© Wydawnictwo WAM, 2018

© ks. Krzysztof Porosło, 2018

Opieka redakcyjna: Klaudia Adamus

Korekta: Zofia Smęda

Projekt okładki: Emilia Pyza

Skład: Remigiusz Dąbrowski

Przygotowanie wydania elektronicznego: hachi.media

NIHIL OBSTAT

Przełożony Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego

ks. Jakub Kołacz SJ, prowincjał,

Kraków, 30 stycznia 2018 r., l.dz. 24/2018

ISBN 978-83-277-0934-9 (ePub)

978-83-277-0935-6 (Mobi)

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-256 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260

www.wydawnictwowam.pl

Spis treści

Wprowadzenie

Rozdział 1
Świat według Bożego zamysłu

Rozdział 2
Biblijne pojęcie świętości

Rozdział 3
Co to jest liturgia?

Rozdział 4
Liturgia życia

Rozdział 5
Człowiek i sakramenty

Rozdział 6
Człowiek ukształtowany przez liturgię

Rozdział 7
Ars celebrandi kapłana i osoby świeckiej

Rozdział 8
Liturgia szkołą modlitwy osobistej

Rozdział 9
Liturgia domowa

Przypisy

Wprowadzenie

Kiedy w średniowieczu diakon stojący na ambonie śpiewał w noc paschalną Exsultet, rozwijał zwój, który opadał coraz bardziej wzdłuż ambony. Obok zapisu muzycznego hymnu obwieszczającego zmartwychwstanie Pana, na rozwijającym się manuskrypcie znajdowały się ilustracje przedstawiające to, o czym diakon właśnie śpiewał. Wierni stojący najbliżej ambony mogli zatem oglądać grafiki, które stawały się coraz bardziej widoczne na rozwijającym się zwoju. Dla tych, którzy być może już nie rozumieli łaciny, śpiewana historia stawała się jasna przez piękno kolorowych ilustracji. Ale ważniejsze jednak było to, że historia zbawienia objawia się w celebracji liturgii, tak jak oczom wiernych odsłaniały się kolejne obrazy na opadającym coraz niżej zwoju. Dzisiaj również potrzebujemy takiego przewodnika, właściwej pomocy w zrozumieniu i głębszym przeżywaniu liturgii, wejściu w jej świat, język, w ten ekosystem znaków, gestów i modlitw. I choć najlepszym przewodnikiem jest sama liturgia, dobrze i pięknie celebrowana, to jednak tradycja Kościoła zna również instytucję mistagogii, a więc katechezy, której celem było odsłanianie przed wiernymi celebrowanych tajemnic, wprowadzanie w nie i otwarcie ich oczu, uszu, serca oraz duszy tak, aby mogli patrzeć przez te niezwykłe „okulary” liturgicznego rytuału dalej, aby spotkać się w nim i przez niego z żywym, obecnym i działającym Panem. Ta książka nie chce być niczym więcej, ale też niczym mniej, jak właśnie taką katechezą mistagogiczną, takim rozwijającym się zwojem, który pomoże zrozumieć i uczestniczyć w tym, co w liturgii jest celebrowane, przez odsłaniające się kolejne obrazy, którymi w tym wypadku będą następne rozdziały książki.

Książka ta nie chce się jednak zatrzymać na samej celebracji liturgii, nie chce mówić tylko o jej rytuale, poprawności gestów, ważności słów, znaczeniu kolejnych liturgicznych przepisów. Zbyt często zauważamy w naszym chrześcijańskim życiu, że istnieje jakiś rozdźwięk – nawet jeśli go nie chcemy – między tym, co celebrujemy w niedzielny poranek w kościele, a tym, jak żyjemy w ciągu kolejnych dni tygodnia. I nie chodzi tylko o to, że w naszym życiu pojawia się grzech, że brakuje wierności Bożym przykazaniom i w wypełnianiu Bożego słowa, że zapominamy o modlitwie codziennej, a Bóg schodzi na drugi plan. To oczywiście również jest problem, i to pewnie najważniejszy. Kiedy jednak doświadczamy tego rozdźwięku, mamy głębokie pragnienie, żeby uczestnictwo w liturgii niejako zasypało tę powiększającą się przepaść między naszym pragnieniem chrześcijańskiego życia a faktycznym życiem. Mimo to odnosimy wrażenie (zapewne nie tylko ja tego doświadczam, ale jest to doświadczenie wielu wiernych), że tak się nie dzieje, wydaje się, że liturgia mnie nie zmienia, nie wpływa realnie na moją codzienność. Coraz bardziej utwierdzam się wtedy w tym, że liturgia jest rodzajem kościelnego obowiązku, pewnego rodzaju oficjalnym rytuałem do spełnienia, a nie stanowi dla mnie źródła życia, nie jest światłem oświecającym prawdziwe ciemności ani kwintesencją chrześcijaństwa, ale tylko jednym z wielu punktów tygodniowego programu.

I nie mówimy tu o tych, którzy do kościoła nie chodzą, którzy już nie bardzo pamiętają, jak należy się w nim zachować, jak brzmią słowa modlitw i kiedy należy wstać, a kiedy usiąść. Na ślubach lub pogrzebach, kiedy wypada im jednak się pojawić, przeżywają odrobinę stresu, bo nie wiedzą, jak się zachować, a może nawet już się tym nie stresują. My mówimy tu o tych, dla których liturgia jest istotna, dla których Bóg jest ważny, którzy chcieliby widzieć w swoim życiu jej moc, która uświęca, przemienia, kształtuje chrześcijańskie życie. Ta książka jest adresowana przede wszystkim do tych osób – bez względu na to, czy są one osobami świeckimi uczestniczącymi w liturgii co niedzielę, a może nawet częściej, czy też księżmi stającymi przy ołtarzu każdego dnia, aby sprawować służbę Bożą.

Oczywiście nie jest to cudowny poradnik, który w kilkunastu punktach odpowie na wszystkie pytania. Jeśli ktoś będzie tego w niej szukał, to z pewnością się rozczaruje. Nie jest to również skomplikowany traktat teologiczny naszpikowany specjalistycznym słownictwem. Jeśli ktoś szuka teologii „grubego kalibru”, która wyciśnie z intelektu siódme poty, również nie będzie zachwycony tą książką, bo ona taka nie jest. Ta książka w swoim zamyśle jest teologiczna, a więc wymaga od czytelnika gotowości do refleksji, do stawiania pytań związanych z wiarą i poszukiwania odpowiedzi, a równocześnie w swojej formie chce być lekka, przystępna, bardzo konkretna, niepozostająca na poziomie abstrakcyjnych idei, ale – po zbudowaniu teologicznej podstawy – pokazująca, jak to przenieść do codziennego życia.

Nade wszystko ta książka jest skierowana do tych osób, które w swojej wierze poważnie traktują soborowe słowa, że „liturgia jest szczytem i źródłem” całej działalności Kościoła, którzy w liturgii widzą szczyt zjednoczenia z Bogiem i równocześnie źródło łaski uświęcenia, a którzy nie mogą się pogodzić z tym, że liturgia jest jakby daleka od ich codzienności, którzy chcą w niej widzieć coś więcej niż tylko jeden z elementów skomplikowanego systemu religijnego nazywanego „chrześcijaństwem”. Dlatego też kluczowym pytaniem, które stawiam sobie od wielu lat, a które stało się źródłem powstania tej książki, jest kwestia relacji, jaka zachodzi między liturgią a życiem konkretnego człowieka, między świętymi celebracjami a naszą codziennością, obowiązkami w pracy i chwilami rozrywki, doświadczeniem miłości małżeńskiej i zmaganiem się z konfliktami oraz zranieniami najbliższych, cierpieniem choroby i radością narodzin dziecka, pięknem kapłańskiej służby i rutyną celebracji świętych tajemnic. Pytanie, które noszę w sercu, a które – wiem o tym doskonale – zadaje sobie wielu wiernych, także moich współbraci księży, dotyczy tego, jak uczynić liturgię czymś najważniejszym w życiu i jak sprawić, aby całe życie było liturgią, a więc piękną pieśnią chwały dla Boga? Innymi słowy, co uczynić, aby cała moja codzienność stała się święta? Czy to w ogóle możliwe? Czy liturgia faktycznie zmienia moje życie, czy jest czymś nieprzystającym do niego? Czy między celebracją liturgii a codziennymi obowiązkami istnieje jakaś wspólna część, czy to opowieści z dwóch różnych światów?

Te pytania będą nam towarzyszyć w czasie lektury kolejnych dziewięciu rozdziałów książki. Zaczniemy od kwestii może bardziej teologicznych, intelektualnych, wymagających trochę trudu, większego skupienia. Nie zraź się jednak na początku, nie odkładaj książki od razu, kiedy wyda ci się mniej przystępna. Te pierwsze rozdziały są konieczne, aby właściwie zrozumieć pewne pojęcia. To tak jak z budową domu: trzeba zacząć od fundamentów, bo jak zaczniemy od dachu, to bez wątpienia wszystko się nam zawali. Dlatego proszę cię, drogi czytelniku, o danie mi na starcie kredytu zaufania i odrobiny życzliwości, które pozwolą ci pozytywnie nastawić się do lektury tej książki. Obiecuję, że kiedy już przejdziemy wspólnie przez wszystkie rozdziały książki, będziesz widział znacznie wyraźniej ten ścisły związek, jaki istnieje między liturgią a twoim życiem. Nie chodzi o to, że ta książka uczyni twoje życie bardziej świętym. Absolutnie nie. Jako autor nie mam ani takich aspiracji, ani tym bardziej takiej mocy sprawczej. Dzięki tej książce, jak ufam, będzie ci po prostu łatwiej dostrzec wewnętrzną moc liturgii, która kształtuje i uświęca ciebie i twoją codzienność. Ta książka może ci po prostu pomóc lepiej rozumieć, czym jest liturgia, jak ją celebrować i w niej uczestniczyć, i jak żyć, aby całe twoje życie stawało się liturgią codzienności. Dlatego też, pisząc ją, starałem się dawać jak najwięcej konkretnych wskazówek, odwołując się do pytań, które stawiali mi uczestnicy rekolekcji i katechez, na których opowiadałem im o świętej codzienności. Ich pytania, mam nadzieję, są również Twoimi wątpliwościami, na które szukasz odpowiedzi i może ta książka w końcu te odpowiedzi przyniesie.

Zanim przejdziemy do pierwszego rozdziału, już teraz chcę cię ostrzec, że czasami (mam nadzieję, że nie za często) będę musiał coś tą książką zburzyć, żeby można było coś zbudować, że czasami, aby znaleźć źródło, trzeba będzie iść pod prąd powszechnym przekonaniom, rozpowszechnionym formom celebracji, popularnemu rozumieniu tego, co w liturgii ważne, a co nie. Pierwszą rzeczą, którą musimy tu przebudować, jest zmiana naszego wyjściowego pytania – paradoksalnie właśnie po to, aby na nie znaleźć odpowiedź. Musimy zatem dokonać radykalnego zwrotu, odwrócić się od nas samych i skierować całkowicie na Boga. Pytanie to nie tyle brzmi, co zrobić, aby liturgia zmieniała moje życie, ale jak żyć i celebrować liturgię, aby Bóg był uwielbiony. Ten zwrot ku Bogu będzie początkiem, środkiem i końcem każdego kolejnego rozdziału. Będzie podstawą każdego zdania i wnioskiem z każdej refleksji. Będzie powtarzany aż do znudzenia, bo naprawdę jest tylko jeden sposób, żeby nasza codzienność stała się święta: Bóg musi stać się pierwszy, najważniejszy, jedyny. Wtedy właśnie człowiek staje się „chwałą Boga”, a jego życie świętą liturgią. Wtedy już nie ma chwil pobożnych i bezbożnych, wydarzeń z Bogiem i bez Niego. Wtedy wszystko staje się modlitwą bez końca, tak jak przedstawił to na swoim niezwykłym obrazie holenderski artysta Nicolaes Maes, uczeń wielkiego Rembrandta.

Obraz ten, choć do tej pory mogłem go widzieć tylko na reprodukcjach, a nigdy w oryginale znajdującym się w paryskim Luwrze, jak mało który zatrzymał moją uwagę na długą chwilę skupienia i kontemplacji. Oficjalnie nosi on tytuł Stara kobieta na modlitwie, choć powszechnie jest znany jako Modlitwa bez końca. Warto zwrócić uwagę, że całe światło jest tu skierowane na twarz przedstawionej starszej kobiety. Jej oblicze promieniuje Bogiem. Światło, które jest symbolem Bożej obecności, z jednej strony jakby padało z zewnętrznego źródła, a z drugiej – pochodziło z wnętrza namalowanej osoby. Artysta chciał przez to pokazać, że twarz ta jest ikoną Boga, który przychodzi do niej z łaską uświęcenia płynącą z liturgii i, równocześnie, który w niej mieszka, bo to jej serce jest najbliższym Bogu mieszkaniem. Kobieta jest całkowicie zatopiona w modlitwie. Nie istnieje nic innego. Mówią o tym jej złożone ręce i zamknięte oczy – w tym momencie ważny jest tylko Bóg. Właśnie dlatego promieniuje Światłem, bo jest Nim wypełnione jej życie, jej codzienność. Ona promieniuje Bożą chwałą, choć czynność, przy której zatopiła się w modlitwie, jest z pozoru banalna: zwykły posiłek. Kromka chleba już ukrojona, przygotowana do spożycia, łyżka włożona do miski z zupą. Zwyczajność, ale przesiąknięta Bogiem. Codzienność ukierunkowana na Stwórcę. Ta kobieta cała żyje dla Boga, a On żyje w niej. Właśnie o tym jest ta książka.

***

W tym miejscu chciałbym podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej książki. W pierwszej kolejności dziękuję Wydawnictwu WAM, które zaproponowało mi napisanie publikacji pod tytułem Święta codzienność. Z serca dziękuję wszystkim uczestnikom rekolekcji wielkopostnych, które głosiłem w 2017 roku w Budzowie, Odrowążu Podhalańskim, w Parafii Świętej Rodziny w Chrzanowie i u Karmelitów we Wrocławiu, oraz uczestnikom rekolekcji w Parafii Miłosierdzia Bożego w Lombard (USA), II Rekolekcji Liturgicznych w Szczecinie i X edycji Rekolekcji Liturgicznych Mysterium fascinans w Krakowie, a także Wspólnocie Przyjaciół Oblubieńca, którym głosiłem rekolekcje w Ołtarzewie. Większa część treści zawartych w tej książce to przemyślenia z przygotowywania się i głoszenia powyższych nauk. Z serca dziękuję Monice Lipińskiej za spisanie części nagrań z tych spotkań; bardzo pomogło mi to w napisaniu książki. Słowa życzliwości i wdzięczności kieruję również do Kingi Wenklar, która była pierwszą krytyczną czytelniczką całego tekstu. Dziękuję za jej refleksje i sugestie. Słowa wdzięczności kieruję również do Tomasza Dekerta oraz małżeństwa Eli i Roberta Pierogów, którzy przekazali mi swoje sugestie na temat ostatniego rozdziału, poświęconego liturgii domowej.

Rozdział 1

Świat według Bożego zamysłu

Papież Benedykt XVI powiedział kiedyś, że dzisiejszy świat bardziej potrzebuje teologii stworzenia niż teologii zbawienia. Oczywiście nie chodzi tutaj o to, aby przeciwstawiać sobie te dwie kategorie, gdyż jeden jest Bóg Stwórca i Zbawca, ale o to, że dobre zrozumienie prawdy o stworzeniu i konsekwencji z tego wynikających pozwala potem wyjaśnić wszystko inne w chrześcijaństwie, również – a może przede wszystkim – liturgię.

Stworzył, bo kocha

Co to znaczy, że Bóg jest stwórcą świata i stwórcą człowieka? To oznacza, że tylko On istnieje sam z siebie, że istnieje od zawsze i na zawsze, że jest samym istnieniem (klasyczna teologia wyraża to łacińskim zwrotem: Ipsum esse subsistens). Wszystko inne uczestniczy w istnieniu Boga, jest przez Niego powołane. Może być i może nie być, to zależy od wolnej decyzji Boga. Skoro coś jest, to znaczy, że Bóg zapragnął, aby było, i powołał do istnienia. Bóg chciał tego i stwarzając to, zaprosił do uczestnictwa w swoim dobru, pięknie i prawdzie. Bóg nie musiał niczego stwarzać, nie było w Nim żadnej konieczności, żadnego przymusu, w żaden sposób Go to nie zmieniło: ani nie dowartościowało, ani nie wypełniło jakiegoś braku, bo po prostu takiego nie było. Bóg niczego nie potrzebował. Stworzył, bo chciał podzielić się swoim życiem i dobrem. Tutaj spotykają się ze sobą dwa niezwykle ważne słowa: „stworzenie” i „miłość”. Bóg stwarza, bo kocha. I nie kocha dlatego, że dzięki tej miłości coś zyska dla siebie, że ma w tym jakiś interes, że się na tym wzbogaci. W Bogu nie ma żadnego egoizmu ani żadnych ukrytych celów, które zamierzałby zrealizować kosztem stworzenia, a więc naszym kosztem. Bóg kocha nas dla nas samych, dlatego też nas stworzył, bo zobaczył w nas dobro, które chciał urzeczywistnić. Jego stwórcza miłość jest absolutnie czysta, bezinteresowna, ofiarna – chce nas dla nas samych, dlatego powołuje nas z nieistnienia do istnienia i obdarza dobrem. Niesamowicie ważne jest, aby zrozumieć to już teraz, zanim przejdziemy do punktu, w którym będzie mowa o tym, że człowiek żyje dla Boga i Jego chwały. Dobre wyjaśnienie tych dwóch prawd pozwala przyjąć, że Bóg nie potrzebuje, aby wszystko oddawało Mu chwałę, a naszym dobrem i wielkością jest możność uwielbiania Boga.

Dlaczego Bóg nas stworzył? Odpowiedź jest jedna: bo On, który jest Trójcą Świętą, który sam w sobie zna inność – bo choć jest jeden, to istnieje Ojciec, Syn i Duch Święty, zachowujący swoją tożsamość osobową – zapragnął tej inności także poza sobą samym. Dlatego nas stworzył. Jak zaznacza św. Augustyn, powiedzieć: „Chcę, abyś był”, to inny sposób powiedzenia: „Kocham cię”. Całe stworzenie ma swoje źródło w nieskończonej miłości Boga. Z teologii stworzenia wyłania się centralna prawda chrześcijaństwa, na której został zbudowany gmach naszej wiary: prawda o Bogu, który jest Trójcą. W XX wieku wiele miejsca temu tematowi poświęciło dwóch szwajcarskich teologów, przyjaciół, jeden protestant, drugi katolik: Karl Barth i Hans Urs von Balthasar. Obaj pokazywali w swojej teologii, że stworzenie mogło zaistnieć tylko dlatego, że Bóg jest trynitarny, a więc pozostaje sam w sobie wielością Osób. Bóg, który byłby monadą, monolitem, nie znałby inności, nie przeżywałby jej jako dobra i wartości, nie pragnąłby jej. Tylko Bóg, który kocha, który zna w sobie samym Innego – Ojciec zna Syna i jest przez Syna poznany, a to poznanie dokonuje się w Duchu Świętym – jest zdolny do stworzenia świata, który jest inny niż On. Tylko taki Bóg naprawdę kocha, czyli daje cały siebie drugiemu. Tu tkwi źródło całego stworzonego wszechświata. Pytając o świat i o człowieka, zawsze ostatecznie musimy zapytać o Boga.

Stwarzanie nieustanne

Bóg jest stwórcą wszystkiego, co istnieje, a zatem wszystko, co istnieje, jest w całkowitej zależności od Boga, zostało stworzone dla Niego i Jego chwały. Gdyby Bóg na moment przestał chcieć tego, co istnieje, natychmiast przestałoby to istnieć. Bóg nie tylko wszystko stworzył, ale również nadal podtrzymuje wszystko w istnieniu. Teologia nazywa to łacińskim określeniem creatio continua („ciągłym stwarzaniem”). Bóg również nad wszystkim, co istnieje, czuwa w swojej nieskończonej, wszechmocnej i wszechwiedzącej Opatrzności. Nic z Jego rąk nie wypada, nad wszystkim ma ojcowską pieczę. Właśnie dlatego Żydzi zakładają na głowę jarmułkę, właściwie mówiąc – kippę, która ma im przypominać, że Bóg Ojciec trzyma nad nimi swoją opiekuńczą dłoń, więc żaden włos z ich głowy nie może im spaść bez Jego wiedzy i przyzwolenia.

Bóg stwarza świat według swojej mądrości, dlatego jest on logiczny, rozumny. Nic nie jest tu przypadkowe. Świat, w którym żyjemy, naprawdę jest największym dziełem sztuki, doskonale przemyślaną i inteligentną konstrukcją, do której najlepsze osiągnięcia techniczne człowieka nawet nie mogą się zbliżyć. Ten świat rządzi się również swoimi prawami, które nauka próbuje odkryć i zrozumieć, a nie je stworzyć. Wśród nich najważniejszym prawem jest to, które mówi, że wszystko do Boga należy, i że stworzenie może znaleźć swoje spełnienie, sens swego istnienia i szczęście tylko wtedy, kiedy żyje dla Niego, kiedy Jemu oddaje chwałę.

Wszystko, co żyje, chwali Pana^1

Wszystko, co istnieje, oddaje Bogu chwałę przez sam fakt istnienia. Można to nazwać obiektywną chwałą Bożą, która się dokonuje w świecie. Ten nieustanny hymn chwały stworzenia wznosi się ku Bogu, o czym mówią psalmy, pieśń Daniela czy Apokalipsa św. Jana w obrazie czworga Zwierząt adorujących Boga zasiadającego na tronie. Psalm 103, jeden z najstarszych, jest obrazem kosmicznej liturgii, gdzie całe stworzenie, na ziemi i na niebie, żyje, aby uwielbiać Boga. Wszystko żyje dla Pana, uwielbia Go, spełniając to, do czego zostało stworzone. Żeby podać tylko kilka przykładów z tego Psalmu: „Jako swych posłów używasz wichry, jako sługi – ogień i płomienie” (w. 4); „Ty zdroje kierujesz do strumieni, co pośród gór się sączą: poją one wszelkie zwierzęta polne, [tam] dzikie osły gaszą swe pragnienie; nad nimi mieszka ptactwo powietrzne, spomiędzy gałęzi głos swój wydaje” (w. 10–12); „Każesz rosnąć trawie dla bydła i roślinom, by człowiekowi służyły” (w. 14); „Tyś stworzył księżyc, aby czas wskazywał, słońce poznało swój zachód. Mrok sprowadzasz i noc nastaje, w niej krąży wszelki zwierz leśny” (w. 19–20).

Cała ta pieśń uwielbienia znajduje swój finał w wersecie 31: „Niech chwała Pana trwa na wieki: niech Pan się raduje z dzieł swoich”. Bardzo podobnie brzmią słowa uwielbienia i błogosławieństwa płynące dla Pana od całego stworzenia w pieśni trzech młodzieńców z trzeciego rozdziału Księgi Daniela, którą Kościół modli się zawsze w jutrzni w czasie świąt i uroczystości. Ta wspaniała modlitwa litanijna została nazwana przez św. Jana Pawła II „hymnem stworzeń”, gdzie z jednej strony zaprasza się całe stworzenie do uwielbiania Boga, z drugiej zaś „człowiek użycza głosu wszelkiemu stworzeniu, aby chwalić Boga i Mu dziękować”2.

Ta pieśń ma charakter ściśle liturgiczny, ponieważ jest zbudowana tak, jakby reprezentowała kosmiczną procesję, która wychodzi z nieba pełnego aniołów, gdzie świecą słońce, księżyc i gwiazdy, skąd pada deszcz i śnieg, schodzi ku ziemi, gdzie są górskie szczyty, morza, rzeki, źródła wodne, gdzie znajdziemy wszystkie rośliny rosnące na ziemi i wszystkie zwierzęta wód, lasów i łąk. Ostatnim bohaterem – ale najważniejszym – pojawiającym się na scenie jest człowiek, ten, który jako jedyny z całego stworzenia może sam wybrać, czy będzie błogosławił Pana. Wszystko inne czyni to, bo tak zostało stworzone. Tylko człowiek został obdarzony rozumem i wolną wolą, aby móc świadomie i dobrowolnie włączyć się do tej obiektywnej chwały Bożej dziejącej się w świecie.

Dlaczego tak jest? Ponieważ Bóg jest godny tej pieśni chwały i uwielbienia. Właśnie na tym polega bycie Bogiem: wszystko inne jest Mu poddane, żyje dla Niego i Go uwielbia. Nie dlatego, że Bóg jest pełen kompleksów i potrzebuje słów pochwały, aby być szczęśliwym, ale dlatego, że to jest jedyny właściwy porządek rzeczy. Stworzenie osiąga swoje spełnienie tylko wtedy, kiedy realizuje to, do czego zostało stworzone. Równocześnie dla całego stworzenia jest to wywyższenie, że może stanąć przed Bogiem i Go uwielbiać. Tylko tak możliwe jest zrealizowanie pełnego potencjału stworzenia. Bóg nie może być kwestią marginalną naszej religijności, chrześcijaństwa czy życia Kościoła. On musi stać w centrum. Ksiądz Robert Woźniak w swojej najnowszej książce Szkoła patrzenia napisał:

Aby powrócić do źródeł, musimy postawić kwestię Boga – takiego, jakim On jest dla siebie samego – w centrum naszej wiary. Chodzi o przyciągnięcie wszystkich wątków naszego życia, które się rozbiegły w różnych kierunkach, z powrotem do centrum, którym jest Bóg sam w sobie: godny czci i miłości. Jest taki nie dlatego, że coś czyni, ale przede wszystkim dlatego, że JEST – cokolwiek by to słowo miało oznaczać^3.