym bardziej nie powinien tak czynić człowiek?!

BŁOGOSŁAWIEŃSTWO W NOWYM PRZYMIERZU

Ukochani, w ostatniej części naszych rozważań jeszcze raz zatrzymamy się nad tematem, który stanowi pewnego rodzaju syntezę treści zawartych w dzisiejszej liturgii słowa. Jest nim misterium Bożego błogosławieństwa, które przenika całą historię zbawienia.

To błogosławieństwo jest „dobrym słowem” Boga, słowem Jego miłości, które ostatecznie i najpełniej wypowiedział wówczas, gdy przyszedł do nas i zamieszkał między nami w swoim Synu – w Słowie, które stało się ciałem (J 1, 14). Nie ma więc większego błogosławieństwa nad to wypowiedziane w Synu i przez Syna! On, Jezus Chrystus, jest od wieków upragnionym i oczekiwanym błogosławieństwem ziemi, błogosławieństwem historii, ludzkości, każdego człowieka. Tylko On może napełnić i uspokoić ludzkie serce spragnione miłości, prawdy, szczęścia. W Chrystusie, Słowie Wcielonym, zawarte jest wszelkie dobro, którego człowiek najgłębiej pragnie i potrzebuje, a którym ostatecznie jest szczęście zbawienia.

1. Błogosławieństwo mocą Chrystusowej Ofiary

Tak więc wszystkie Boże obietnice błogosławieństwa spełniły się wraz z przyjściem upragnionego Mesjasza. Jego wcielenie, narodzenie, wszystkie Jego słowa i czyny, których szczytem jest Ofiara paschalna – to pełnia Bożych darów. Tylko w Nim Bóg mógł udzielić takiego błogosławieństwa, które jest zarazem Jego żywą, realną obecnością. Jezus Chrystus bowiem jest Bogiem−Człowiekiem, jedynym Pośrednikiem między nami a Ojcem (por. 1 Tm 2, 5), współistotnym Ojcu.

Z tego faktu wcielenia Syna współistotnego Ojcu wynika podstawowa prawda o jego misji jako Pośrednika−Kapłana. Mianowicie: kapłaństwo Chrystusa jest jedyne i wieczne. Stanowi ono absolutną nowość w stosunku do kapłaństwa starotestamentalnego i nieskończenie je przewyższa. „Jest transcendentnym spełnieniem wszystkiego, co zawiera się w kapłaństwie” (Jan Paweł II, List do kapłanów na Wielki Czwartek 1989, 3).

W Starym Przymierzu z misją kapłańską wiąże się składanie ofiar Bogu Najwyższemu. Chrystus – jedyny i wieczny Kapłan – również składa Bogu Ofiarę, ale i ona jest czymś zupełnie nowym w stosunku do starotestamentalnych ofiar składanych Bogu. Ta nowość polega na tym, że Chrystus „Sam jeden jest kapłanem swej własnej Ofiary – i On też jest niewysłowioną Żertwą (Hostią) swojego kapłaństwa w Ofierze Golgoty” (Jan Paweł II, List do kapłanów na Wielki

Czwartek 1985, 1). W Starym Przymierzu ofiary były zawsze niedoskonałe, wymagały nieustannego ponawiania. Chrystus złożył ofiarę raz na zawsze (gr. efapáx, łac. sémel), ofiarując samego siebie (Hbr 7, 27).

Dopiero ta Chrystusowa Ofiara napełnia wszystko ostatecznym sensem i daje zbawienie, pełnię błogosławieństwa. Nie byłoby dla nas wiekuistego szczęścia – błogosławieństwa, gdyby nie Chrystus, gdyby nie Jego Krew przelana na krzyżu.

Z krzyżowej Ofiary pochodzi też skuteczność wszelkiej modlitwy. W niej ostatecznie miała swoje źródło również cała moc błogosławieństwa aaronowego, udzielanego na wiele wieków przed przyjściem Syna Bożego na ziemię. Ta Ofiara bowiem stanowi samo centrum historii zbawienia, a dokonawszy się historycznie tylko raz, w określonym momencie dziejów, wypełnia niejako całą przestrzeń czasu – ogarnia przeszłość, teraźniejszość i przyszłość.

2. Błogosławieństwo znakiem krzyża

Udzielanie Chrystusowego błogosławieństwa wiąże się ze znakiem krzyża, bo to właśnie z drzewa krzyża spłynęła na ludzką, zbrukaną ziemię Najdroższa Krew Niepokalanego Baranka, która obmyła świat z grzechu i ubłogosławiła ziemię. Krzyż jest więc tronem łaski (Hbr 4, 16), z którego spływa na nas pełnia Bożego miłosierdzia, czyli właśnie błogosławieństwo.

a) w imię Trójcy Świętej

Ten znak krzyża czyniony jest w imię Trójcy Świętej: w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Misterium zbawienia, które ma szczyt w krzyżu Chrystusa, jest bowiem dziełem całej Trójcy Przenajświętszej. Zatem cała Trójca jest ostatecznym źródłem błogosławieństwa. Wprawdzie – jak rozważaliśmy – to Jezus Chrystus, Syn Boży, Druga Boska Osoba, jest Wcielonym Słowem Ojca, czyli Jego „Dobrym, Najlepszym Słowem” skierowanym do ludzi jako błogosławieństwo, ale gdzie jest Jezus, tam zawsze jest i Ojciec (ja i Ojciec jedno jesteśmy – J 10, 30); gdzie Jezus, tam jest moc Ducha Przenajświętszego (Gdy jednak przyjdzie Pocieszyciel, którego Ja wam poślę od Ojca, Duch Prawdy, który od Ojca pochodzi, On będzie świadczył o Mnie – J 15, 26).

b) wymowa znaku

Aby głębiej zrozumieć wymowę znaku krzyża, jaki w Nowym Przymierzu związany jest z błogosławieństwem, zastanówmy się najpierw, czym w ogóle jest znak w liturgii i paraliturgii, i jaka jest jego funkcja. Otóż, taki znak służy „przedziwnej wymianie” dokonującej się między człowiekiem a Bogiem. Jego naturą bowiem jest to, że należąc do rzeczywistości materialnej, uchwytnej, zarazem prowadzi do poznania rzeczywistości ukrytej. Posiada więc jakby podwójną funkcję: objawiania i zakrywania. Znak na coś wskazuje, coś objawia i przybliża – jako że posiada pewne elementy wspólne z rzeczywistością oznaczoną. Równocześnie jednak rzeczywistość tę zakrywa, osłania czy przesłania – ponieważ jest czymś różnym i odrębnym od owej rzeczywistości oraz wyraża ją tylko w sposób niedoskonały, nie będąc całkowicie „przeźroczystym”. W znaku „co innego się widzi, a co innego należy mieć na myśli” (por. św. Augustyn; łac. áliud vidétur et áliud intellégitur).

Znak liturgiczny posiada cztery funkcje: wspomina zbawcze dzieła Boże (sígnum rememoratívum), ukazuje aktualne działanie Boże (sígnum demonstratívum), zobowiązuje do odpowiedzi (sígnum obligatívum) i zapowiada pełnię zbawienia (sígnum prognósticum).

Znak krzyża, w którym Trójjedyny Bóg nam błogosławi, spełnia te wszystkie funkcje:

- sígnum rememoratívum – wspominanie Paschy

Po pierwsze, znak krzyża jest anamnezą−wspomnieniem męki i śmierci Jezusa Chrystusa. Ten znak mówi niejako: „To się wydarzyło, stało się w określonym czasie i miejscu, zgodnie z wcześniejszymi zapowiedziami i oczekiwaniami; w to trzeba uwierzyć, przyjąć jako fakt zbawczy i według tego uformować swe życie”.

- sígnum demonstratívum – uświęcenie człowieka

Błogosławieństwo znakiem krzyża mówi – po drugie – o aktualnym Bożym działaniu. Jest ono bowiem rozdawaniem ludziom tej zbawczej mocy, która pochodzi z Ofiary Chrystusa, uobecnianej do końca świata (por. Mt 28, 20; 1 Kor 11, 26) w Jego Kościele.

Mówi o tym już sam gest kreślenia dłonią krzyża, czyli dwóch kierunków: poziomego i pionowego. Kierunek poziomy wyraża prawdę, że Boże błogosławieństwo ogarnia całą rzeczywistość ziemską, a więc i całego człowieka: ciało i duszę, myśli, wolę, rozum, uczucia, całe jego działanie. Natomiast kierunek pionowy mówi o tym, że błogosławieństwo jednoczy człowieka z Bogiem, wiąże niebo z ziemią. Tak więc błogosławieństwo ogarnia całą rzeczywistość i niczym „klamra” ją scala i spina.

Dwa ramiona krzyża wyznaczają też kierunki Bożego ładu, czyli harmonii dotyczącej relacji z Bogiem (kierunek wertykalny), a także relacji z innymi ludźmi i z całym światem stworzonym (kierunek horyzontalny). Ta harmonia zaś, jak to przypomnieliśmy sobie we wstępie do rozważań nad dzisiejszą liturgią słowa, oznacza prawdziwy, głęboki, Boży pokój, który sprawia, że człowiek jest wewnętrznie scalony i prawdziwie szczęśliwy. Zatem błogosławieństwo znakiem krzyża jest błogosławieństwem pokoju, czyli darem jednoczenia człowieka z Chrystusem, bo to On jest naszym pokojem (Ef 2, 14).

– sígnum obligatívum – zgoda na paschalne drogi

Przyjęcie błogosławieństwa w znaku krzyża zobowiązuje nas do dania Bogu odpowiedzi. A ta odpowiedź oznacza „uchwycenie” krzyża, przez co mówi się Jezusowi: „Zgadzam się na Twoje paschalne drogi”. Odpowiedzią jest więc wzięcie krzyża na każdy dzień i kroczenie śladami Chrystusa, do czego On sam nas zachęca, gdy mówi: Jeśli kto chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje (Mt 16, 24).

Tą odpowiedzią będzie też świadome, godne i pełne wiary czynienie znaku krzyża podczas przyjmowania błogosławieństwa. Kreśląc ten znak, trzeba wszystkie swoje myśli i całe serce skupić na tym jednym geście, który czyni się od czoła do piersi, od ramienia do ramienia. W tym dostojnym, pełnym namysłu czynieniu znaku krzyża świętego można odkryć, iż Chrystusowa Ofiara ogarnia i uświęca całe nasze człowieczeństwo. Odpowiedzią na to błogosławieństwo będzie także świadome wiązanie znaku krzyża z całym swoim życiem, co oznacza, że należy czynić go nie tylko przed i po modlitwie, ale też w doświadczaniu pokus wewnętrznych, czy w jakimś niebezpieczeństwie zewnętrznym. Już starożytny tekst z III wieku zachęca wiernych do częstego znaczenia czoła znakiem krzyża: „Jeżeli jesteś kuszony, znacz twoje czoło znakiem krzyża ze czcią i pobożnością; jest to bowiem znak Męki, znany i wypróbowany (środek) przeciwko szatanowi, jeżeli tylko czynisz go z wiarą, nie by się pokazać ludziom, ale używając go świadomie jako puklerza. Przeciwnik bowiem, gdy widzi moc pochodzącą z serca – gdy człowiek wewnętrzny, to znaczy ten, który jest ożywiony przez Słowo, okazuje ją na zewnątrz – ucieka, zmuszony do tego przez Ducha, który jest w tobie (…). Znacząc (krzyżem) czoło i oczy za pomocą ręki, unikamy tego, który usiłuje nas zniszczyć” (Tradítio Apostólica, s. 134−137).

– sígnum prognósticum – zapowiedź przyszłej chwały

Wreszcie, błogosławieństwo znakiem krzyża jest zapowiedzią przyszłej chwały. Przez krzyż bowiem idzie się do światła, jak głosi znane adagium (łac. Per crúcem ad lúcem). Ten znak przypominający paschalne zwycięstwo Chrystusa, jest zarazem dla nas przypomnieniem, że błogosławieństwem może być to wszystko, co wydaje się nam przegraną, klęską, brakiem. Z Chrystusem Paschalnym życie przestaje być ciemne i ciężkie, wszystko zostaje opromienione słońcem, którym jest miłość. Miłość o wszystkim rozstrzyga! Ubi amátur non laborátur – pisze święty Augustyn - áut si laborátur, lábor amátur (z łac. „Gdy się miłuje, trudu się nie czuje, albo gdy się ten trud czuje, to się go miłuje”). Oto jest głęboka logika biblijna, logika paschalna. Miłość jest jej fundamentem. Ta Miłość objawiła się nam w betlejemskim żłóbku i nieustannie nam się udziela. W całej pełni zaś zajaśniała na krzyżu. Tam Słowo Ojca przemówiło do nas całą potęgą miłości!

Nie bójmy się więc doświadczyć Jezusowej męki, bo ona nie jest dla naszego udręczenia, ale dla zmartwychwstania, dla przyszłej chwały, choć dotykając krzyża, najpierw musimy poczuć jego szorstkość. Tylko ta miłość – Miłość Ukrzyżowana nadaje życiu sens i w niej – paradoksalnie – znajdujemy stałe oparcie, którego wciąż szukamy. Ona nigdy się nie kończy – wszystko się zmienia, ale krzyż wciąż stoi (łac. crúx stát dum vólvitur órbis).

3. „Kapłan ma błogosławić!”

Misja przekazywania błogosławieństwa należy do chrześcijańskich rodziców, przełożonych kościelnych czy innych osób mających władzę od Boga. Najbardziej jednak wpisana jest w posługę Chrystusowego kapłana, sługi Nowego Przymierza, gdyż tu wiąże się ze specjalnym ku temu uzdolnieniem – sakramentalnym namaszczeniem.

To specjalne uzdolnienie otrzymywane w sakramencie święceń ma swoje ostateczne źródło w jedynym kapłaństwie Jezusa Chrystusa. Kapłaństwo hierarchiczne nie jest jakimś oddzielnym kapłaństwem, ale udziałem w tym jedynym – Chrystusowym. Z chwilą namaszczenia Duchem Świętym podczas sakramentu święceń, kapłan dostępuje niezwykłej łaski utożsamienia się z Chrystusem Arcykapłanem. Odtąd każde kapłańskie działanie podejmuje już nie sam, ale in persóna Chrísti (z łac. „w osobie Chrystusa”), czyli uobecniając działającego Chrystusa; (zob. KK 10). Stąd w Kościele przez wieki powtarzane jest to określenie: „Sacérdos álter Chrístus” – „Kapłan – drugim Chrystusem”.

W związku z tym każde błogosławieństwo kapłana jest błogosławieństwem samego Chrystusa. Tylko On jeden jest Arcykapłanem na wieki, a każdy sługa Nowego Przymierza, poczynając od Piotra naszych czasów, poprzez biskupów, kapłanów czy diakonów, aż po dopiero co wyświęconego neoprezbitera, ma udział w tym jedynym Chrystusowym kapłaństwie i z tego źródła każdy kapłański czyn czerpie swą skuteczność. Ta wyjątkowa więź kapłanów Nowego Przymierza z Chrystusem, a w związku z nią – szczególna skuteczność, zobowiązuje ich do wiernego wypełniania kapłańskiej misji, by jak najwięcej Bożych łask mogło spływać na ziemię.

W jednym z dawnych obrzędów święceń kapłańskich padały takie słowa: Sacerdótis est benedícere – „Kapłan ma błogosławić”. Słowa te przypominały nowo konsekrowanym prezbiterom, że ich zadaniem jest nieść błogosławieństwo. Jakże wiele łaski i miłosierdzia spływa na ziemię, gdy Chrystusowy kapłan wyciąga rękę w geście błogosławieństwa!

a) błogosławieństwem wypełnić codzienność

Gdy myślimy o kapłańskim błogosławieństwie, najczęściej staje nam przed oczyma sylwetka Ojca Świętego, który przechodząc pośród rzeszy ludzi, błogosławi. Podobny obraz wiąże się z osobą biskupa. Ale błogosławić może i powinien każdy kapłan. To jest jego zadanie! To jest jego misja! Kapłan ma błogosławić nie tylko podczas Eucharystii, nie tylko przy sprawowaniu sakramentów świętych, i nie tylko w czasie Liturgii Godzin, ale ma błogosławić jak najczęściej! Nigdy za dużo Bożego błogosławieństwa! Ono wypełnia świętą liturgię i winno wypełniać codzienność. To jest spełnianie Bożego polecenia (z o ile większą skutecznością niż w Starym Przymierzu!): Tak oto macie błogosławić (…). A Ja im będę błogosławił (Lb 6, 23. 27). To jest sprowadzanie na człowieka, na ziemię i na wydarzenia, na każdego z osobna i na całą ludzkość, najistotniejszego Bożego dobra, czyli łaski. Przed laty w Krakowie kardynał Franciszek Macharski po powrocie z Rzymu przekazał kapłanom zgromadzonym w Bazylice Najświętszego Serca Pana Jezusa gorącą prośbę Ojca Świętego Jana Pawła II, by kapłani błogosławili lud – proboszczowie swoje parafie, przełożeni zakonni swoje wspólnoty, a każdy kapłan tych, którym posługuje.

b) błogosławić z wiarą i pokorą

Tak, kapłan nie może żałować tej mocy, którą otrzymał od Boga. Byłoby bardzo źle, gdyby z jakichś ludzkich względów nie przekazywał innym tych skarbów, które w dniu święceń Pan złożył w jego człowieczeństwie, w jego sercu, w jego dłoniach. Powinien przekazywać je ludziom z niezachwianą wiarą i z pełną świadomością wagi swego posłannictwa. Ale też wszystko winien czynić z głęboką pokorą, prosząc ufnie: „Przyjdź, Panie Jezu! Ty pobłogosław, Ty udziel swej łaski, ja jestem tylko Twoim narzędziem!”. Modlitwa Chrystusowego kapłana jest skuteczna. Na tak ufne, pokorne przyzywanie przez swego sługę, Pan zawsze odpowiada – przychodzi, staje pośrodku swego ludu.

4. Eucharystia – uobecnieniem błogosławieństwa

W Nowym Przymierzu błogosławieństwo Boże ma moc nieskończoną i trwa nieustannie dzięki Najświętszej Eucharystii. To tu, w Sakramencie Ołtarza, sprawowanym przez sługi Nowego Przymierza na pamiątkę Pana (por. Łk 22, 19; 1 Kor 11, 24), On sam – umęczony i zmartwychwstały Chrystus, Wcielone Słowo Ojca – uobecnia się w sposób prawdziwy, realny i substancjalny. Zatem również błogosławieństwo, którym Bóg nas obdarza w Eucharystii, jest błogosławieństwem realnym i wręcz substancjalnym – przyjmuje postać Pokarmu i Napoju na życie wieczne, na nieśmiertelność.

Podczas Mszy świętej kapłan wyciąga ręce nad darami chleba i wina. W Starym Przymierzu, jak rozważaliśmy, gest wyciągniętych rąk przywołał moc Bożą w postaci błogosławieństwa. W Nowym Przymierzu można już powiedzieć, że ten kapłański gest jest gestem przyzywającym Ducha Świętego, który jest Bożą Mocą. To właśnie tą Mocą dokonuje się cud Przeistoczenia: chleb staje się Ciałem Odkupiciela, a wino – Jego Najdroższą Krwią. Ópus nóstrae redemptiónis exercétur (z łac. „Dokonuje się dzieło naszego odkupienia”) – śpiewa Kościół w modlitwie liturgicznej. Ta moc Ducha Świętego działa przez człowieka – Chrystusowego kapłana, czyniąc z niego niejako żywe narzędzie. Dzięki posłudze kapłana Jezus Chrystus uobecnia się pod eucharystycznymi postaciami w stanie ofiarniczego wydania się za nas (łac. in státu víctimae – Pius XII), a przez to spływa na ziemię najpotężniejsze Boże błogosławieństwo. Oto potęga kapłańskiego słowa i gestu!

5. Roznosić błogosławieństwo jak światło

Wszystkie formy błogosławieństwa swój szczyt osiągają właśnie w Najświętszej Eucharystii. To z eucharystycznego ołtarza błogosławieństwo nieustannie rozchodzi się na wszystkie płaszczyzny ludzkiego życia. W jaki sposób się rozchodzi? Roznoszą je ci, którzy przez uczestnictwo we Mszy świętej, sami to Boże błogosławieństwo przyjęli.

Udział w Eucharystii sprawia, że bierzemy w siebie „żar” z ołtarza. Jest to żar ognia, który Pan Jezus przyszedł rzucić na ziemię, pragnąc, żeby on już zapłonął (Łk 12, 49). Przyjąwszy ten żar, stajemy się dziećmi światłości (por. Ef 5, 8) i jako dzieci światłości mamy „iść w pokoju Chrystusa” – jak słyszymy w słowach rozesłania – by nieść to światło innym. Mamy niejako promieniować Chrystusem, Słowem Wcielonym, który w każdej Mszy świętej daje się nam cały przy stole Słowa i przy stole Chleba. W ten sposób stajemy się źródłami światła w świecie, jak mówi święty Paweł (por.

Flp 2, 15), czyli przyczyniamy się do tego, że na ziemi ustępuje mrok smutku i beznadziei, a w ludzkich sercach budzi się nadzieja i głęboka radość.

a) prośba o błogosławieństwo

Ukochani, wraz z całym Kościołem śpiewamy dziś słowa: Bóg miłosierny niech nam błogosławi. Zastanówmy się jednak, czy rzeczywiście jest w nas pragnienie błogosławieństwa i czy całym sercem o nie prosimy? Czy jest w nas uwrażliwienie na tę łaskę, którą otrzymujemy za pośrednictwem kapłanów Chrystusa? Czy jest wiara w moc kapłańskiego słowa i gestu błogosławienia? Według wiary waszej niech wam się stanie – powiedział Pan Jezus do tych, którzy prosili Go o uczynienie cudu (zob. Mt 9, 27−29). O dary Boże trzeba prosić z wiarą i z wiarą trzeba je przyjmować!

Jeden z kapłanów podzielił się kiedyś ciekawym doświadczeniem, jakie spotkało go w Belgii. Otóż, gdy szedł ulicą, pewien młody człowiek podszedł do niego i poprosił: „Pobłogosław mi”. Był zaskoczony tym, że w tak prosty sposób ktoś prosi o błogosławieństwo! Z radością udzielił błogosławieństwa, a opowiadając to zdarzenie, zaznaczył: „Jakie wspaniałe wychowanie w wierze!”. To było również swoistym przypomnieniem tej prawdy: sacerdótis est benedícere – kapłan ma błogosławić.

Dobrze się dzieje, gdy ludzie z wiarą proszą o błogosławieństwo. Młodzi ludzie z Meksyku, widząc Ojca Świętego Jana Pawła II, witali go brawami i gorąco wołali: „Ojcze, pobłogosław!” („Benedictión! Benedictión!”). A on z głębi serca i z wielką apostol ską radością im błogosławił. Dziś dzieje się podobnie. Ten „las” rąk wyciągniętych ku Piotrowi naszych czasów jest znakiem wiary i miłości do samego Chrystusa. To bardzo dobry przejaw ducha ludu Bożego!

b) „Nie dotykajcie moich pomazañców!”

Niestety, wśród ludzi wierzących, a nawet gorliwie praktykujących, mało doceniana jest kapłañska misja udzielania błogosławieñstwa. Coraz częściej natomiast podważa się autorytet Chrystusowego kapłana. Za wszelką cenę szuka się oskarżeñ świadczących o słabości kapłana, a potem wyolbrzymia się je i nagłaśnia. Ale jakże często są to fałszywe oskarżenia! W ten sposób wzbudza się w wielu ludziach podejrzliwość, a nawet nienawiść do kapłañstwa i do Chrystusowego Kościoła. Te ziarna kłamstwa i „złej nowiny”, roznoszone po świecie, zapadają w sercach i umysłach (często bardzo skłonnych do nasłuchiwania wszelkich ciekawostek i sensacji), rodząc w nich nieufność, niechęć czy wręcz wrogość pod adresem kapłanów.

Nie wolno nam ulec tej szatañskiej manipulacji! Nie wolno nam poddawać się tym sugestiom podrzucanym przez media, które chcą zagłuszyć w ludziach prostą, ufną wiarę i szacunek dla Kościoła i sług Pañskich! Weźmy sobie głęboko do serc ten wyraźny Boży nakaz, zapisany już na kartach Starego Testamentu: Nie dotykajcie moich pomazańców i prorokom moim nie czyńcie krzywdy! (1 Krn 16, 22; por. Ps 105, 15).

– potęga łaski Bożej

Oczywiście, ludzka słabość jest faktem. Również kapłani nie są od niej wolni i przez wieki wielu z nich upadało. Tak było, tak jest i tak chyba będzie aż do końca czasów. Przecież nawet święta Ewangelia o tym opowiada: Judasz za pieniądze zdradził Mistrza, Piotr zaparł się Go pod przysięgą, a w czasie męki Pańskiej wszyscy Apostołowie pouciekali. Czy jednak z tego wynika wniosek, że wszystko, co Jezus uczynił na ziemi jest nieważne? Czy przez ludzką słabość Ewangelia jest nieprawdziwa, czy Kościół jest zbędny, sakramenty są nieważne? Czy przez fakt zdrady Piotra mamy dziś mniej zaufania do tego wielkiego Świętego? Czy z tej racji, że Apostołowie uciekli, podchodzimy ostrożniej do ich pism i świadectwa? Nie! Bo choć ludzka słabość dochodzi tu do głosu, to potężniejsza od niej jest Boża łaska. Pokorna i miłosierna miłość Pana zwyciężyła i wciąż zwycięża mroki grzechu!

Bóg nie uzależnił skuteczności swego błogosławieństwa od osobistej godności człowieka. Przypomnijmy sobie, kim byli Aaron i jego synowie. Nie byli aniołami, lecz ludźmi mającymi swoje słabości. A jednak Pan obiecał: (...) będą wzywać imienia mojego nad synami Izraela, a Ja im będę błogosławił. Pan zawsze działa ponad ludzką słabością i grzechem, i pomimo tej ludzkiej słabości wciąż przychodzi do nas pokorną drogą pośredników.

– działanie samego Chrystusa

Trzeba więc wyraźnie rozdzielić dwie płaszczyzny: czym innym jest święta misja, a czym innym osobista grzeszność człowieka posłanego. Rozróżniając te dwie sprawy, nie musimy (na szczęście!) dociekać, czy kapłan sprawujący święte misteria, w których uczestniczymy, jest moralnie święty. Nie musimy zastanawiać się nad tym, czy jest w stanie łaski uświęcającej. Gdyby od tego zależała ważność posługi kapłańskiej, to żylibyśmy w ciągłej niepewności, bo skąd moglibyśmy do końca wiedzieć, jaki jest stan sumienia kapłana? Tymczasem każdy kapłan, jak już wspomnieliśmy, ágit in persóna Chrísti – „działa w osobie Chrystusa”, to znaczy: uobecnia Chrystusa działającego. Tak więc w każdej czynności kapłańskiej prawdziwie działającym jest sam Chrystus Arcykapłan. To On błogosławi, On sprawuje liturgię na ziemi, tak jak i sprawuje ją w niebie. Dzięki Chrystusowi misteria Kościoła zawsze są skuteczne, zawsze są najświętsze i zawsze są źródłem Bożego miłosierdzia.

Oczywiście to, jacy są kapłani, nie jest bez znaczenia. Gdy widzimy kapłanów świętych, gorliwych, bez reszty oddanych służbie Bogu i ludziom, wówczas wzrasta nasza wiara, potęguje się nasza gorliwość. A przede wszystkim Boże misteria sprawowane są w sposób godny (kapłana zawsze obowiązuje zasada: Sáncta sáncte tractánda – „Rzeczy święte trzeba sprawować w sposób święty”). Jeśli jednak takiego wsparcia nie mamy, to i tak nie wolno nam rezygnować z korzystania z posługi kapłańskiej, z kapłańskiego błogosławieństwa, bo tu działa sam Bóg, który obiecał: Ja będę im błogosławił. Całą naszą uwagę winniśmy koncentrować na tym Bożym zapewnieniu, nie zaś na słabościach ludzkich i płynących z nich zgorszeniach. Zatrzymujmy się na tym, co piękne – na ogarniającym nas Bożym błogosławieństwie, któremu nawet słabość człowieka nie może przeszkodzić. Zatrzymujmy się na tym, co dobre, a tego jest więcej, niepomiernie więcej!

Ukochani, tyle dobra spływa na nas przez kapłańskie namaszczone dłonie! Przyjmujmy to dobro z wiarą, pokorą i prostotą, i za nie Panu dziękujmy, pamiętając, że gdy kapłan nam błogosławi, czyniąc znak krzyża, wówczas swoją przebitą dłonią błogosławi nam sam Jezus Chrystus, obdarowując nas żarem miłości swego Serca. Dlatego pogarda dla kapłańskiego błogosławieństwa w istocie jest jakimś odrzuceniem Chrystusa. Kto wami gardzi, Mną gardzi – mówi Pan (Łk 10, 16). I to Jezus jest odrzucany, Jezus jest niechciany, Jezus jest nienawidzony, gdy człowiek świadomie gardzi Jego sługą. Wynagradzajmy więc Jezusowemu Sercu te wszystkie zniewagi, jakich doświadcza nie tylko od tych ludzi, którzy nie wierzą, ale często również od tych, którzy przynależą do Jego Kościoła.

Opis planszy – „Błogosławieństwo”

Plansza w graficzny sposób przedstawia misterium zawarte w dzisiejszej liturgii, które w swej treści sprowadza się do słowa: „Błogosławieństwo”. W centrum planszy umieszczony jest znak Białej Hostii, promiennej jak słońce. Tym Słońcem jest Jezus Chrystus Eucharystyczny. To w Nim i przez Niego Bóg rozpromienił nad nami swoje oblicze.

Wpisany w Hostię znak Chrystusa (w kolorze czerwonym), celowo układający się w znak krzyża, jest symbolem Eucharystii i uobecnianej w niej Ofiary paschalnej. Umieszczona poniżej niebieska litera „M”, pierwsza litera imienia Maryi, oznacza Jej „ścisłe i nierozerwalne” zjednoczenie z Chrystusem i całym Jego misterium. Na tle tej litery widzimy białą lilię, symbolizującą wiekuiste dziewictwo Maryi, Matki Wcielonego Syna Bożego (biel czystości i dziewiczości).

Wyeksponowane na tle Hostii imię: „Jezus Chrystus” nawiązuje do dzisiejszej perykopy ewangelicznej, która wspomina nadanie nowo narodzonemu Dziecięciu imienia Jezus. Po obu stronach centralnie umieszczonej Hostii z tym imieniem widzimy sylwetki adorujących aniołów, poniżej zaś – adorujących ludzi. W tym geście adoracji wyrażona jest prawda, że imię Jezusa jest ponad wszelkie imię i na nie zgina się każde kolano istot niebieskich i ziemskich, i podziemnych (Flp 2, 9n).

U dołu planszy zarysowane zostały czarne sylwetki spadających w dół złych duchów. Ten prosty znak przypomniana o misterium zbawienia w jego aspekcie negatywnym – uwolnienie od zła – czyli wyraża prawdę, że Chrystus, przychodząc na świat, niszczy dzieło diabła, a także mówi o tym, że imię Jezusa jest „groźne” dla piekła.

Słoneczne tło całej planszy ma przypominać nam o radości, jaką niesie Chrystus, rozpraszając mroki wszelkiego zła (symbolizowane ciemnym kolorem u dołu planszy). Umieszczony na planszy fragment z Księgi Liczb mówi o błogosławieństwie, którego Bóg udzielał przez swoich kapłanów w Starym Przymierzu. Jednocześnie przypomina nam o tym, że dziś Bóg błogosławi nam przez sługi Nowego Przymierza – kapłanów Chrystusowych.

*

* *

„O, Matko Boża wybrana, bądź nam prostą drogą do Pana”! O Máter Déi elécta, ésto nóbis vía récta!

„O Duchu Święty, udziel mi głębokiej pobożności i wielkiej miłości do Maryi, mocnego oparcia na Jej Matczynym łonie i łaski nieustannego uciekania się do Jej miłosierdzia. Abyś poprzez Nią ukształtował Jezusa w moim wnętrzu w sposób czysty, wielki, mocny, aż po pełnię wieku dojrzałego” (św. Ludwik Maria Grignion de Montfort).

WYKAZ SKRÓTÓW

KK - Konstytucja dogmatyczna o Kościele – Lumen gentium

KL - Konstytucja o liturgii świętej – Sacrosanctum Concilium

KO - Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym – Dei verbum

KDK - Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym – Gaudium et spes

DZ - Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego – Perfectae caritatis

DM - Dekret o działalności misyjnej Kościoła – Ad gentes divinitus

KKK - Katechizm Kościoła Katolickiego

RH - Encyklika Jana Pawła II – Redemptor hominis DiM Encyklika Jana Pawła II –Dives in misericordia RM Encyklika Jana Pawła II – Redemptoris Mater EV - Encyklika Jana Pawła II – Evangelium vitae

MC - Adhortacja apostolska Pawła VI – Marialis cultus

FC - Adhortacja apostolska Jana Pawła II – Familiaris consortio

RD - Adhortacja apostolska Jana Pawła II – Redemptionis donum

VC - Adhortacja apostolska Jana Pawła II – Vita consecrata

MD - List apostolski Jana Pawła II – Mulieris dignitatem

LG - Liturgia Godzin

CD - Ćwiczenia Duchowne św. Ignacego Loyoli, tłum.

Ks. Mieczysław Bednarz SJ

LITERATURA

1. Normae universales de Anno liturgico et de Calendario, w: Missale Romanum, editio typica tertia, Typis Vaticanis 2002,

2. Martyrologium Romanum, editio altera, Typis Vaticanis 2004,Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium.

3. Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium.

4. Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei verbum.

5. Sobór Watykański II, Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes.

6. Sobór Watykański II, Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego Perfectae caritatis.

7. Sobór Watykański II, Dekret o działalności misyjnej Kościoła Ad gentes divinitus.

8. Sobór Watykański II, Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimum educationis.

9. Liturgia Godzin, t. I, III, IV, Poznań 1988.

10. Zbiór Mszy o Najświętszej Maryi Pannie, Poznań 1998.

11. Pius XII, Encyklika Mediator Dei, Rzym 1947.

12. Paweł VI, Adhortacja apostolska Evangelii nuntiandi. O ewangelizacji w świecie współczesnym, Rzym 1975.

13. Paweł VI, Adhortacja apostolska Marialis cultus. O należytym kształtowaniu i rozwijaniu kultu Najświętszej Maryi Panny, Rzym 1974.

14. Paweł VI, Przemówienie do członków „Consilium de Laicis” z 2 października 1974.

15. Jan Paweł II, Encyklika Redemptor hominis, Rzym 1979.

16. Jan Paweł II, Encyklika Dives in misericordia. O Bożym Miłosierdziu, Rzym 1980.

17. Jan Paweł II, Encyklika Redemptoris Mater. O błogosławionej Maryi Dziewicy w życiu pielgrzymującego Kościoła, Rzym 1987.

18. Jan Paweł II, Encyklika Evangelium vitae. O wartości i nienaruszalności życia ludzkiego, Rzym 1995.

19. Jan Paweł II, Encyklika Ecclesia de Eucharistia. O Eucharystii w życiu Kościoła, Rzym 2003.

20. Jan Paweł II, Adhortacja apostolska Familiaris consortio. O zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym, Rzym 1981.

21. Jan Paweł II, Adhortacja apostolska Pastores dabo vobis. O formacji kapłanów we współczesnym świecie, Rzym 1992.

22. Jan Paweł II, Adhortacja poświęcona życiu konsekrowanemu Vita consecrata, Rzym 1996.

23. Jan Paweł II, Adhortacja apostolska o konsekracji zakonnej w świetle Tajemnicy Odkupienia Redemptionis donum, Rzym 1984.

24. Jan Paweł II, List apostolski Mulieris dignitatem. Z okazji Roku Maryjnego o godności i powołaniu kobiety, Watykan 1998.

25. Jan Paweł II, List apostolski Novo millennio ineunte. Na zakończenie Wielkiego Jubileuszu Roku 2000, Watykan 2001.

26. List apostolski Mane nobiscum Domine Ojca Świętego Jana Pawła II na Rok Eucharystii, Watykan 2004.

27. Jan Paweł II, Listy na Wielki Czwartek (1979−2005), Kraków 2005.

28. Jan Paweł II, List do kobiet, w związku z IV międzynarodową konferencją ONZ na temat kobiet w Pekinie, Watykan 1995.

29. Jan Paweł II, Katecheza Maryja a godność kobiety, Rzym 29 listopada 1995.

30. Jan Paweł II, Ojcostwo i macierzyństwo w zamyśle Bożym, Przemówienie do uczestników Tygodnia studiów nad małżeństwem i rodziną, 1999.

31. Jan Paweł II, Przemówienie nadesłane na Apel III Tysiąclecia na Polach Lednickich, 4 czerwca 1999.

32. Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich, Lublin 1993.

33. Jan Paweł II, O życiu zakonnym, Poznań−Warszawa 1984.

34. Kardynał K. Wojtyła, Kazania 1962−1978, Kraków 1980.

35. Benedykt XVI, Adhortacja apostolska Sacramentum caritatis. O Eucharystii, źródle i szczycie życia i misji Kościoła, Watykan 2007, n.n. 67, 81.

36. Trwajcie mocni w wierze. Przemówienia i homilie Benedykta XVI w Polsce 25−26 maja 2006, Marki 2006.

37. Ks. Cz. S. Bartnik, Matka Boża, Lublin 2003.

38. J. Guitton, Maryja, Warszawa 1956.

39. J. Guitton, Kościół współczesny, Warszawa 1965,

40. Św. Maksymilian M. Kolbe, Oddanie się Niepokalanej, Warszawa 1985.

41. Św. Teresa od Dzieciątka Jezus, Rękopisy autobiograficzne, Kraków 1997.

42. Św. Jan od Krzyża, Dzieła, Kraków 1998,

43. Marana Tha – Przyjdź, nasz Panie, red. ks. B. Mokrzycki SJ, Kraków 1973,

44. Ks. B. Mokrzycki SJ, Misterium Kościoła, Warszawa 1987,

45. Ks. B. Mokrzycki SJ, Gody Baranka, Warszawa 1986,

46. Ks. B. Mokrzycki SJ, Droga chrześcijańskiego wtajemniczenia, Warszawa 1983,

47. C. Vagaggini, Initiation théologoque à la liturgie, Bruges t. I 1959

48. O. A. Jankowski OSB, Z rozważań nad Nowym Przymierzem, Poznań 1958,

49. H. A. P. Schmidt, Introductio in Liturgiam occidentalem, Romae 1962,

50. P. Hala OSB, Méditations sur les oraisons du Temps de Noël, Solesmes 2006

51. P. Jounel, Le Temps de Noël, w: L’Église en prière, red. A.

52. G. Martimort, Tournai 1965, p.p. 746−752.

53. Maryja w Tajemnicy Chrystusa, praca zbiorowa pod red.

54. S. C. Napiórkowskiego OFMConv, ks. S. Longosza, Niepokalanów 1997.

55. Jasnogórska Bogarodzica w wypowiedziach Jana Pawła II,

56. red. Z. S. Jabłoński OSPPE, Częstochowa 2003.

57. St. Kard. Wyszyński, Wszystko postawiłem na Maryję,

58. Warszawa 1998.

59. A. Feuillet, Jésus et sa Mère d’après les réctis lucaniens de l’enfance et d’après saint Jean. Le rôle de la Vierge Marie dans l’historie du salut et la place de la femme dans l’Église, Paris 1974.

60. A. L. Krupa, Electa ut sol. Studium teologiczne o Najświetszej Maryi Pannie, Lublin 1963.

61. Komentarz biblijny i homiletyczno−liturgiczny do niedzielnych i świątecznych czytań mszalnych, cykl A, red. Bp

62. J. Stroba, Warszawa 1975, s. 467−469.

63. L. Melotti, Maryja i Jej misja macierzyńska. Zarys teologii maryjnej, Kraków 1983.

64. H. Rahner SJ, Maria und die Kirche, Insbruck 1962.

65. Marie de Saint−Damien, La Vierge immaculée dans l’Écriture, Paris 1964.

66. La Vierge dans la prière de l’Église, red. L. Della Torre, Tours 1968.

67. H. M. Manteau – Bonamy OP, Nauka Maryjna Ojca Kolbego, Niepokalanów 1981.

68. M. Righetti, L’Anno Liturgico nella storia, nella Messa, nell’ Ufficio. Manuale di storia liturgica, vol. II, Milano 1969, p.p. 93−102.

69. M. M. Véricel, Le rôle de la Marie dans la préparation du salut, w: Assemblées du Seigneur, 6, Bruges 1965, 40−57.

70. M. P. Claudel, Les maternités miraculeuses, w: Assemblées du Seigneur, 6, Bruges 1965, p.p. 65−66.