Ks. Paweł Prüfer

W POSZUKIWANIU
RECEPTY NA ŻYCIE
Ewangelia codzienności

© Wydawnictwo WAM, 2012

Redakcja
Ewa Zamorska-Przyłuska
Korekta
Dariusz Godoś
Projekt okładki
Andrzej Sochacki

ISBN 978-83-277-2218-8

dodruk
NIHIL OBSTAT. Przełożony Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego
ks. Wojciech Ziółek SJ, prowincjał, Kraków, dn. 25 kwietnia 2012 r., l.dz. 87/2012.

WYDAWNICTWO WAM
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków
tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003
e-mail: wam@wydawnictwowam.pl
www.wydawnictwowam.pl

DZIAł HANDLOWY
tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496
e-mail: handel@wydawnictwowam.pl
KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA
tel. 12 62 93 260, 12 62 93 446-447
faks 12 62 93 261

e.wydawnictwowam.pl
Drukarnia Wydawnictwa WAM
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

Wstęp

Gonić za uciekającym zdarzeniem i złapać je w swoje ręce – to wydaje się dziś konieczne. „Odnosisz sukces – znaczysz”. Zaraz potem: „odniesiesz sukces – już teraz biegnij”. I jeszcze: „nie chce ci się biec albo biegniesz zbyt wolno, inni to zrobią, tyle że nie za ciebie”. Przedmioty takich haseł (jest ich już siedem miliardów) raczej to rozumieją. I przypuszczalnie – choć w wielkim stresie i z zapakowanym po brzegi plecakiem niepewności – pobiegną. Jednym jest łatwiej, bo mają wprawę w bieganiu. Od lat to robią. Biegają, żeby zdążyć. Chcą zdążyć na pociąg, chcą zdążyć za modą. Bycie poza burtą ich nie interesuje. Biegną więc za niezbędnikami godziwego poziomu codziennej egzystencji. Ozdabiają w pośpiechu ściany domów, biur, ośrodków szkoleniowych, szkół. Dbają o szczegóły własnego wyglądu. Gdy jest taka konieczność, spodnie zostają zaprasowane w kant. Innym razem oczywistością jest rozprasowanie kantów. Jeśli jednak i takie – rozprasowane – nie bardzo pasują, zamieniane są na dżinsy. Głos dopingu, by jeszcze bardziej przyspieszyć, jest słyszalny na zewnątrz, jest słyszalny i wewnątrz. Inni oraz piętrzące się w środku ambicje – obie strony są wyjątkowo zgodne w przynaglającym dopingowaniu „człowieka w teatrze życia codzienności” (E. Goffman 2010). Ale dzieje się także coś zupełnie odwrotnego. Cóż takiego? Gdzie? Kiedy?

Jakoś dziwniej i chyba niezrozumiale jednak pobrzmiewa zachęta (przynaglenie) do działania odwrotnego: cofać się, aby schwytać ponownie lub po raz pierwszy to, co minęło. Niezrozumienie tkwi głównie w poczuciu nieprzydatności, tym bardziej że cel jest mało wyraźny. Społeczność złożona jest z różnorodności. Istnieje realnie czy wirtualnie? W rzeczywistości czy wyobraźni? I tak, i tak – dał temu wyraz z właściwą sobie erudycją i wyjaśnił w pasjonującej książce o nieco złowieszczym tytule Społeczeństwo w stanie oblężenia socjolog Zygmunt Bauman (Bauman 2006: 53-60). Człowiek sam w sobie to genialna mozaika rozbieganych i jednocześnie połączonych detali, ukonstytuowany logicznie cud istnienia. Pośród tych różnorodnych jednostek najbardziej widoczne są młode głowy – nasączone po brzegi odruchami kształtowanymi przez dorosłych, czyli tych, którzy, obyci ze światem, nie działają w pojedynkę, lecz korzystają także z instytucjonalnej machiny. Dorośli mają swój ambitny cel: nauczyć młodszych od siebie ludzkiego sposobu życia, wchodzenia do społeczeństwa, co nauki społeczne nazwą socjalizacją (Sztompka 2003: 390-393). Przy tym sporo jest narzekań i więcej jeszcze oczekiwań. A przecież należałoby chyba pozwolić im pójść własną drogą. Najlepiej zupełnie autorską, bez powtarzania schematu i bez nakładania na twarz karnawałowej maski, znoszonej i przetartej, bo używanej przez wielu. Dziwne to trochę, bo dzisiaj łatwiej i taniej jest kupić nowe, niż poszukiwać w antykwariacie rzeczy wszelakich. Dziwne są tutaj instytucje obsługi i dziwne zabiegi sprzedawcy, który nie odrobił lekcji z marketingu i wywierania wpływu na ludzi. Choć Robert Cialdini tak bardzo się starał, gdy ubierał w słowa myśli o tym, jak człowiek może wpływać na drugiego człowieka (Cialdini 2009).

Piotr Sztompka, znany i uznawany nie tylko przez czytelników zainteresowanych socjologią naukowiec, jako wybitny znawca dziedziny powtórzył to, co powtarzają równie wybitni i tylko od czasu do czasu parający się socjologią badacze: „socjologia to nowa nauka na bardzo stary temat” (Sztompka 2003: 18). Dopiero całkiem niedawno udało się uporządkować wedle reguł naukowej dyscypliny to, czym ludzie żyli od dawna. Nawet jeśli im nikt jeszcze tego nie mówił, przekonując o poprawności metodologicznej i słuszności w dobieraniu narzędzi badawczych, intuicyjnie przeczuwali, że lepiej jest razem niż w pojedynkę. I bardzo często – również raczej systematycznie – potwierdzenie znajdowali w praktyce codzienności łowieckiej, towarzyskiej, obronnej, artystycznej. Czy wtedy, a tym bardziej teraz, tak samo logicznie i przekonująco mówił ktoś jednostce, zakochanej w społeczności wspólnotowej, jak ukształtować wzajemność odniesień, aby więcej szczęścia i więcej sensu było tam, gdzie chaos i niepewność mimowolnie dominują? A przy tym nie przekonując już z maczugą w ręku i płonącą pochodnią, ale mając w zamyśle i zastosowaniu logiczny wywód, argumentację, których należy użyć, by społeczność nie była Tönisowską Gesellschaft, lecz stała się czymś w rodzaju Tönisowskiej Gemeinschaft. Czym ona jest? Obecnością w bliskości, gdzie ludzie się znają, gdzie odczytują i rozumieją grymasy na twarzach innych, gdzie spotkaniu z innymi nie towarzyszy stres, bo ci inni są bliscy. Potwierdzi to także Georg Simmel, dla którego jednostki są bardziej widoczne z racji ich uchwytności, dostrzegalności, czego o społeczeństwie powiedzieć nie można (Simmel 2008: 61).

Metod, narzędzi i technik przekonywania jest równie dużo co „formatorów” i krzewicieli poprawności moralno-społecznej. Mam tu na myśli wszystkich, którzy z zamiłowania i obowiązku podejmują się wprowadzania innych, im powierzonych, w dorosłość, dojrzałość, nasz zawiły i skołowany świat, z którym trzeba sobie umieć poradzić. Sposoby na zbliżanie się do szczęścia zapełniają półki księgarni, bibliotek, piętrzą się na kawiarnianych stolikach. Są na wyciągnięcie ręki i w cenie przystępnej nawet dla tej grupy społecznej, do której adresowana jest i o której przede wszystkim traktuje niniejsza książka. Mam na myśli studiujących i zamierzających studiować – dla rozprawiających się z wątpliwością, „czy w dobrą stronę idę?”. Tych, którzy może zadają sobie pytanie: czy jutro pójdą w dobrą stronę? (Prüfer 2010: 15). Oni właśnie stali się inspiracją dla podjęcia tej refleksji. Są młodzi, mają więc energetyczną zdolność pobudzania innych do przemyśleń. Dostarczają ją innym. Także autorowi tej książki – są więc grupą potencjalnych adresatów. Lecz obok nich – w moim skromnym przekonaniu – staje cały szereg tych, którzy razem ze studiującymi żyją w świecie pogmatwanych idei, ale i realiów budzących mimo wszystko nadzieję.

Moim marzeniem jest, aby zdarzyło się sięgnąć po tę książkę komuś, kto chciałby rozpoznać własną sytuację nie tylko przez pryzmat tego, co sam przeżywa i doświadcza, lecz również poprzez spojrzenie tych, którzy potrafią życzliwie „obserwować”. W obserwacji tej chodzi o pewną odwagę badacza, który słyszy zza zamkniętych drzwi różne głosy. Nie potrafi rozpoznać treści rozmów, ale wie, że mowa jest tam o ważnych sprawach – bo skoro dotyczą życia, to muszą być ważne. By nie pozostać zwykłym podglądaczem i podsłuchiwaczem, musi zdobyć się na uczciwość i odwagę zapukania do drzwi, a następnie wejść do środka (por. Meighan 1993: 3). Wtedy już będzie wiedział, o czym mowa. Wtedy także, wsłuchując się w tłum rozgadanych postaci, poczyni swoje obserwacje, by po chwili opowiedzieć o nich tym, których dopiero co słyszał zza zamkniętych drzwi. Innymi słowy, drogi Czytelniku, kimkolwiek jesteś – wystarczy, że czujesz w sobie społeczną naturę, a ta książka będzie dla ciebie. Jeśli twoje życie toczy się pośród stosu papierów zalegających blat twego biurka, do którego stale dokładają coś współpracownicy, i jeśli rozumiesz, że sam nie dasz rady nawet przerzucić ich na inne miejsce, lecz potrzebujesz do tego życzliwej pomocy innych, ta książka jest dla ciebie. Jeśli przejeżdżasz codziennie dziesiątki kilometrów, żeby spotkać się z tymi, którzy tak jak ty próbują pomnażać „dobra tego świata”, ta książka jest dla ciebie. Jeśli szukasz nowej pracy, bo możesz innym i sobie dać znacznie więcej i potrzebujesz większych wyzwań, ta książka jest dla ciebie. I wreszcie, jeśli choć raz pomyślałeś – niezależnie od tego, gdzie i kim jesteś – że warto iść przez życie, poszukując i pomnażając dobro, ta książka jest dla ciebie. Może już o tym słyszałeś, może tylko przypadkiem, przy okazji i powierzchownie, że już od ponad dwóch tysięcy lat krąży nad ludzkimi głowami i w ich głowach coś, co otrzymało nazwę „Dobra Nowina”. Jeśli słyszałeś, to ta książka na pewno jest dla ciebie. Jeśli jednak nie słyszałeś, to ta książka również może być dla ciebie. Po jej lekturze możesz odnieść wrażenie, że brak tu proporcji w sugerowaniu adresatów i że największe „autorskie ciążenie” zwrócone jest ku młodym i dopiero studiującym. Twoje słuszne skądinąd wrażenie bierze się z kontekstu, w jakim autor tych refleksji od lat żyje. Cóż zatem – efekt zwykłego nasączenia bądź (czemu nie!) nawet „skrzywienia” obserwatora i analityka społecznej rzeczywistości, która go otacza.

Koncentruję się więc nie tylko na tych, którzy od dawna stają się „obiektem” badań socjologów, zwłaszcza socjologów edukacji i młodzieży. Treść moich rozważań dotyczy wszystkich, którzy – chcąc tego lub nie – tworzą mozaikę życia społecznego. Próba refleksji – jeśli przymierzać się do precyzowania metody opisu – lokuje się pomiędzy socjologią a namysłem teologicznym. Jedno i drugie związane jest z teorią i praktyką pracy oraz prywatnego życia autora, spotyka się w pewnego rodzaju interdyscyplinarnym i „międzypłaszczyznowym” sprzężeniu intelektualnych poszukiwań sensu i znaczenia oraz praktycznego ich wykorzystania w codzienności. Teolog, który zaciekawiony jest socjologią? A może socjolog, któremu nie jest obojętne teologiczne „wychylenie”? Autor przybiera obie te postaci. Teolog, któremu nie jest obojętne, czy ci wszyscy, co znaleźli się w zasięgu jego słów, świadectw i pragnień ewangelizacyjnych, uchwycą z tego choćby cząstkę. I czy ta cząstka będzie dotykać tego, co społeczne z natury i z wyboru jednostek.

Niewielu nie przyzna racji Arystotelesowi, który sugestywnie przekonywał: „Kto zaś nie potrafi żyć we wspólnocie albo jej wcale nie potrzebuje, będąc samowystarczalnym, bynajmniej nie jest członem państwa, a zatem jest albo zwierzęciem, albo bogiem. Wszystkim ludziom właściwy jest z natury pęd do życia we wspólnocie, a ten, kto ją pierwszy zestroił, jest twórcą największych dóbr” (Arystoteles 2004: 28). Arystotelesowski socjolog to ten, który „wychyla się” ku rzeczywistości „wychylonej” transcendentnie, uznając ów kierunek nie tylko za poprawny, ale i niezbędny dla zrozumienia świata ludzi i świata społeczności. Tak więc przygoda intelektualno-duchowa, jakiej się z radością podjąłem, to ewangeliczna refleksja nad elementami świata, w którym przyszło nam żyć.

Przywołany już wcześniej brytyjski przedstawiciel socjologii edukacji Roland Meighan dzieli się tym, co na temat jego książki rzecze bliska mu osoba, a zarazem pierwszy czytelnik: „Twój rękopis jest zarówno dobry, jak i oryginalny, ale ta część, która jest dobra, nie jest oryginalna, a ta część, która jest oryginalna, nie jest dobra” (R. Meighan 1993: IX). Mając świadomość, że sytuacja może się powtórzyć, starałem się, by oba wymogi – oryginalności i poprawności – stawały się zbieżne jak najczęściej i jak najszerzej.

Rozdział I
Jestem dla siebie, ale jak?

Rozwój myśli społecznej, zarówno dotyczącej historii nowożytnej, jak i dużo wcześniejszej, dostarcza czasem zastanawiających – a innym razem tylko oczywistych – odpowiedzi na pytanie, dlaczego współczesność wygląda tak właśnie, a nie inaczej. Marzenia o nowym ładzie i porządku między ludźmi, pomiędzy ludźmi a instytucjami, pomiędzy instytucjami a ich globalnym otoczeniem, nie opuszczają ludzi i dzisiaj. Znaleźć sposób na przyjazne współbycie i współbrzmienie, aby nie doświadczać niepokoju i kłopotliwego stanu permanentnego rozdrażnienia – oto pragnienie, choć jedno z wielu, nie tylko domatorów i miłośników „oaz spokoju”, ale każdego przeciętnego człowieka. Niczym slogan powtarzana jest prawda o tym, że aby osiągnąć spokój i budować pozytywne więzi ze światem, trzeba najpierw ten spokój znaleźć w sobie i uczynić go sposobem zawiązania przyjaźni z samym sobą. Wiemy o tym, wiele w tej sprawie robimy, lecz coś nam jednak wciąż nie wychodzi.

Chrześcijaństwo, w tym szczególnie tzw. katolicka nauka społeczna, w sposób usystematyzowany i organiczny przekazuje nam prawdę, już od ponad stu lat regularnie ją powtarza, że bez innych ludzi i bez społeczności jako takiej człowiek nie może zaspokoić swoich żywotnych potrzeb (Strzeszewski 2003: 155--159). Myśl socjologiczna wypowie to słowami Norberta Eliasa, który jest przekonany, że wszyscy ludzie, nawet jeśli się między sobą nie znają, przykuci są do siebie czymś w rodzaju niewidzialnych łańcuchów, a funkcje, które spełniają, uzależniają ich od innych. Nie znaczy to jednak, że jedni i drudzy są dla siebie nawzajem marionetkami, lecz że wyznaczają sobie wzajemnie obszary własnych możliwości i niemożności (Elias 2008: 20). W tym miejscu powstaje wyłom, który jednym udaje się jakoś zasypać i wypełnić, a innym niekoniecznie. Ci pierwsi, choć sami sobie poradzili, myślą o tych, którzy sobie jeszcze nie radzą. Chcą im pomóc. Czy potrafią? To już inna kwestia. Sprawą najistotniejszą jest jednak to, że chcą. I to pragnienie jest autentyczne. Stają więc razem z tamtymi przed wyłomem i cierpliwie podpowiadają, własnoręcznie zasypując żmudnie przepaść, której głębokość mierzona jest ludzką nieufnością i niewiarą. Po pewnym czasie coś się udaje, widać skutki. Jedni i drudzy z zadowoleniem wpatrują się w zapełniającą się dziurę marazmu i niechęci, ponad którą wyrasta wreszcie coraz wyżej i wyżej stożek ufności i zrozumienia. „Oni mi pomogli, choć ich o to nie prosiłem”. Choć oczy były przez cały czas szeroko otwarte, teraz otworzyło się nieco również serce, wnętrze. I pojawiła się być może myśl: „Mogę nadal myśleć i żyć dla siebie, lecz już trochę inaczej”. Potem przychodzi następna i jeszcze dojrzalej odmieniona: „Mogę nadal myśleć i żyć dla siebie, lecz już trochę inaczej, to znaczy ze świadomością, że inni też chcą żyć dla siebie”. Pierwszy krok do powstania więzi i do przekonania, że nie jestem ani zwierzęciem, ani bogiem, został postawiony.

Jeśli być dla siebie, to oczywiście na różne sposoby. Możesz pomóc sobie sam, mogą pomóc ci inni, może przyjść ci z pomocą „Pierwiastek nadprzyrodzony”. W tym ostatnim chrześcijanie rozpoznali Osobę, która, jeszcze zanim to nastąpiło, po cichu i w ukryciu za nimi wędrowała. Gdy już Ją uznali za swoją, podąża przed nimi, nie tylko dlatego, że została przez nich o to poproszona, lecz głównie dlatego, że jest mocniejsza niż ich mocne zamiary. Poniższe skromne refleksje-świadectwa mają nie tylko socjologiczno-teologiczną perspektywę, lecz mogą także zainspirować refleksję nad znajdowaniem siebie, by być dla siebie, ale bez egoizmu.

Dusza i ciało – oby nic złego
im się nie stało

Udowodnij, a uwierzę. Przekonaj, a się zgodzę. Pokaż, a powiem ci, co o tym sądzę – miejsce i czas nie odgrywają roli w pojawianiu się takich i podobnych dialogicznych komunikatów. Wielu przekonuje to, że Bóg i Ewangelia – choć to rzeczywistość zbawcza, a więc przekraczająca zmysły – jest jednak sprawą bliską życiu. I z przyjemną łatwością włączają w ten „dyskurs przekonywania” metaforyczne stwierdzenie: „niczym skóra ciału”. Czyli: „W niedoli proś, w powodzeniu dziękuj”.

W pomysłach na ludzkie szczęście prześcigają się koncerny, firmy i kreatywne jednostki. I czasem sami już nie wiemy, jak przyswoić wszystko, co atrakcyjnie się nam proponuje dzięki porządnemu opakowaniu. Pierwszą maszynę wytwarzającą opakowania opatentowano w 1852 roku (Aldridge 2006: 50). Wszak chodzi o wyzwolenie perswadującej siły, przekonującej nas, że jest wiele produktów i spraw, bez których nie można się uszczęśliwić. Tak więc dorosły kupuje sobie (dorosłemu) zabawkę równie często jak swemu dziecku (a może częściej?). Czy faktycznie ze wszystkich kolorów najpiękniejsza jest biel? Tak powiedział ktoś, kto zna się na kolorach. Ale tuż obok, w niedługiej kolejce dostępu do naszych obecnych i przyszłych potrzeb, stoi niecierpliwie ktoś inny, kto na kolorach zna się równie dobrze. Przekonuje, że kolor doskonały i najpiękniejszy to czerń.

Na jednej ze stron Biblii opisano scenę, jak to dziesięciu trędowatych doświadczyło w spotkaniu z Jezusem z Nazaretu oczyszczenia. Wcześniej nie przypuszczali raczej, że spotka ich Ktoś, kto z trądem radzi sobie jak z usunięciem łatwo zmywalnej plamy. Kto powie chorobie: „Uciekaj, to nie twoje miejsce”. I trąd znika. Skoro więc tak szybkie jest uzdrowieńcze działanie, nie trzeba tracić czasu na oznaki wdzięczności (spróbujmy wyobrazić sobie prawdopodobny tok myślenia uzdrowionych). Nie ma czasu. Bezcenny czas. Jest trochę czasu na świętowanie, na podzieloną z innymi – na krótką chwilę – radość, że jest się zdrowym. Tak zwani behawioryści przekonują, że im częściej ktoś jest nagradzany, tym mniej wartościowa staje się nagroda. Czy nie moglibyśmy dodać, że to, iż czasem jesteśmy zdegustowani, zasmuceni, przygnębieni i osamotnieni, wynika z powątpiewania w fakt, że żyjemy w rękach Boga, który daje to, o co z wiarą się prosi? A jeśli się żarliwie prosi, a odpowiedzi brak i daru brak, to czy nie pomoże wiara w to, że nieotrzymanie daru jest dla nas lepsze? Czy modlący się u schyłku życia Jan Paweł II nie prosił także o zdrowie dla siebie? Czy nie prosił swojego Boga, by dał mu utraconą zdolność przemawiania do tłumów? Powrotu do zdrowia nie było, a mocny głos nie wrócił. Tego, o co być może prosił, nie otrzymał. Otrzymał jednak w dwójnasób, uznany za świętego. A ile jeszcze otrzymali inni dzięki temu, że on nie otrzymał tego, o co prosił!

Wielu ludziom udało się na różne sposoby zetknąć z tym, co napisał, wypowiedział Jan Paweł II. Powtarzane już hasłowo: „Nie budujmy mu pomników, ale posłuchajmy tego, co mówił” może jednak przypomnieć sytuację analogiczną do dziecięcego: „Poczytaj mi mamo”. Twoje życie toczy się wokół problemów małżeńskich i rodzinnych, warto sięgnąć po Familiaris consortio (Jan Paweł II 2007: 91-
-213). Prowadzisz działalność gospodarczą, otwórz Centesimus annus (Jan Paweł II 2007: 619-702). Jesteś samotny, może schorowany, weź do ręki Salvifici doloris (Jan Paweł II 2007: 95-142). Obawiasz się, że Pan Bóg nie przebaczy ci kolejnych twoich grzechów, przeczytaj Dives in misericordia (Jan Paweł II 2007: 79-
-139). Jesteś nauczycielem akademickim i twoje naukowe refleksje czasem wypierają wiarę, sięgnij po Fides et ratio (Jan Paweł II 2007: 1081-1197). Ciężko ci się skupić na Mszy św., nie bardzo rozumiesz, czym ona tak naprawdę jest, zacznij czytać Ecclesia de Eucharistia (Jan Paweł II 2007: 1201-1258). Wydaje ci się czasem, że różaniec to „klepanie” modlitw, sięgnij po Rosarium Virginis Mariae (Jan Paweł II 2007: 683-725).

Mamy recepty i drogowskazy na każdą chwilę naszego życia. I może pojawia się myśl, że chrześcijanom wypada przypominać o konieczności sięgania po słowa Ojca Świętego, to znaczy po jego nauczanie, skoro od kilku już lat fizycznie nie ma go z nami. Oczywiście, że tak. Ale trzeba też mówić o lekarstwie, które jest nam łaskawie z dobroci Bożej w stu procentach refundowane, stanowiące remedium na trąd, w pewnym sensie nas dotykający. Bycie dla siebie przechodzi więc przez pryzmat oczyszczającej przestrzeni Boga. Gdy troska o zdrowie wydaje się wręcz obsesją naszych czasów, my, jako chrześcijanie, musimy przypomnieć sobie i światu, że jest w nas jedność duszy i ciała. Bo przecież „w zdrowym ciele zdrowe cielę”. Tymczasem osoby, którymi jesteśmy i być chcemy, mają duszę i ciało – oby nic złego im się nie działo.

Wytrwale już teraz, wytrwale do końca
– żółty kolor też jest ładny

„Przez swoją wytrwałość ocalicie wasze życie” – pobrzmiewa ewangeliczne zapewnienie. O jaką wytrwałość chodzi? Czy o taką, by jak najdłużej przetrzymać czas „cichych dni” w małżeństwie? A może o wytrwałość w lekturze książki, która mnie wcale nie pociąga, a odłożyć jej nie chcę, bo wytrwałość każe mi doczytać do ostatniej strony? Albo o upór, gdy prowadząc samochód, zauważam, że ktoś inny chciałby mnie wyprzedzić, ale ja nie chcę być wyprzedzany, więc daję wytrwale gaz do dechy? Czy to jest wytrwałość? Wytrwałość, zwłaszcza w Bożej perspektywie, jest cnotą. Wiąże się z zaufaniem. Także wobec spraw ostatecznych: „Kiedy stąd odejdę?”. „Kiedy zakończy się to wszystko, co nazywają światem?”. Ale czy faktycznie chcielibyśmy to wiedzieć? Czy znajomość daty finału wszystkiego nie przeraziłaby nas albo i nie uśpiła zupełnie? Po cóż nam więc o tym wiedzieć? Czy nie warto zaufać i wytrwale pięknie żyć?

Czekanie na powrót do zdrowia bliskiej osoby nie jest sprawą łatwą. Ale dobrze wiesz, że nie sposób przyspieszyć leczenia, które samo przez się wymaga czasu, regularnych kontroli, cierpliwego czekania na korytarzu przed gabinetem lekarskim, życzliwego spoglądania na pacjentów, którzy są przed tobą. Wytrwałość i zaufanie. Ufając lekarzowi i medycynie, cierpliwe czekaj na moment, kiedy usłyszysz w końcu: „Tak, już można wrócić do domu i obowiązków zawodowych”. Zaufałeś i cierpliwie czekałeś – tę próbę wygrałeś.

Czasem chcielibyśmy, żeby Pan Bóg nadal miał nas za bardzo inteligentne istoty (którymi jesteśmy), ale z zastrzeżeniem, aby sprawy wiary były proste, jasne i zrozumiałe. Sprawa miałaby przypominać spotkanie dwóch osób. Jedna z nich, trzymając torbę z zakupami, zadaje drugiej „trudną” zagadkę: „Zgadnij – mówi – ile mam pomarańczy w reklamówce? A jak zgadniesz, to dostaniesz wszystkie siedem”. Pan Bóg być może mówi do nas trochę na zasadzie: „Zgadnij”. Ale także: „Zaufaj Mi, uwierz moim słowom i bądź wytrwały”. Wiara nie jest bezpośrednim poznawaniem, ale wyczuwaniem, przeczuwaniem, dostrzeganiem przez mgłę, wyciąganiem ręki w kierunku, który do przedmiotu wiary prowadzi.

Nasza Bosko-ludzka wytrwałość jest przede wszystkim tą wytrwałością, która pozwa-
la na przetrwanie trudnych doświadczeń. Dzięki której wierność sumieniu i zasadom nie
pozwala ugiąć się przed jedną czy drugą porażką. Tę wytrwałość mamy w sobie. Gdyby tak nie było, nigdy byśmy się nie modlili. Bo
czy mało było takich naszych modlitw, które, jak się wydaje, nie zostały wysłuchane? Gdyby nie stać nas było na wytrwałość, nie byłoby szans na to, by pozdrowić sąsiada, z którym jakiś czas temu miało się jakieś spięcie. Wytrwałość jest bliska innym pięknym postawom, wśród których jest cierpliwość, przebaczenie, pokój i troska.

Sposób, w jaki Pan Bóg prowadzi człowieka przez życie, niewiele ma wspólnego z unoszeniem nas w górę, abyśmy butów sobie nie pobrudzili, abyśmy nie weszli w kałużę. Skoro nam dał stopy do stąpania, każe nam chodzić na własnych nogach. Cóż za taktyka delikatności pomieszana z nauką samodzielności! I niewiele mająca wspólnego z metodą, której głównym założeniem jest usuwanie przez dorosłych (rodziców zwłaszcza) jakichkolwiek przeszkód – na drodze dziecka wiodącej do dojrzałości.

Gdy Chrystus szedł drogą krzyżową, nie wyręczał Go Ojciec ani nie unosił nad ziemią Duch Święty. Niósł krzyż sam, tylko niechętny Szymon z Cyreny na chwilę Mu pomógł. Lecz przecież szedł, pomimo bolesnych potknięć, bo czuł wsparcie i cel. Bo wiedział, dla jakich spraw Bosko-ludzkich idzie. Rozumiał więź i solidarność z tymi, którzy jeszcze przed chwilą szydzili z Niego i z nieukrywaną nienawiścią chcieli się Go pozbyć. Na razie im się to udało. Udaje nam się odstraszyć od siebie ludzi, którzy niczego nam ukraść nie chcieli, a jedynie mieli odwagę podpowiedzieć, że w niewłaściwym kierunku zmierzamy.

Możemy się zastanowić, jak wiele dla nas znaczą bliskie osoby, które czasem nasze sprawy, także te bolesne, czynią własnymi. Nikt z nas raczej nie jest pozbawiony doświadczenia miłości bliźniego. Bez bliźnich niewiele byśmy zdziałali, niedługi czas przetrwali. Każda chwila wymaga, żeby bezgranicznie zaufać innym i temu wszystkiemu, co inni skonstruowali (Sztompka 2007: 13-17). Zaufać systemom, strukturom i powietrzu, którym oddychamy? Mało racjonalne, lecz w zaufaniu nie wszystko jest racjonalne. Czy bylibyśmy wytrwali, gdyby nie myśl, że przecież nasza wytrwałość ma najczęściej wzgląd na innych? Płyniesz pod prąd, który próbuje znosić cię trochę w inną stronę, niż zamierzasz teraz płynąć, bo oto w odległości rzutu kamieniem dostrzegłeś nieszczęśnika, który się topi. Sił masz niewiele, ale płyniesz nadal pod prąd, bo ratujesz jego jako człowieka i swoją człowieczą osobowość.

Wiara, którą ludzie przeżywają, nie jest tylko doświadczeniem chwili. To także cel, który Chrystus przybliża w Ewangelii: cel spraw ostatecznych. Wiara pozwala najpełniej pojąć, jak wielkie sprawy Pan Bóg przygotowuje człowiekowi, także pogubionemu i powątpiewającemu we wszystko, czego nie jest w stanie dotknąć i sprawdzić. Powołuje do wielkości i piękna. Teraz jest podobieństwo do Niego. A że tak faktycznie jest, pozostaje tylko wytrwale ufać i wierzyć Jemu. Kiedyś będzie ogląd, doświadczenie, przeżywanie, stan: ja i Bóg, ci, których kocham, i Bóg. Stąd nie sposób czynić swojej wiary tylko swoją. Z miłości bliźniego i ze względu na obietnice Pana Boga można uczynić bardzo wiele, aby innych do Niego przyprowadzać, aby o Nim opowiadać, aby ku Niemu zapraszać. Zasadniczo się to nie udaje wtedy, kiedy zabraknie zafascynowania się Nim na nowo. Gdy jednak stanie się On naszym osobistym wyborem, efektem kolejnej wytrwałej próby wiary, a więc gdy zostanie poznany i do życia zaproszony, my – Jego świadkowie – bez trudu pokażemy Go innym ludziom. Ci z kolei zrozumieją, że nie mówi się im o sprawach banalnych i mitach, lecz o Życiu, które już się objawiło. Nawet jeśli sprawa nieraz otrze się o kpinę czy po prostu niezrozumienie, uda się opowiedzieć innym Ewangelię.

Nie chodzi o to, że komuś zdarzy się przestąpić próg Jego świątyni, żeby na chwilę wyjść z domu, zrobić sobie przerwę podczas niedzielnego spaceru, po przebudzeniu, po kawie i śniadaniu. W Ewangelię można wejść ze swoim życiem. Wielu tak robi. A także wejść z Ewangelią w życie swoje i innych. To dość pasjonująca aktywność. Nici jednak zostaną, same nici tylko, jeśli pierwszym i ostatnim odruchem będą słowa: „To nie dla mnie, ja jestem niecierpliwy i nieufny”. Cierpliwości, wytrwałości i ufności nabywa się w trakcie prób. Bycie dla siebie staje się cierpliwym akceptowaniem własnych ograniczeń w ufnej otwartości i gotowości na korektę.

Radzą niektórzy, że jeśli chce się ocalić od zapomnienia swe refleksje, należy zapisać je choćby na skrawku papieru. To nic, że za jakiś czas pożółknie. Żółty kolor też jest ładny. A będzie ci przypominał, jaki byłeś kiedyś, i powie ci, jaki jesteś teraz, również dla siebie, dla własnego dalszego rozwoju i dla własnej świadomości, że nadal stać cię na wiele i na znacznie więcej niż do tej pory.

O parkowaniu – nie tylko żeby zdążyć i zrozumieć

W życiu nie wszystko jest zrównoważone i dokładnie uporządkowane. Rozumieją to nawet ci, którzy przejawiają pedantyczne skłonności. Czy jest zatem tylko balansowaniem między tym, co jeszcze jest w porządku, a tym, co już w porządku nie jest? Czy uczeń ma angażować tylko tyle wysiłku, by nie zostać ze szkoły usunięty? Sąsiadowanie z innymi – czy tylko na takich zasadach, aby nie zostać pozwanym do sądu? Praca – czy tylko tyle pracy, aby nie zostać zwolnionym? Czy wiara, ale taka tylko, żeby w razie czego powiedzieć bliżej nieokreślonej instancji: „Przecież wiesz, myślałem czasem o Tobie”? Gdyby wszystko, co czynimy, cała nasza moralność i przestrzeń międzyludzkich relacji opierała się tylko na zasadzie prawa cywilnego, gdyby całe nasze życie osobiste, w rodzinie i w skali miasta, kraju, opierało się na zgodności z prawem ustanowionym przez państwo, a bez tego, co w myśli społecznej Kościoła zostało nazwane „przyjaźnią społeczną” (Papieska Rada Iustitia et Pax 2005: 255-257), to jakiego rodzaju wspólnotowość i na jakim poziomie człowieczeństwo by się realizowało?

I chyba o to właśnie między innymi Chrystus ośmiela się pytać: na jak wiele nas stać, by wyjść poza prawo? I jak wiele szczęścia jest w bezinteresowności i w obszarach ducha, bo przecież człowiek nie jest zamknięty jak więzień w celi lub skrępowany jak owad, niechcący zaplątany w pajęczynę? I ile jest w nas, z racji naszej wolności, spontanicznej umiejętności oddawania, dzielenia się tym, co zdarza nam się chorobliwie strzec niczym skalną grotę wypchaną złotem? I ile w tym także satysfakcji, której nie otrzymuje się innym sposobem, jak tylko za sprawą bezinteresownego impulsu miłości?

Opowiedział ktoś swoją małą historię, pewien pozornie banalny epizod. Jakiś czas temu, parkując samochód i kalkulując, ile czasu zajmie mu załatwienie wszystkich planowanych spraw, zakupił bilet parkingowy. Okazało się, że wrócił wcześniej, niż planował. A tym samym bilet parkingowy był jeszcze ważny przez ponad godzinę. Pomyślał: mnie się już nie przyda, zaproponuję go kierowcy, który właśnie zaparkował obok: „Proszę pana, proszę bilet, bo jeszcze jest ważny, a ja go nie wykorzystam”. A w odpowiedzi pytanie kierowcy, podejrzewającego chyba jakiś podstęp: „Za ile?”. Cóż było odpowiedzieć? „Za nic”. Zdziwienie. Abstrahując od poprawności (i uczciwości) względem zasad korzystania z biletów parkingowych, można dostrzec ciekawą logikę opartą prawdopodobnie na doświadczeniu wielu ludzi.

Ewangelia nic nam nie mówi o parkowaniu, ale chyba nietrudno zrozumieć, że zachęca, aby sprawiedliwość Jego wyznawców była większa niż uczonych w Piśmie, większa, to znaczy głębsza, ześlizgująca się z litery prawa w literę ducha. Ewangelia scala dwa światy, które często bywają skutecznie sobie przeciwstawiane, zważywszy na ich odrębność: ciało i duch, to, co widzą oczy sąsiadów, kolegów w pracy i na uczelni, i to, co jest przeznaczone tylko do osobistego wglądu i oglądu. Bóg chrześcijański przekonuje o tym, że jest obecny w człowieku, w jego widzialnym i niewidzialnym wymiarze. Boże oczy nie są po to, aby człowieka przefiltrowywać, i nie po to, aby ścigać człowieka za nieprawości, zakryte przed ludźmi sprawki. Czy zrównoważenie ciężaru słów „Nie zabijaj” i „Nie gniewaj się na brata” spowoduje, że autentyczne zaciekawienie Ewangelią i życie nią przestanie wchodzić w grę? Ewangelia człowieka przerasta, ale przecież wiele rzeczy człowieka przerasta. I mimo to człowiek wytrwale do tych rzeczy dąży. Tylko ten, kto prawdziwie kocha, jednocześnie wymaga. Czy nie jest tak chociażby w wychowaniu? Czy nie to miał także na myśli Karol Wojtyła, kiedy pisał Miłość i odpowiedzialność i gdy mówił już jako Papież, by wymagać od siebie, nawet jeśliby inni nie wymagali?

To oczywiste, że zarówno od siebie, jak i od innych nie można wymagać nieproporcjonalnie dużo. Ale z wymaganiem od siebie bywa i tak jak w dowcipie: Spotyka się dwóch kolegów. – „Wyglądasz na wypoczętego, taki jesteś radosny, zadowolony z życia! Chyba jesteś na urlopie?”. „Nie ja, ale mój szef”.

Ewangelia nie powinna człowieka przytłaczać. Nawet jeśli jej doskonałe wypełnienie będzie niemożliwe. Chyba nie wymaga zbyt wiele i ponad ludzkie siły, jeśli człowiek jest „odgórnie” wspierany przez Autora Ewangelii. Dlaczego? Bo jest prawem wolności. Jeśli mówi człowiekowi: „Możesz więcej”, to dlatego, że po pierwsze, jej Twórca swojemu stworzeniu pomaga, a po drugie, człowiek wolny potrafi więcej i lepiej. Bycie dla siebie, ale jak? – także w pełnym przeświadczeniu, że jest się wspieranym, umacnianym, prowadzonym, ale za każdym razem inteligentnie, wychowawczo, bez ubezwłasnowolnienia.

Droga – żeby iść do celu
i żeby po niej stąpać

Ludzie marzą o tym, by się nie bać nikogo i niczego, by wobec wszystkiego, co ich spotyka, wykazać się umiejętnością i odwagą. Kto nie doświadczył sytuacji, kiedy wyznał w swoim wnętrzu: „Boję się!”, „Niech mi ktoś pomoże!”? Kto nie znalazł się w sytuacji, kiedy inni szukali w nim wsparcia? I wtedy, nawet mimo braku odpowiedniej odwagi i siły, tę moc w sobie znajdował? Prośba innych i powstałe w ten sposób wyzwanie sprawiają, że wola przyjścia z pomocą wzrosła, spotęgowała siłę, umiejętność i wrażliwość.

„Niech się nie trwoży serce wasze” – takie słowa Chrystusa prowokują odpowiedź: „Łatwo Ci mówić!”. Idąca za nią prośba: „Pokaż nam, jak to zrobić, a chętnie pójdziemy tą drogą” przynosi odpowiedź: „Proszę bardzo, oto droga, zapraszam”. I człowiek zaczyna rozumieć. Chrystus robi coś, co może przypominać rozpostarcie siebie na ziemi, przykrycie tego skrawka, po którym ludzie stąpają, parzącego, albo kłującego, albo wywołującego inne nieprzyjemne uczucie. I wtedy już można chodzić bez lęku i bez obaw. Tym bardziej że czasem nie ma się butów. Boli, gdy idzie się boso po powierzchni, która w naturalny lub spowodowany przez człowieka sposób jest co najmniej niekomfortowa. Piesi pielgrzymi wiedzą, co znaczy iść przez kilka godzin dziennie w przemoczonych butach, bo ciągle pada; albo po rozgrzanym asfalcie, kiedy słońce pali od rana do wieczora.

Jezus – nie dość, że Drogi Jezus, to i Jezus Droga – niektórzy tak rozpoczynają swoją modlitwę i tak o Nim opowiadają.

„Drogi Jezu, który jesteś Drogą! Od kiedy nas chciałeś i od kiedy na ziemskiej drodze się pojawiliśmy, nie znikasz i nie chowasz się, mimo że Cię nie widać. Czemu Cię nie widać? Może dlatego, że stałeś się właśnie Drogą, po której stąpamy. I wtedy nie odczuwamy, jak bliski nam jesteś, bo po Tobie stąpamy. Wtedy mało w nas myśli, że jesteś tak bliski, bo patrzymy do przodu, a nie pod nogi”. Patrz pod nogi, nawet jeśli masz nad sobą błękitne niebo. A jeśli otrzymałeś od losu stosowny wzrost, uważaj na konary drzew, by na nich przypadkiem nie zawisnąć (przydarzyło się to jednej z postaci biblijnych).

Dla kogoś, kto Go spotkał, Chrystus to nie tylko Droga, po której stąpa. Chrystus staje się także celem. Droga musi dokądś prowadzić. Nawet jeśli jest kręta, nawet jeśli zdarzy się, że idąc nią, wróci się do punktu wyjścia. Droga jest po to, by nie stracić orientacji w aktualnym położeniu. Nietrudno wyobrazić sobie kogoś, kto po ciemku, chcąc wrócić do domu, uczepia się znajomej ściany. Jakkolwiek powinien także pamiętać, że gdzieś w tej okolicy stoi też duży słup ogłoszeniowy. I jeśli się go uczepi, to idąc do przodu, będzie się kręcił w koło.

Internetowe zasoby przechowują wiele opowiastek, które obrazują prawdy życia i wiary. Jedna z nich opowiada o grupie turystów błądzących po górach. Mają oczywiście przewodnika. Robi się już ciemno, a tu nadal nie ma żadnego miejsca na nocleg. I ani żywej duszy. W pewnym momencie jeden z turystów, zły i zrozpaczony, zwraca się z pretensjami do przewodnika: „Mówił pan przecież, że jest najlepszym przewodnikiem po Tatrach!”. Tamten po chwili, rozglądając się wokoło, odpowiada: „No tak – ale to mi już raczej wygląda na Bieszczady”.

Dobrze mieć przewodnika, który zna się na rzeczy w szerokim zakresie. Chrystus ma tę zdolność – zna każdą górę i wszystkie doły, na które człowiek się wspina i do których się stacza. Dlatego można iść dalej. Dobrze będzie, jak się do dalszej wędrówki zaprosi Przewodnika, który z dołu wyciągnął i z góry ściągnął.

Prawda o życiu tkwi także w tym, co zostało człowiekowi podarowane w zalążku. Jest Droga, jest Prawda, jest Życie. Umiejętność skupienia w sobie wszystkich tych wymiarów ma Zbawiciel. Ewangelia o tym przekonuje. Zadziwiające, że człowiek ciągle intensywnie się zastanawia, jaki naprawdę jest ten jego Bóg. A przecież został On mu genialnie ukazany: widzisz, słyszysz, czujesz Chrystusa – widzisz, słyszysz, czujesz Boga. Czytasz i słuchasz Ewangelii – czytasz i słyszysz Boga. Wydaje się, że to dość proste przełożenie. Czemu więc tak trudne do pojęcia? Czemu ten fakt nie zdumiewa człowieka aż tak bardzo, żeby dynamizować jego działania płynące z wiary? Może dlatego, że na wyciągnięcie ręki ma coś, za czym pognałby, gdyby było daleko, za granicami, na innym kontynencie. A ono jest tutaj, jest z nim, jest w jego domu, jest w kinie, markecie, w gabinecie lekarskim, w świątyni raczej też.

Wszystkie drogi i ścieżki, po których chadza chrześcijanin, prowadzą do eucharystycznej skały. Człowiek ma ją przed swoimi oczyma. Z niej bije źródło. Tylko brać, napełniać i zabrać ze sobą, ugasić pragnienie i poczęstować innych. Chrystus to nie tylko Droga, Chrystus to także Życie. Człowiek może pić z Niego i brać z Niego po to, żeby żyć. Jest Droga, na której można znaleźć wszystko, co potrzebne do życia. Wtedy jest się mądrze, roztropnie dla siebie, bez pomijania innych, bo wiele się wzięło od Niego. Wtedy jest się dla siebie hojnie i spokojnie, bez irytacji i bez złości, przyjmując prawdę o tym, że odmienność i różnorodność nie stanowią przeszkody dla mojego osobistego szczęścia. Zanikają – jak je nazywa Jonathan H. Turner – „napięciotwórcze skutki nierówności” (Turner 1998: 28). Można popatrzeć na siebie z życzliwością. Życie powinno być także hojnym rozpościeraniem się, aby inni mogli spokojnie przechodzić na drugą stronę rzeki, bez obawy, że coś się nam w ostatniej chwili odmieni, grożąc im niebezpieczeństwem. Napięciotwórczość przestaje dotyczyć i nas (rozpostartych), i was (stąpających). Role te szybko i dość rytmicznie mogą się zmieniać w czasie. Jesteśmy już jedną drogą i mamy wspólny cel.