© Wydawnictwo WAM, 2017

Opieka redakcyjna i korekta: Klaudia Adamus

Redakcja: Zofia Smęda

Projekt okładki: Emilia Pyza

fot. © Honigjp31/Shutterstock

Skład: Lucyna Sterczewska

Autor zdjęć: Krzysztof Bazyl

Przygotowanie wydania elektronicznego: hachi.media

ISBN 978-83-277-0852-6 (ePub)

978-83-277-0853-3 (Mobi)

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-256 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 p93 260

e-mail: zamowienia@wydawnictwowam.pl

www.wydawnictwowam.pl

Spis treści

Jak powstała ta książka, czyli tytułem wstępu

1. Co warte są postanowienia?

2. Czy można się różnić, a jednocześnie szanować?

3. Dlaczego samotność jest powszechna?

4. Czy można kochać innych, nie kochając siebie?

5. Czy plotka jest silniejsza od prawdy?

6. Czy nadzieja jest matką głupich?

7. Czy starość może być piękna?

8. Czy dobro się przeterminowało?

9. Czy w życiu jestem twórcą, czy ofiarą?

10. Jaką wartość ma słowo?

11. Czy warto pielęgnować w sobie dziecko?

12. Czy zawsze mówić prawdę?

13. Dawać upust złości czy tłumić ją w sobie?

14. Komu łatwiej w życiu: wesołym czy poważnym?

15. Jakie są granice tolerancji?

16. Bezrobocie czy bezczynność?

17. Jaka jest odległość od dumy do pychy?

18. Co dostaliśmy od naszych rodziców?

19. Czy potrafimy pokazywać ludziom, że są dla nas ważni?

20. Po czym poznaję, że mam dobry dzień?

21. Czy świat jest dokończony?

22. Czy można żyć bez miłości?

23. Komu warto zaufać?

24. Od czego, w co, gdzie uciekamy?

25. Czy pieniądz nami rządzi?

26. Kto ryzykuje, ten zyskuje czy traci?

27. Czy można oswoić śmierć?

28. Sprawiedliwość czy miłosierdzie?

29. Czy talenty są dane każdemu?

30. Czy czuję się wolny?

31. Czy jestem częścią większej całości? Jakiej?

32. Czy ludzie mają rzeczy, czy rzeczy mają ludzi?

33. Czy pokora to wada, czy zaleta?

34. Czy podły człowiek może się zmienić?

35. Czy samobójstwo rozwiązuje problemy?

36. Dlaczego dajemy sobą manipulować?

37. Jakie są współczesne formy obłudy?

38. Kryzys jako wyzwanie?

39. Wygrać czy przegrać z chorobą?

40. Czy wartości się zdewaluowały?

41. Czy życie przeniosło się do wirtualnego świata?

42. Jak przezwyciężyć bylejakość w życiu?

43. Czy przestaliśmy marzyć?

44. Po co człowiekowi potrzebna ciekawość?

45. Czy wychowujemy dzieci, czy realizujemy własne ambicje?

46. Kiedy przyjemność staje się udręką?

47. Jak uchronić się przed depresją?

48. Dlaczego niepełnosprawność nas peszy?

49. Czy wstydzimy się własnych grzechów, czy się nimi chwalimy?

50. Kto jest moim przyjacielem?

51. Co nas rozśmiesza?

52. Na jakie pytania chciałbym odpowiedzieć?

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Jak powstała ta książka, czyli tytułem wstępu

1. Co warte są postanowienia?

2. Czy można się różnić, a jednocześnie szanować?

Na ważne pytania nie ma jednej odpowiedzi.
Na ważne pytania odpowiada się przez całe życie.

Jak powstała ta książka, czyli tytułem wstępu

Zaczęło się w radiu. Do nocnej audycji, którą prowadzimy (Małgorzata Kownacka i Krzysztof Ołdakowski SJ) od kilku lat na antenie Pierwszego Programu Polskiego Radia, zaprosiliśmy Marka Sztomberskiego – psychologa, coacha, trenera biznesu. Nawiązała się nić porozumienia, po programie byliśmy bardzo usatysfakcjonowani znakomitym kontaktem ze słuchaczami. Tuż po tej pierwszej wspólnej audycji Marek zaproponował nam napisanie 52 (jedna na tydzień) odpowiedzi na pytania o sens życia, o relacje międzyludzkie, o to, kim jest człowiek. Zgodziliśmy się bez wahania. Każde z nas sporządziło listę pytań i razem spośród 156 wybraliśmy te, które nas w danym momencie najbardziej intrygowały. W trakcie pisania zauważyliśmy, że jest to wspaniała autoterapia, okazja do poznania siebie, zadumy nad bliskimi, przywołania wspomnień. Po napisaniu połowy rozważań i gorących dyskusjach Marek podsunął myśl, by nasze odpowiedzi skomentował fotograficznie Krzysztof Bazyl – podróżnik i coach. I to był strzał w dziesiątkę. Nasze wynurzenia nabrały koloru, smaku.

Mamy dużo wątpliwości, teraz wiele spraw omówilibyśmy inaczej, niekiedy zmienilibyśmy tekst całkowicie… Ta niepewność skłoniła nas do zaprezentowania książki czytelnikom. Może nasze refleksje zachęcą Państwa do własnych przemyśleń (stąd wolne miejsce na końcu każdego rozdziału), bo wiemy, że warto być sam na sam z własnymi myślami. W ciszy, bez świadków. Marzy nam się również, by nasze refleksje stały się kanwą do dyskusji przy Państwa rodzinnych stołach albo podczas spotkań towarzyskich.

Krzysztof Ołdakowski SJ
Małgorzata Kownacka
Marek Sztomberski
Krzysztof Bazyl

1
Co warte są postanowienia?

Postanowienia są dowodem na to, że chcemy przekraczać siebie. Przy ich podejmowaniu wielką rolę odgrywają ideały oraz wzorce. Nie należy tracić z nimi bliskiego kontaktu, bo przypominają, jak powinno być, nawet gdy coś się nie udaje. Pytamy często: Jak sprostać podjętym postanowieniom? Które z nich są szczególnie ważne, a które można pominąć? Wybitny pisarz, noblista, John Maxwell Coetzee mówił: „Być dobrym człowiekiem. Niezłe postanowienie w mrocznych czasach!”. Szczególnie cenne są postanowienia pozwalające zajaśnieć naszemu człowieczeństwu. Aby je podejmować, trzeba mierzyć zamiar podług sił, czyli dobrze znać siebie, szczególnie swoje słabe strony, oraz określić konkretnie cel i sposób realizacji. Pomocne może być także mówienie o swoich pragnieniach, czyli wezwanie innych na świadków. Oni weryfikują szczerość naszego zaangażowania. Zauważyłem, że są ludzie, którzy wciąż zaczynają „od jutra”. Myślę, że często oznacza to po prostu „nigdy”. Trzeba zatem, aby postanowienia wydobywały nasze najlepsze chęci, ukryte w nas dobro, aby nie stawiać granic temu, kim możemy się stać. Są lekarstwem na naszą małoduszność i przeciętność. Niebezpieczeństwem dla postanowień jest woluntaryzm, czyli narzucanie sobie ważnych celów wyłącznie siłą woli: musisz, musisz, na pewno się uda. Jeżeli się chce, to nic nie może stanąć na przeszkodzie. Stąd już niedaleko do zaklinania rzeczywistości.

Co zrobić, aby wytrwać w dobrych postanowieniach? Na pewno nie powinniśmy załamywać się porażkami. To po pierwsze. Następnie trzeba budować na najlepszych pragnieniach i nigdy nie pozwolić ich sobie odebrać. Należy też zatroszczyć się o dobrą motywację, bo ona daje wewnętrzną siłę i właściwe nastrojenie. Gdy człowiek podejmuje się czegoś z miłości, to nic nie jest zbyt trudne ani niemożliwe. Nie zdajemy sobie sprawy, do czego naprawdę jesteśmy wtedy zdolni. Są ludzie, których mobilizują okoliczności, dlatego czasami przed podejmowaniem postanowień warto zmienić otoczenie, spotkać się z tymi, których łączy podobny cel. Świadectwo innych może być dla nas motorem. Widząc, jak skutecznie zmagają się ze słabościami, nabierzemy nadziei i nam też będzie się chciało.

Krzysztof Ołdakowski SJ

Moja ciotka mawiała: „nie jestem szmata, mówię, że nie rzucę palenia i nie rzucam”. Z przymrużeniem oka podchodziła do wszelakich obietnic: schudnę, nauczę się angielskiego, będę dobra dla rodziców. Spytam więc raczej: czy warto czynić postanowienia? Tak. Bo bez nich rozłazimy się w szwach, tracimy ważne okazje, cel w życiu. Nie. Bo niedopełnienie ich zawstydza, zniechęca, czasem obezwładnia. Postanowienie jest warte tyle, ile damy z siebie. Dobrze jest zrobić harmonogram. Zastanowić się, na ile realne są obietnice poprawy. Postanowienia zawsze wiążą się, a przynajmniej powinny, ze zmianą na lepsze. Nie obiecujmy sobie: już nigdy nie pokłócę się z mężem, żoną, bratem, siostrą, ojcem czy matką… Raczej postarajmy się na początek wybrać jeden dzień w tygodniu bez awantury. I dotrzymajmy słowa. Tak samo jest z rzucaniem palenia, nadmiernym jedzeniem, zbyt długim ślęczeniem przed komputerem itp. Magdzie zaproponowano intratną pracę za granicą, pod warunkiem że w ciągu roku opanuje w stopniu podstawowym trzy języki: angielski, włoski i hiszpański. Nie znała żadnego, a bardzo chciała poznać inne kraje. Postanowiła, że spełni oczekiwania pracodawcy. Trzydziestolatka zawzięła się. Zrobiła plan i konsekwentnie go realizowała. Zaczęła od nauki 30 słówek dziennie, od razu w trzech językach. Pisała słówka na karteczkach. Uczyła się ich w tramwaju, podczas przerw w pracy, wieczorami w domu. Po trzech miesiącach skorzystała z profesjonalnej pomocy lektorów. I po roku wyjechała do wymarzonego kraju. Dziś sześćdziesięcioletnia szanowana bizneswoman, żona, matka sama jest zdumiona swoją wytrwałością. Nie przegapiła szansy.

Przyrzeczenia najchętniej składamy 1 stycznia, wtedy działa magia robienia czegoś „od nowa”: nowy rok, nowe rozdanie, nowa ja. Przeszłość, zwłaszcza niechlubna, może odejść w cień. A przecież dla wielu osób nowy rok to 1 września, kiedy zaczyna się rok szkolny. Zawsze jest dobry moment na zrobienie czegoś dla siebie. Postanowienia są tyle warte, na ile pozwalamy im zaistnieć. Oczywiście, można je wyrzucić do kosza, bo nas przerastają, ale można też stawić im czoło. Roztropnie. A wtedy satysfakcja z dojścia do celu nie będzie miała sobie równych.

Małgorzata Kownacka

Każdy z nas składa jakieś postanowienia. Noworoczne, urodzinowe, z okazji ślubu, rocznicy, pielgrzymki, zresztą nieważne, jaka okazja, tę zawsze można znaleźć. W intencji miłości, zdrowia, jakiejś idei, dla siebie lub pod naciskiem grupy, by pokazać, jacy jesteśmy mocni, a czasem popisać się silną wolą. Najważniejsze jednak jest to, po co i przed kim je składamy, a w konsekwencji – co z tego mamy? Z własnego doświadczenia wiem, że postanowienia uspokajają mnie, wręcz uwodzą, dając poczucie dumy ze słusznie podjętej decyzji i pożądanej zmiany. Niestety, ta duma czasem sprawia, że nie zauważam, iż postanowienie to zaledwie przygotowanie do drogi, a nie jej zakończenie. Tyle już razy słyszałem: „Od nowego roku rzucę palenie… zadbam o zdrowie i będę regularnie ćwiczyć… zastosuję dietę… będę oszczędzać… nauczę się języka…”. Po co wygłaszamy te piękne zdania? By lepiej się poczuć i mieć, chociaż przez chwilę, dobre mniemanie o sobie. Robiąc postanowienia, wiele osób rozpoczyna przedziwną grę z samym sobą. Dobrze ujął to jeden z moich znajomych, który powiedział: „Wiem, że obiecywanie to często złudzenia, ale w postanowieniach jest magia. Kiedy sobie coś obiecuję, to jakbym przyspieszał czas i jednym zdaniem tworzył nowego siebie. Potem widzę, jak zmienia się moje życie w tym aspekcie, inni mnie podziwiają, a ja mówię do sobie: «jesteś niezły gość, tak trzymaj, dasz radę, tym razem nic ci nie przeszkodzi». Potem widzę tych ludzi, którzy kiwają głowami i mówią: «ma facet charakter, też byśmy tak chcieli»”. Być zwycięzcą to naprawdę świetne uczucie. Szkoda tylko, że świat wciąż rzuca nam kłody pod nogi i przeszkadza w utrzymaniu postanowienia. Wymaga przestrzegania nowych zasad, wysiłku, zmiany przyzwyczajeń i jeszcze wielu innych drobnych lub większych wyrzeczeń. Mimo trudów i niepowodzeń naprawdę warto mieć postanowienia. To dzięki nim krok po kroku budujemy nasze życie, zmieniamy siebie i świat wokół nas, uczymy się, że z każdym kolejnym zrealizowanym postanowieniem jesteśmy coraz mocniejsi i bardziej z siebie dumni.

Marek Sztomberski

Twoja odpowiedź

2
Czy można się różnić, a jednocześnie szanować?

Z natury zostaliśmy stworzeni jako różni od siebie. Nie jesteśmy panami cudzych umysłów, choć czasem trudno oprzeć się wrażeniu, że różnice w myśleniu bardzo przeszkadzają w codziennym życiu. Politycy działający w przeciwnych obozach oceniają na przykład wkład w przemiany społeczno-polityczne w zależności od tego, czy kogoś lubią, czy nie. Powszechne upartyjnienie wydaje się odbierać zdolność do samodzielnego i krytycznego myślenia. Rację zawsze mają ci, których my popieramy. Zdarza się nam zapominać, że to nie od nas świat się zaczyna, a dobro, które stworzyli inni, działający być może pod odmiennym szyldem, jest trwałą wartością, której nie wolno umniejszać, dyskredytować czy wręcz ośmieszać. Ile twórczego potencjału, czasu i pieniędzy traci się w ten sposób? Po co posądzać innych o złą wolę, nieczyste intencje? Czy nie można już na początku poprosić o wyjaśnienie problemu, jeśli czegoś nie rozumiemy? Warto ocalić z wypowiedzi drugiego człowieka każdą cząstkę dobra, poszukać punktów wspólnych. Może to otworzy nas na myślenie, że można do problemu podejść inaczej. Zachowując otwarty i przyjazny stosunek, łatwiej jest także skorygować, poprawić i wyprowadzić z błędu. Nie trzeba, zgadzając się na różnice poglądów, twierdzić, że prawda nie istnieje, że wszyscy w równym stopniu mają rację. Uwzględniając istnienie wielu różnic, czy można człowieka o odmiennych poglądach traktować jak osobistego wroga? Czy to, że ktoś na przykład zawiódł albo popełnił błąd, oznacza, że należy dyskredytować go jako osobę i przekreślać jego dotychczasowy dorobek?

Należy strzec się totalizowania w myśleniu. Istnieje wiele płaszczyzn spotkania, wiele tematów, które nas jednoczą, choćby dobro człowieka, szacunek dla prawdy i wolności, dążenie do sprawiedliwości i pokoju. Naprawdę te liczne wartości wspólne, przy uwzględnieniu różnic, pokazują, że można i należy coś razem budować. Człowiek to ktoś więcej niż jego poglądy, nawet wtedy, gdy są inne od naszych. Można pięknie się różnić. Nigdy wcześniej nie było i nigdy później nie będzie na świecie człowieka takiego, jak każdy z nas.

Krzysztof Ołdakowski SJ

Można, ale nie jest to łatwe. Kontakty z ludźmi, którzy mają inny niż mój system wartości, odmienne poglądy polityczne, priorytety, sposób bycia wymagają pewnego wysiłku. Czasem zbyt dużego. Jeśli nie muszę, nie kontaktuję się z tymi, którzy mnie irytują, gorszą, których trudno szanować ze względu na ich sposób bycia, zachowanie, których poglądy są mi obce, wrogie lub zawstydzające. Podziwiam osoby konsekwentne w swoim działaniu i działające etycznie, nawet jeśli inaczej myślą. Szanuję ich, słucham, uczę się od nich, ale zachowuję odpowiedni dystans. Lgnę natomiast do tych, z którymi dobrze się czuję, którzy lubią te same książki, filmy, potrawy, a jednocześnie wnoszą w moje życie nowe wartości, dają cenne rady. Może jest to filozofia inżyniera Mamonia z filmu Rejs: „lubię piosenki, które znam”, ale tu chodzi o moje samopoczucie, przyjemność czerpaną z życia poza pracą. Im jestem starsza, z tym większym komfortem dobieram sobie osoby, z którymi chcę przebywać. Ludzie, którzy się diametralnie różnią, nie słuchają drugiej strony, a w skrajnych przypadkach nawet sobą gardzą. Można się „pięknie różnić”, ale tylko wtedy, gdy cele wyższe przedkładamy nad osobiste animozje.

Mam w radiu koleżankę, za którą nie przepadam. No cóż, bywa i tak. Do dziś drażni mnie sposób jej bycia i zachowania. Ta niechęć jest obopólna. Unikam jej, ale kiedy musimy razem pracować, zawsze skupiamy się na zadaniu. Obie wiemy, że możemy na siebie liczyć i że zrobimy wszystko, aby audycja wypadła jak najlepiej. Antena radiowa jest dla niej, podobnie jak dla mnie, święta, a słuchacz najważniejszy. Szanuję ją w pracy, choć nie różnimy się pięknie.

Małgorzata Kownacka

To wcale nie jest łatwe. Łatwiej nam zrozumieć i polubić ludzi podobnych do nas. To z nimi czujemy się bardziej komfortowo, a przede wszystkim bezpiecznie. A ci różni od nas? Są inni, dziwni i niezrozumiali, trudno im zaufać, dlatego staramy się zrobić wszystko, aby ich odrzucić, obniżyć ich wartość i zepchnąć na margines.

W pierwszych latach pracy często miałem do czynienia z młodzieżą „niedostosowaną”. Nie dawali sobie rady z nauką i nie przestrzegali zasad obowiązujących w szkole. Spośród wielu „niepokornych” zapamiętałem jednego. Łukasz chodził do trzeciej klasy liceum i miał problem z ocenami oraz zachowaniem. Na lekcjach odważnie wyrażał własne zdanie, co w końcu zaowocowało jedynkami z języka polskiego. Po prostu nie podzielał jedynych słusznych poglądów nauczyciela. Jego wrażliwość była niezgodna z programem nauczania. Szybko zdobył opinię ucznia „niedostosowanego”, o którym nauczyciele wyrażali się z niechęcią, proponując mu przeniesienie się do szkoły zawodowej. W moim ośrodku zawsze kierowaliśmy się zasadą, która mówiła o szacunku dla odrębności i inności. Normą były więc dyskusje, podczas których można było zaprezentować skrajnie różne światopoglądy, filozofie i przekonania, słuchaliśmy różnej muzyki, rozmawialiśmy o różnej literaturze i sztuce. Prowadziliśmy też zajęcia rozwojowe z pogranicza sztuki, literatury, teatru i muzyki. Łukasz szybko pokazał nam swoje talenty. Najpierw okazało się, że świetnie pisze. Wygrał konkurs poetycki, a jego wiersze ukazały się drukiem. Zobaczyliśmy też, że świetnie maluje i ma duże zdolności aktorskie. Jednym słowem był niezwykle zdolnym młodym człowiekiem. Po wielu latach, kiedy byłem we Wrocławiu, podszedł do mnie młody mężczyzna. Wydawał się znajomy.

– Czy mnie pamiętasz? – zapytał. – Jestem Łukasz. Spotkaliśmy się w ośrodku. Byłem jednym z „niedostosowanych” – dodał z uśmiechem.

– Jasne, co u ciebie? – zapytałem, ciekawy, jak potoczyły się jego losy po szkole średniej.

– Chyba nieźle. Skończyłem Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie, teraz mieszkam w Nowym Jorku i mam własną galerię, w której wystawiam. Miałem też kilka wystaw malarstwa na świecie, a do Wrocławia przyjechałem po raz kolejny, by zrobić scenografię do jednego z festiwali. Jak na „niedostosowanego”, który był bliski porzucenia szkoły, to chyba nieźle – zaśmiał się. – A tak na poważnie, to dziękuję, że wtedy uszanowaliście moją odrębność i inność.

Pomimo różnic warto się szanować.

Marek Sztomberski

Twoja odpowiedź