Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Wprowadzenie. „To trudne, trudne...”

4. Rozdział 1. Pokój i wojna

5. Rozdział 2. Religie i polityka

6. Rozdział 3. Europa i różnorodność kulturowa

7. Rozdział 4. Kultura i komunikacja

8. Rozdział 5. Odmienność, czas i radość

9. Rozdział 6. „Miłosierdzie to podróż od serca do rąk”

10. Rozdział 7. „Tradycja to ruch...”

11. Rozdział 8. Los

12. Kilka zdań papieża Franciszka

13. Biografia papieża Franciszka

14. Bibliografia wybranych publikacji papieża Franciszka

15. Bibliografia publikacji Dominique’a Woltona

16. Podziękowania

17. Źródła cytowanych mów papieża Franciszka

18. Strona redakcyjna

ROZDZIAŁ 1

POKÓJ I WOJNA

Luty 2016 roku. Pierwsze spotkanie. Nigdy jeszcze nie miałem bezpośredniej styczności z papieżem Franciszkiem. Wchodzę z tłumaczem, ojcem Louisem de Romanet, moim przyjacielem, do skromnej rezydencji w Domu Świętej Marty[3], tuż obok bazyliki Świętego Piotra. Polecono nam czekać w małej, dość chłodnej sali. Cisza. Trochę się boję. Nagle wchodzi, serdeczny. Nieoczekiwanie głębokie, łagodne spojrzenie. Witamy się. Rozpoczyna się spotkanie. Stopniowo wszystko staje się naturalne, bezpośrednie. Coś się dzieje. Odpowiada poważnie, zaczyna się dialog przerywany śmiechem, który często będzie nam towarzyszył w czasie wszystkich dwunastu spotkań. Humor, błyskotliwy dowcip, półsłówka i cała ta naturalna komunikacja, poza słowami; porozumiewamy się spojrzeniami, gestami. Nie ma ograniczeń czasowych. Po półtorej godziny prosi, byśmy przerwali, gdyż musi spotkać się ze swoim spowiednikiem. Odpowiadam, że „on chyba bardziej tego potrzebuje”. Śmiejemy się. Ustalamy datę kolejnego spotkania. Otwiera drzwi i wychodzi tak po prostu, jak wszedł. Przeżywam silne emocje, widząc tę oddalającą się białą sylwetkę. Oczywista kruchość i ogromna siła symboli. Mówiliśmy o rzeczach poważnych, o pokoju i wojnie, o miejscu Kościoła w globalizacji i o historii.

***

Papież Franciszek: Oddaję panu głos.

Dominique Wolton: Na Lesbos, w styczniu 2016 roku, powiedział Ojciec Święty piękne, rzadko spotykane słowa: „Wszyscy jesteśmy migrantami i wszyscy jesteśmy uchodźcami”. Co można jeszcze, poza tym wspaniałym zdaniem, powiedzieć w chwili, gdy mocarstwa europejskie i zachodnie się zamykają? Co robić?

Papież Franciszek: Powiedziałem też zdanie, które dzieci migrantów nosiły potem na koszulkach: „Nie jestem niebezpieczny, jestem w niebezpieczeństwie”. Nasza teologia jest teologią uchodźców. Wszyscy bowiem nimi jesteśmy, od chwili powołania Abrahama poprzez wszystkie migracje ludu Izraela. Sam Jezus był uchodźcą, imigrantem. Poza tym egzystencjalnie, poprzez wiarę, jesteśmy migrantami. Godność ludzka niesie ze sobą konieczne wezwanie do „bycia w drodze”. Gdy mężczyzna lub kobieta nie jest „w drodze”, jest mumią. Muzealnym eksponatem. Ktoś taki nie jest żywą osobą.

Chodzi nie tylko o to, by być w drodze, lecz by także iść drogą. Drogą się podąża. W pewnym hiszpańskim wierszu czytamy: „Podążamy drogą, idąc”. A iść to komunikować się z innymi. Idąc, spotykamy innych. Podążanie drogą leży być może u podstaw kultury spotkania. Ludzie się spotykają, porozumiewają się ze sobą. Czy to w dobrych intencjach, z przyjaźnią, czy w złych, tocząc wojny, co jest przykładem skrajności. Wielka przyjaźń, lecz także i wojna są formami komunikacji. Istnieje porozumiewanie się poprzez agresję, do której człowiek jest zdolny. Kiedy mówię: „człowiek”, mówię o mężczyźnie i kobiecie. W momencie gdy osoba ludzka postanawia nie iść dalej, ponosi klęskę i nie wypełnia swojego ludzkiego powołania. Iść to być zawsze w drodze, zawsze się komunikować. Można pomylić drogę, można upaść… jak w historii o nici Ariadny, jak Ariadna i Tezeusz, można znaleźć się w labiryncie… Ale idziemy. Idziemy, myląc się, ale idziemy. Komunikujemy się. Przychodzi nam to z trudnością, ale porozumiewamy się mimo wszystko. Mówię to, ponieważ nie należy odpychać osób, które są w drodze. Byłoby to bowiem odpychanie od siebie komunikacji.

Dominique Wolton: A jednak Europa odpycha migrantów?

Papież Franciszek: Jeśli Europejczycy chcą pozostać wśród swoich, niech płodzą dzieci! Uważam, że rząd francuski stworzył prawdziwy plan, prawa wspierające wielodzietne rodziny. Natomiast inne kraje tego nie zrobiły: promują bardziej nieposiadanie dzieci. Z różnych powodów, różnymi metodami.

Dominique Wolton: Europa podpisała na wiosnę 2016 roku[4] szalone porozumienie o zamknięciu granicy z Turcją.

Papież Franciszek: Dlatego wracam do obrazu człowieka, który wędruje. Ludzie są ze swej istoty bytami, które się komunikują. Człowiek niemy, czyli taki, który nie potrafi się komunikować, jest kimś, komu brakuje wędrówki, podążania drogą…

Dominique Wolton: Półtora roku po tym zdaniu, które wypowiedział Ojciec na Lesbos, sytuacja jest jeszcze gorsza. Wielu ludzi zachwycało się tą wypowiedzią, ale nic poza tym. Co Ojciec mógłby powiedzieć dziś?

Papież Franciszek: Problem zaczyna się w krajach, z których przybywają migranci. Dlaczego opuszczają swoją ziemię? Z powodu braku pracy albo z powodu wojny. To są dwa zasadnicze powody. Brak pracy, ponieważ byli wyzyskiwani — myślę o Afrykanach. Europa wyzyskiwała Afrykę… Nie wiem, czy to dobre określenie! Ale pewni kolonialiści europejscy… tak, oni ją wyzyskiwali. Czytałem, że pierwszą rzeczą, jaką zrobił pewien wybrany ostatnio przywódca jednego z państw afrykańskich, było poddanie pod obrady parlamentu projektu ustawy o reforestacji swojego kraju — ustawa ta została zresztą uchwalona. Światowe mocarstwa gospodarcze wycięły tam wszystkie drzewa. Pierwszą rzeczą, którą należy zrobić — mówiłem to podczas zgromadzenia Narodów Zjednoczonych, w Radzie Europy, wszędzie — jest odnalezienie tam, na miejscu, źródeł tworzenia miejsc pracy i inwestowanie w nie. Poza tym Europa powinna inwestować także u siebie, ponieważ również i tu występuje problem bezrobocia. Drugą przyczyną migracji są wojny. Można finansować nowe inwestycje, ludzie będą mieli pracę i nie będą musieli wyjeżdżać, ale jeśli jest wojna, i tak uciekną. A kto wywołuje wojny? Kto sprzedaje broń? My.

Dominique Wolton: Na przykład Francuzi…

Papież Franciszek: Ach tak? Wiem, że inne narody też są mniej lub bardziej zaangażowane w dostarczanie broni. Dostarczamy jej, by miejscowi w końcu się powybijali. Skarżymy się, że migranci przyjeżdżają nas zniszczyć. Ale to my wysyłamy tam broń! Spójrzmy na Bliski Wschód. Tam jest to samo. Kto dostarcza broń? Kto dostarcza jej tak zwanemu Państwo Islamskiemu, tym, którzy popierają w Syrii Assada, walczącym z nim rebeliantom? Kto organizuje dostawy broni? Gdy mówię „my”, mam na myśli Zachód. Nie oskarżam żadnego kraju — poza tym także inne, niezachodnie państwa sprzedają broń. To my dostarczamy broń. To my wywołujemy chaos. Ludzie uciekają, a my co? Co robimy? Mówimy: „A nie, radźcie sobie sami!”. Nie chciałbym używać zbyt mocnych słów, ale nie mamy prawa nie pomagać ludziom, którzy do nas przyjeżdżają. To są istoty ludzkie. Pewien polityk powiedział mi: „Ponad wszystkimi porozumieniami są prawa człowieka”. Oto przywódca europejski, który jasno widzi problem.

Dominique Wolton: Ta postawa odmowy może nawet wzmagać nienawiść, gdyż dziś, dzięki globalizacji obrazu, w dobie internetu i telewizji, cały świat widzi, że Europejczycy zdradzają prawa człowieka i odpychają od siebie uchodźców, zamykają się przed nimi egoistycznie, mimo że od pięćdziesięciu lat tyle im zawdzięczamy, zarówno w wymiarze gospodarczym, jak i społecznym oraz kulturowym. Europę dotyka efekt bumerangu. Europejczycy mówią, że są bardziej demokratyczni? Ale zdradzają swoje wartości humanistyczne i demokratyczne! Dzięki globalizacji informacji ta zdrada wraca do nich jak bumerang… Ale Europejczycy tego nie widzą. Przez egoizm. Przez głupotę.

Papież Franciszek: Europa, kolebka humanizmu.

Dominique Wolton: Wracając do polityki…

Papież Franciszek: Każdy człowiek czy instytucja, na całym świecie, ma zawsze wymiar polityczny. O polityce przez wielkie „P” wielki Pius XI[5] mówił, że jest ona jedną z najwyższych form miłości miłosiernej. Działać na rzecz „dobrej” polityki to popychać kraj do rozwoju, przyczyniać się do ewolucji swojej kultury: to jest polityka. Polityka to także zawód. Gdy wracałem z Meksyku w połowie lutego 2016 roku[6], dowiedziałem się za pośrednictwem dziennikarzy, że Donald Trump, nim został wybrany prezydentem, miał o mnie powiedzieć, że jestem politykiem. Po czym dodał, że gdy zostanie wybrany, zbuduje tysiące kilometrów murów… Podziękowałem mu za to, że nazwał mnie tym mianem, gdyż Arystoteles definiował osobę ludzką jako zwierzę polityczne, i określenie to jest dla mnie zaszczytem. Jestem zatem przynajmniej człowiekiem! Co do murów… Narzędziem polityki jest bliskość. Mamy konfrontować się z problemami, rozumieć je. Jest jeszcze coś, co przestaliśmy praktykować: perswazja. To być może najsubtelniejsza, najbardziej delikatna metoda polityczna. Słucham argumentów drugiego człowieka, analizuję je i przedstawiam mu swoje… On stara się mnie przekonać, ja próbuję nakłonić go, by zmienił zdanie, i w ten sposób wędrujemy razem. Może nie dochodzimy do syntezy typu heglowskiego czy idealistycznego — dzięki Bogu, gdyż tego nie możemy, nie powinniśmy robić, ponieważ to zawsze coś niszczy.

Dominique Wolton: Definicja polityki, którą Ojciec podaje — przekonywać, argumentować, a przede wszystkim razem negocjować — zgadza się całkowicie z definicją komunikowania się, której bronię i która akcentuje znaczenie negocjacji wobec niedostatku komunikacji! Komunikacja jest pojęciem nieodłącznym od demokracji, gdyż zakłada ona wolność i równość partnerów. Komunikować się to często podzielać czyjeś zdanie, ale najczęściej negocjować i współistnieć…

Papież Franciszek: Uprawianie polityki to akceptowanie istnienia napięcia, którego nie jesteśmy w stanie usunąć. Usuwanie go poprzez syntezę to niszczenie jakiejś części kosztem innej. Wyeliminować je można jedynie od góry, na wyższym poziomie, gdzie obie części dają z siebie to, co mają najlepszego, owocując czymś, co nie jest syntezą, ale wspólną drogą, wspólnym wędrowaniem. Weźmy na przykład globalizację. To abstrakcyjne słowo. Porównajmy to pojęcie do bryły geometrycznej: można postrzegać globalizację, będącą pewnym zjawiskiem politycznym, jako sferę, której każdy punkt jest równo odległy od środka. Wszystkie punkty są jednakowe; dominuje jednorodność. Jest oczywiste, że ten rodzaj globalizacji niszczy różnorodność.

Można jednak wyobrazić ją sobie również jako wielościan[7], w którym wszystkie punkty się łączą, a zarazem każdy punkt, czy to ludy, czy osoby, zachowuje swoją własną tożsamość. Uprawianie polityki to poszukiwanie tego napięcia pomiędzy jednością a odrębnymi tożsamościami.

Przejdźmy do religii. Gdy byłem dzieckiem, mówiło się, że wszyscy protestanci idą do piekła, wszyscy, absolutnie wszyscy. (śmiech) Ano tak, to był grzech śmiertelny. Był nawet pewien ksiądz, który w Argentynie palił namioty misjonarzy ewangelickich. Mówię tu o latach 1940—1942. Miałem cztery albo pięć lat, spacerowałem z babcią po ulicy i po drugiej stronie chodnika pojawiły się dwie kobiety z Armii Zbawienia, w charakterystycznych kapeluszach. Spytałem: „Babciu, kim są te panie? Czy to siostry zakonne?”, a babcia odpowiedziała: „Nie, to protestantki. Ale to dobre kobiety”. Pierwszy raz usłyszałem wtedy dyskurs ekumeniczny, i to właśnie z ust starszej osoby. W ten sposób moja babcia otworzyła mi oczy na wyznaniową różnorodność. Musimy wszystkim przekazać to doświadczenie. W edukacji dzieci, młodzieży… Każdy ma swoją tożsamość… Co do dialogu międzyreligijnego, to powinien istnieć, ale nie można prowadzić dysputy z innymi religiami, jeśli nie wychodzimy od własnej tożsamości! Ja mam swoją tożsamość i mówię, czerpiąc z niej. Zbliżamy się, odnajdujemy punkty wspólne, a także to, w czym się nie zgadzamy. Ale w tym, co nas łączy, idziemy do przodu, dla dobra wszystkich. Prowadzimy dzieła miłosierdzia, akcje edukacyjne, razem dokonujemy wielu innych rzeczy. To, co moja babcia zrobiła ze mną, gdy miałem pięć lat, było aktem politycznym. Nauczyła mnie otwierać drzwi.

W skrajnych warunkach nie należy zatem szukać syntezy, ponieważ synteza może niszczyć. Trzeba dążyć do wielościanu, do jedności zachowującej różnorodność, wszystkie tożsamości. Mistrzem w tej dziedzinie — nie chcę popełnić plagiatu — jest Romano Guardini[8]. Guardini jest, według mnie, kimś, kto to wszystko zrozumiał i wyjaśnił w swojej książce Der Gegensatz[9] — nie wiem, jak to zostało przetłumaczone na język francuski, ale tytuł włoski mówi o „przeciwstawności”. Ta pierwsza książka, którą napisał o metafizyce w roku 1923, to według mnie jego opus magnum. Wykłada w niej coś, co można nazwać „filozofią polityki”; podstawą wszelkiej polityki są perswazja i bliskość. Kościół powinien więc otwierać drzwi. Jeśli Kościół przyjmuje postawę nazbyt jednostronną, zaczyna uprawiać prozelityzm. A prozelityzm — nie wiem, czy mogę to powiedzieć — nie jest zbyt katolicki! (śmiech)

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

3 Ten nowoczesny budynek, wzniesiony za bazyliką Świętego Piotra za pontyfikatu Jana Pawła II i ukończony w roku 1996, służy za hotel kardynałom podczas konklawe. Po swoim wyborze papież Franciszek, czując się swobodniej i mniej samotnie wśród innych duchownych, postanowił pozostać tam „aż do dalszych decyzji”.

4 Umowa pomiędzy Unią Europejską i Turcją z 18 marca 2016 roku. Tekst ten mówi o odsyłaniu do Turcji osób, które nielegalnie przybyły do Grecji po 20 marca 2016 roku i które nie wystąpiły o azyl bądź go nie otrzymały.

5 Pius XI (1857—1939), papież w latach 1922—1939, jest dziś trochę zapomniany. Mimo to odegrał istotną rolę w tym burzliwym okresie. Podpisał traktaty laterańskie (1929), wiążące się ze zrzeczeniem się Państwa Kościelnego. Sygnował też konkordaty z państwami, które powstały po roku 1918. Potępił Akcję Francuską w roku 1926, nadużycia faszystowskie w roku 1931, nazizm w roku 1937 i bolszewizm w roku 1937. W roku 1938 uroczyście apelował o pokój. Ponadto jest to papież akcji katolickiej (apostolatu świeckich) i misji.

6 Konferencja prasowa w czasie lotu powrotnego z Meksyku, 17 lutego 2016 roku.

7 Wielościan to bryła geometryczna ograniczona powierzchnią złożoną z wielokątów, których boki tworzą jej krawędzie, a jej wierzchołkami są miejsca ich przecięcia. „Lubię posługiwać się obrazem wielościanu, bryły geometrycznej, której ścianami są różne figury. Wielościan odzwierciedla połączenie wszystkich części, które zachowują w nim swoją oryginalność. Nic nie ginie, niczego się nie niszczy, nad niczym się nie panuje, wszystko się łączy...”, wyjaśnia Ojciec Święty w przemówieniu z 28 października 2014 roku, https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/franciszek_i/przemowienia/ludowe_28102014.html (dostęp: 01.12.2017).

8 Romano Guardini (1885—1968), ksiądz katolicki, filozof i teolog.

9 Książka ta nie została przetłumaczona na język polski. Tłumaczenie francuskie: Romano Guardini, La polarité. Essai d’une philosophie du vivant concret, tłum. Jean Greisch, Françoise Todorovitch, Éditions du Cerf, Paris 2010. Gegensatzlehre to teoria dyskusji koncentrująca się na myśleniu dialogicznym.

tytuł oryginału:

Pape FRANÇOIS
Politique et Société
Rencontres avec Dominique Wolton

© Editions de l’Observatoire/Humensis, 2017
© Libreria Editrice Vaticana
© Wydawnictwo WAM, 2018

Opieka redakcyjna: Olaf Pietek
Redakcja: Marta Stęplewska
Korekta: Irena Gubernat
Projekt okładki: Katarzyna Ewa Legendź

Zdjęcie na 1 stronie okładki: © Daniel Ibáñez/CNA
Zdjęcie na 4 stronie okładki: © L'Osservatore Romano

Plik przygotował: Dawid Adrjanczyk

ISBN 978-83-277-0924-0

WYDAWNICTWO WAM
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków
tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003
e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY
tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496
e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA
tel. 12 62 93 260
www.wydawnictwowam.pl