Tytuł oryginału
La Nostra Fede. Il Credo meditatio e vissuto

© 2016 Ancora S.r.l.
Ancora Editrice, Via G.B. Niccolini, 8 - 20154 Milano
www.ancoralibri.it

© Wydawnictwo WAM, 2017

Opieka redakcyjna: Kama Hawryszków

Redakcja: Ewa Kiedio

Korekta: Dariusz Godoś, Katarzyna Onderka

Projekt okładki i stron działowych: Agata Hanuszkiewicz

Skład: EDYCJA

Przygotowanie wydania elektronicznego: hachi.media

NIHIL OBSTAT

Przełożony Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego, ks. Jakub Kołacz SJ, prowincjał, Kraków, dn. 8 listopada 2017 r., l.dz. 189/2017

ISBN 978-83-277-0890-8 (ePub)

ISBN 978-83-277-0891-5 (Mobi)

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

www.wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-256 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260

e.wydawnictwowam.pl

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

I. Wierzę w Ducha Świętego

1. Pochodzenie artykułu o Duchu Świętym

2. „Wierzę w Ducha Świętego, Pana”

3. „… i Ożywiciela”

4. „… który od Ojca (i Syna) pochodzi, który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę”

5. „… który mówił przez proroków”

II. Wierzę w jednego Pana, Jezusa Chrystusa, Boga prawdziwego z Boga prawdziwego

1. „On będzie świadczył o Mnie”

2. Wzniosłe poznanie Chrystusa

3. „… przez poznanie Go”

4. Bóg prawdziwy z Boga prawdziwego

5. Corde creditur!

6. Kto zwycięża świat

III. Wierzę w Jednego Boga, Ojca Wszechmogącego

1. Jedność i troistość Boga

2. Duch Święty pozwala nam poznać Boga jako „Ojca swego Syna Jezusa Chrystusa”

3. Duch Święty pozwala nam poznać Boga jako „Ojca naszego”

4. Bóg Ojciec, obraz wymagający odrestaurowania

5. Trójca cierpi pasję miłości

IV. Stworzyciel nieba i ziemi, wszystkich rzeczy widzialnych i niewidzialnych

1. Na początku była miłość

2. Stworzenie dziełem Trójcy

3. „Na obraz Boży go stworzył: stworzył mężczyznę i niewiastę”

4. Wyzwanie ateistycznego scjentyzmu

5. Wielki grzech świata wobec Stwórcy

6. Przeciwieństwem grzechu jest uwielbienie!

V. Za sprawą Ducha Świętego przyjął ciało z Maryi Dziewicy

1. Bo Bóg stał się człowiekiem

2. W łonie Dziewicy Maryi

3. Wiara Maryi

4. Matka Chrystusa przez wiarę

VI. Ukrzyżowany za nas pod Poncjuszem Piłatem, został umęczony i pogrzebany

1. Tajemnica paschalna w Credo

2. W Getsemani

3. Przed Sanhedrynem

4. Przed Piłatem

5. Na Kalwarii

6. Pod krzyżem Jezusa stała Jego Matka

7. Co stało się potem…

VII. Trzeciego dnia zmartwychwstał, jak oznajmia Pismo, i wstąpił do nieba, siedzi po prawicy Ojca

1. „Zmartwychwstał, wstąpił do nieba!”

2. Zmartwychwstanie Chrystusa, podejście historyczne

3. Zmartwychwstanie, podejście duchowe

4. Zmartwychwstanie, tajemnica „dla nas”

5. Maryja w zmartwychwstaniu, ikona nadziei

VIII. I powtórnie przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych, a królestwu Jego nie będzie końca

1. Powrót Chrystusa

2. Od oczekiwania paruzji do nadziei dóbr niebieskich

3. Aby sądzić żywych i umarłych

4. Piekło, czyściec, limbus

5. Czuwajcie!

6. „Teraz nadeszła dla was godzina powstania ze snu”

7. „Jeśli oni i one, to dlaczego nie ja?”

IX. Wierzę w jeden, święty, powszechny i apostolski kościół

1. Czym jest Kościół?

2. „Przymioty” Kościoła

3. Kochać Kościół

X. Wyznaję jeden chrzest na odpuszczenie grzechów

1. Chrzest w Nowym Testamencie

2. Katecheza mistagogiczna o chrzcie

3. Chrzest, sakrament „związany”

4. Chrzest w Duchu Świętym

XI. Oczekuję wskrzeszenia umarłych i życia wiecznego w przyszłym świecie

1. Borykając się z myślą o śmierci

2. Zwycięstwo pochłonęło śmierć

3. Wskrzeszenie umarłych…

4. … i życie wieczne w przyszłym świecie

5. Wieczność: nadzieja i obecność

6. „Oko nie widziało, ucho nie słyszało”

Indeks autorów

Wykaz skrótów

Przypisy

WPROWADZENIE

W starożytności, kiedy chrztu udzielano osobom w dorosłym wieku, katechumenowi przekazywano symbol^1 wiary, który miał on następnie wypowiedzieć z pamięci w momencie otrzymywania chrztu, dając w ten sposób dowód, że zrozumiał i przyswoił sobie jego znaczenie. Pierwszy akt nazywał się przekazaniem symbolu (traditio symboli), drugi – proklamacją symbolu (redditio symboli). W związku z tą ostatnią ceremonią św. Augustyn mówił:

Skład apostolski był dla męczenników rzeczą świętą, którą i wy otrzymaliście […]. Są to słowa, na których opiera się jak na stałym fundamencie wiara Matki-Kościoła, a fundamentem tym jest Jezus Chrystus Pan. […] Otrzymaliście więc i powtarzaliście to, co wiernie powinniście naśladować, co w duszy i w sercu powinniście zachowywać, co powinniście na łożach waszych odmawiać, o czym myślicie na placach i w miejscach publicznych, o czym także i podczas posiłków waszych nie zapominajcie, strzeżcie tego w sercu, chociaż ciało zasypia^2.

W niniejszej książce chcielibyśmy w pewnym sensie przeżyć na nowo, jakby w skondensowanym katechumenacie, te tak piękne i ważne momenty pierwotnego Kościoła, ale przeżyć je w sposób świadomy, wolny, już nie za pośrednictwem osoby trzeciej albo jakiejś instytucji. Tertulian, opisując moment przejścia nawróconych z ciemności pogaństwa do wiary, używa obrazu dziecka, które wydostaje się z mrocznego łona matki i jest „przerażone nagłym pojawieniem się tak wielkiego światła”3. Chcielibyśmy, aby w jakiejś mierze podobnie stało się także z nami u kresu drogi, którą tutaj podejmujemy.

Święty Cyryl Jerozolimski wyjaśnia, jak i dlaczego w Kościele zrodziła się idea „symbolu wiary”:

Bo nie ludzkie upodobanie je sporządziło, lecz są w nim zebrane w jedną całość najważniejsze nauki całego Pisma Świętego. Jak małe ziarnko gorczyczne kryje w sobie wiele gałęzi, tak i tu wyznanie wiary w niewielu słowach zawiera całą religijną znajomość Starego i Nowego Testamentu^4.

Na wstępie warto dołączyć kilka informacji historycznych o początkach wyznania wiary, które zamierzamy komentować, to znaczy Symbolu nicejsko-konstantynopolitańskiego. Według tradycji sięgającej Soboru Chalcedońskiego (451 r.) symbol ten został ułożony przez 150 ojców zebranych na soborze w Konstantynopolu w 381 roku. Jednakże ich zamiarem nie było nic innego, jak tylko potwierdzenie wyznania z Nicei i połączenie go z dodatkami, które stały się konieczne wskutek późniejszych herezji^5.

Według najnowszych badań sprawy miały się potoczyć z grubsza w następujący sposób. Na pewnym etapie prac w czasie soboru w 381 roku za zachętą cesarza Teodozjusza została sporządzona formuła wiary, która miała umożliwić dojście do porozumienia w kwestii Ducha Świętego między stronnictwem ortodoksyjnym a zwolennikami macedonianizmu, przeciw którym sobór się zgromadził. W przygotowaniu tekstu wyznaczeni do tego ojcowie mieli wykorzystać symbol chrzcielny któregoś z Kościołów lokalnych (prawdopodobnie jerozolimskiego), dołączając do niego po prostu znane frazy odnoszące się do Ducha Świętego^6. Zatem ojcowie soborowi mogli być święcie przekonani, że nie proponują nowego Credo, ale jedynie ratyfikują wyznanie nicejskie. Przez cały IV wiek bowiem wyrażenie „wiara nicejska” lub „Symbol 318 ojców” oznacza nie tylko dokładny i oryginalny tekst Soboru Nicejskiego, ale także każdy lokalny symbol wiary, który w tym czasie został tak skorygowany i zintegrowany, aby zawrzeć zasadnicze elementy definicji tego soboru, przede wszystkim termin „współistotny” (homoousion)7.

Symbol byłby zatem „nicejski” dlatego, że jego zasadniczy kształt sięga soboru z 325 roku, a „konstantynopolitański” dlatego, że w aktualnej formie został przyjęty i zintegrowany przez sobór z 381 roku. Ponieważ na skutek oporu macedonian nie osiągnięto celu, dla którego sobór sporządził taką ugodową formułę, popadła ona w zapomnienie do czasu, aż Sobór Chalcedoński w 451 roku odkrył ją na nowo, być może wydobywając ją z cesarskich archiwów, i przez swoje zatwierdzenie nadał jej wymiar ekumeniczny. W ten sposób Sobór Konstantynopolitański stanowi w historii Kościoła szczególny przypadek soboru, który stał się powszechnym niejako ex post, za sprawą jego zatwierdzenia przez późniejszy sobór powszechny. Dziś ekumeniczny charakter tego Symbolu nabrał większej wagi przez to, że został on uznany za wspólną podstawę wiary w dialogu z różnymi wyznaniami chrześcijańskimi.

W naszym komentarzu będziemy brać pod uwagę ważne zdobycze aktualnej teologii Kościoła. Symbol nicejsko-konstantynopolitański, który odmawiamy podczas Mszy, stanowi odzwierciedlenie wiary na jej końcowym etapie, po wszystkich wyjaśnieniach i definicjach soborowych. Jest odbiciem porządku osiągniętego w efekcie procesu kształtowania się dogmatu, ale nie odzwierciedla samego procesu. Inaczej mówiąc, nie oddaje procesu, który rzeczywiście ukształtował wiarę Kościoła, ani też procesu dochodzenia do wiary w Boga Jezusa Chrystusa dzisiaj.

W aktualnym Credo wychodzi się od Boga Ojca i Stworzyciela, następnie od Niego przechodzi się do Syna i Jego dzieła odkupienia, by w końcu dojść do Ducha Świętego działającego w Kościele. W rzeczywistości wiara podążała drogą odwrotną. Właśnie pentekostalne doświadczenie Ducha doprowadziło Kościół do odkrycia, kim jest Jezus i jakie jest Jego nauczanie. Dopiero na końcu, dzięki Pawłowi, a zwłaszcza Janowi, następuje cofnięcie się od Jezusa do Ojca. To właśnie Paraklet, zgodnie z obietnicą Jezusa (J 16,13)8, prowadzi uczniów do „pełnej prawdy” o Nim i o Ojcu. Święty Bazyli dał tej informacji historycznej głębokie uzasadnienie teologiczne. Pisze:

Zatem droga poznania Boga pochodzi od jednego Ducha, przez jednego Syna do jednego Ojca. I odwrotnie, naturalna dobroć i świętość natury i królewska godność przenikają do Ducha od Ojca przez Jednorodzonego^9.

Innymi słowy, na poziomie bytu czy też pochodzenia stworzeń od Boga, wszystko zaczyna się od Ojca, przechodzi przez Syna i dociera do nas w Duchu. Natomiast w porządku poznania lub powrotu stworzeń do Boga wszystko bierze początek od Ducha Świętego, przechodzi przez Syna, Jezusa Chrystusa, i wraca do Ojca.

Zamiast komentować wyznanie wiary Kościoła według porządku, artykuł po artykule, jak się zwykle czyni, my zamierzamy przebyć drogę wiary zgodnie z jej stawaniem się, drogę, którą św. Bazyli nazywa „poznaniem Boga”. Między tymi dwoma sposobami używania Credo – jako już gotowego produktu albo w jego procesie stawania się – istnieje taka sama różnica jak między wejściem na górę Synaj od strony klasztoru św. Katarzyny, kiedy jest jeszcze ciemna noc, i dotarciem w odpowiednim czasie na szczyt, aby móc z jego wysokości podziwiać wschód słońca, a czytaniem opowiadania kogoś, kto wspiął się na ten wierzchołek przed nami. Ja zrobiłem obie te rzeczy. Wcześniej przeczytałem relacje z tej wędrówki, ale odbycie jej osobiście w ramach pielgrzymki do Ziemi Świętej było zupełnie innym przeżyciem.

Socjologowie od dawna wskazywali na niepohamowaną siłę i niepowtarzalny charakter jakiegoś ruchu bądź instytucji, kiedy są one in statu nascendi, to znaczy w okresie swojego powstawania. My stawiamy sobie za cel uchwycenie wiary właśnie w jej stanie rodzenia się. Nie oznacza to w najmniejszym stopniu, że Credo Kościoła jest niedoskonałe lub że trzeba je zreformować we wspomnianym przeze mnie sensie. Ono nie może być inne, niż jest. Kiedy jednak stanie się już naszym życiem, musimy zmienić sposób jego odczytywania, abyśmy mogli przebyć na nowo drogę, na której się ukształtowało.

My mamy jeszcze dodatkowy powód, aby to uczynić, ponieważ na fali „nowej Pięćdziesiątnicy”, zapoczątkowanej przez ostatni sobór, miliony wierzących przeżyły na nowo tę drogę. Doświadczyły, że to Duch Święty pozwala nam poznać prawdziwego Jezusa, Pana żyjącego, i że właśnie w Jezusie uczymy się mówić z nowym przekonaniem: „Abba, Ojcze”. Konkretnie oznacza to, że będziemy odczytywać Credo niejako wspak, zaczynając od trzeciego artykułu, tego o Duchu Świętym, następnie przechodząc do drugiego, o Jezusie, i kończąc na pierwszym, o Ojcu.

Jest to jeden ze sposobów przeniesienia do życia tego, co zwykło się określać mianem „teologii trzeciego artykułu”, mając na uwadze trzeci artykuł wyznania wiary, mówiący o Duchu Świętym. Określa się tak pewną wizję wiary chrześcijańskiej, w której Duch Święty nie jest u kresu procesu, nie jest jakimś dodatkiem do tajemnicy paschalnej, lecz stanowi początek zbawienia. Nie jest tylko uzupełniającą siłą daną Kościołowi, aby zanieść zbawienie aż po krańce ziemi, ale jest zbawieniem Chrystusa konkretnie urzeczywistniającym się w Kościele i w życiu wierzących.

Dla badacza historii początków chrześcijaństwa – a takim byłem przez wiele lat – pewnym zaskoczeniem i zarazem potwierdzeniem moich przeczuć było zobaczenie na własne oczy tych fenomenów, jakie z całą oczywistością zauważa się w pierwszych latach istnienia Kościoła. Pewien wybitny znawca Nowego Testamentu uważa, że doświadczenie z Azusa Street z 1906 roku, od którego wziął początek ruch zielonoświątkowy, stanowi najlepszy przykład pozwalający nam zrozumieć, w jaki sposób historycznie wspólnota chrześcijańska Nowego Testamentu rozpoczęła się w dniu Pięćdziesiątnicy, to znaczy „jako zbiorowa ekstaza wywołana przez Ducha”10.

W naszym komentarzu będziemy uwzględniać pewne zasadnicze rozróżnienie. W Credo mówi się o dwóch różnych rzeczach: o tym, czym Bóg jest – to znaczy Ojcem, Synem i Duchem Świętym – i o tym, co Bóg czyni. W języku włoskim rozróżnienie to jest wyraźnie widoczne dzięki użyciu przyimka „w” w pierwszym wypadku (wierzę w Boga Ojca, w Jezusa Chrystusa, w Ducha Świętego) i spójnika „że” w drugim (wierzę, że Bóg jest Stworzycielem nieba i ziemi, że przyjął ciało z Maryi Dziewicy, że umarł i zmartwychwstał). Podobnie w języku włoskim mówimy nie: wierzę w Kościół, ale: wyznaję Kościół^11, obcowanie świętych, życie wieczne. Osoby Boskie są celem naszej wiary, reszta pozostaje przedmiotem wiary. Jest to taka sama różnica, jaka istnieje między „wierzyć w kogoś” a „wyznawać coś”.

To rozróżnienie wynika stąd, że każda Osoba Boska jest różna od pozostałych dwóch, natomiast rzeczy, jakich dokonują ad extra, w historii, są wspólne wszystkim trzem, są dziełami wspólnymi Trójcy. Stworzenie jest dziełem Trójcy, tak jak objawienie, wcielenie, Kościół, życie wieczne. Aby uszanować to rozróżnienie, będziemy medytować najpierw nad każdą z trzech Osób Boskich, a następnie nad dziełami Trójcy; najpierw nad tym, kim jest Bóg, następnie nad tym, co robi Bóg według wyznania wiary Kościoła.

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jedno: w zamierzeniu mój komentarz do Credo nie ma charakteru doktrynalnego i katechetycznego (taki tekst już istnieje, jest nim cieszący się autorytetem komentarz Katechizmu Kościoła Katolickiego, o którym zawsze trzeba pamiętać), ale raczej ma być medytacją nad nim, stale ukierunkowaną na życie i praktykę. Dlatego w każdym rozdziale po pierwszej części historycznej i doktrynalnej następuje praktyczne odniesienie do życia i do współczesnych problemów.

Credo to mapa, która może nam pomóc odkrywać teren, to znaczy stanowi narzędzie pozwalające zbliżyć się do wielkich spraw wiary, przede wszystkim do trzech Osób Boskich. Wskazuje nam ono główną drogę, tę wytyczoną przez Kościół, która – jak każda droga – jest istotna nie ze względu na nią samą, ale z racji celu, do którego prowadzi. Należy pamiętać, zwłaszcza w odniesieniu do wyznania wiary, o ważnej zasadzie św. Tomasza z Akwinu, według którego „akt naszej wiary nie dotyczy ostatecznie sposobu wysłowienia, lecz rzeczy samej”12.

Będzie to – mam nadzieję – prawdziwa przygoda! Pokonując w przyśpieszonym rytmie kolejne etapy, powtórzymy drogę naszych pierwszych braci w wierze. Naszym zamiarem bowiem jest nie tylko poznanie dynamiki wiary Kościoła – tego, jak się ona zrodziła – ale także przeżycie jej na nowo, doświadczenie jej. Jest to skromna próba zerwania z trwającym od wieków podziałem na teologię dogmatyczną i teologię duchową, na dogmat i życie. Żeby to osiągnąć, po przedstawieniu prawdy wiary zawartej w danym artykule od razu zobaczymy – już nie w odrębnym rozdziale, lecz w ramach tej samej medytacji – wymogi, jakie z niej wynikają dla życia chrześcijańskiego.

Książka ta, zrodzona z doświadczenia przepowiadania, nadaje się – jak sądzę – zarówno do medytacji osobistej, jak i do prowadzenia kursów, rekolekcji, szkół wiary, misji ludowych, a także jako podręcznik dla szkół nowej ewangelizacji. Czytelnik nie powinien być zaskoczony, jeśli czasami napotka tu myśli i fragmenty obecne już w moich wcześniejszych publikacjach. Wynika to z praktycznego celu tej książki oraz z tego, że ma ona charakter syntezy wiary chrześcijańskiej.

1

POCHODZENIE ARTYKUŁU O DUCHU ŚWIĘTYM

Zgodnie z programem, jaki sobie wyznaczyliśmy, zaczniemy od rozważenia trzeciego artykułu Credo, tego odnoszącego się do Ducha Świętego:

Wierzę w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela, który od Ojca i Syna pochodzi. Który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, który mówił przez Proroków.

Na wstępie przywołam kilka wzmianek historycznych o pochodzeniu tego artykułu Credo, aby następnie przejść do skomentowania jego poszczególnych elementów.

W Wielkim Poście i w okresie wielkanocnym podczas Mszy odmawia się wyznanie wiary w jego starszej i krótszej formie, zwanej Symbolem apostolskim. Zapewne pamiętacie, że mówi się tam po prostu: „Wierzę w Ducha Świętego, święty Kościół powszechny…”. Jak i dlaczego nastąpiło przejście od tej krótkiej formy do dłuższej wersji Symbolu nicejsko-konstantynopolitańskiego, którą przywołaliśmy wyżej?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy przypomnieć, że Credo Kościoła nie zrodziło się na sposób amerykańskiej konstytucji za sprawą grupy ludzi, którzy siadają razem, aby zredagować doskonale dopracowany tekst. Jest ono owocem długotrwałego objawiania się Bożej prawdy w ludzkim umyśle, rezultatem Bożej pedagogiki, która uwzględnia czas potrzebny na ludzkie dojrzewanie.

Debatę dotyczącą bezpośrednio miejsca Ducha Świętego w Trójcy wszczął w IV wieku św. Atanazy. Do tamtej pory doktryna dotycząca Parakleta pozostawała w cieniu i nietrudno się domyślić dlaczego: nie można było zdefiniować pozycji Ducha Świętego w Bogu, zanim nie określono pozycji Syna, a to nastąpiło w Nicei w 325 roku. Ograniczano się zatem do powtarzania symbolu wiary: „i wierzę w Ducha Świętego”, bez żadnych innych dodatków.

Dyskusja zakończyła się na soborze powszechnym w Konstantynopolu w 381 roku, gdzie skromna wzmianka o Duchu Świętym z poprzedniego Symbolu apostolskiego została poszerzona w znanym nam kierunku.

Przyjęte wówczas sformułowanie nie wszystkim się spodobało. Jak zawsze w takich przypadkach jedni zarzucali soborowi, że powiedział zbyt wiele (tak twierdzili „pneumatomachowie”, czyli wrogowie Ducha Świętego), inni czynili mu wymówki, że powiedział za mało, ponieważ Duch Święty nie został otwarcie uznany za Boga i współistotnego z Ojcem. Wśród tych ostatnich był św. Grzegorz z Nazjanzu, który napisał: „Czy zatem Duch Święty jest Bogiem? Oczywiście! Jest współistotny? Tak, jeśli prawdą jest, że jest Bogiem”13. „Dokąd bowiem – dodawał w innym miejscu – będziemy ukrywać lampę pod korcem i nie będziemy głośno wyznawać pełnej boskości Ducha Świętego?”14.

Artykuł o Duchu Świętym podzielił los reszty Symbolu, o którym wspomniałem we wprowadzeniu, a więc popadł w zapomnienie. Dopiero późniejszy sobór powszechny w Chalcedonie w 451 roku wydobył go i przystosował, czyniąc z niego Symbol nicejsko-konstantynopolitański, który stanowi do dzisiaj podstawę wspólnej wiary wszystkich Kościołów chrześcijańskich i który odmawiamy w czasie Mszy.

Definicje soborowe nie są jakimś streszczeniem wiary. Nie mają one na celu powiedzenia wszystkiego. Chcą tylko nakreślić granice, w których powinna się mieścić każda wypowiedź na temat danej prawdy. Mają one zabezpieczyć zasadniczą prawdę. Jest to szczególnie wyraźne w artykule o Duchu Świętym. Aby się o tym przekonać, wystarczy skonfrontować ten fragment ze wszystkim, co mówi o Nim Nowy Testament, albo też przeprowadzić porównanie z bogatą i płomienną pneumatologią hymnu Veni Creator bądź z sekwencją na uroczystość Zesłania Ducha Świętego Veni Sancte Spiritus. Artykuł wyznania wiary nie zamyka więc refleksji o Duchu Świętym, ale ją pobudza i prowadzi. Tak samo nikt nie uważa, że o Chrystusie powiedziano wszystko, kiedy w definicji chalcedońskiej stwierdzono, iż jest „jedną osobą w dwóch naturach”.