WPROWADZENIE

Teksty zebrane w tej książeczce są skróconą i zredagowaną wersją rekolekcji, które wygłosiłem w Laskach dla Monastycznych Wspólnot Jerozolimskich. Ich tematem była tajemnica Trójcy Świętej. Podtytuł nawiązuje do faktu, że w rzeczywistości wygłoszone przeze mnie konferencje były bardziej dialogiem, rozmową. Były współtworzone w milczącym dialogu między rekolekcjonistą i uczestnikami rekolekcji. Wkład uczestników, ich wewnętrzny pokój, atmosfera modlitwy – niczym słowo w rozmowie – stały się podstawą i środowiskiem zaproponowanych medytacji. Wszyscy czuliśmy się wezwani przez Boga, aby zgłębiać Jego tajemnicę, aby zostawiając wszystko za sobą, poszukiwać Jego samego w najgłębszej tajemnicy Jego wewnętrznego życia, aby o Nim myśleć, chwalić Go i mówić do Niego. To stworzyło pamiętną atmosferę owych zimowych dni w Puszczy Kampinoskiej, w dużej mierze niezapomnianą i trudną do oddania w jakiejkolwiek formie, czy to spisanej, czy nagranej. Dziękuję za nią Ojcu, Synowi i Duchowi Świętemu, a także moim drogim Przyjaciołom ze Wspólnot Monastycznych, których życie stanowi dla mnie nieustanne źródło inspiracji i duchowej radości.

Podwójny cel przyświecał wszystkim medytacjom tych rekolekcji. Przede wszystkim chodziło o przebywanie ze Słowem Bożym. Żyć w Jego świetle, odkrywać Jego tajemnicze zakamarki, ukryte sensy, jednocześnie poprzez nie odbywać nową przygodę z Trójcą i sobą samym – to wszystko stanowiło główny przedmiot naszego poszukującego skupienia. W tym wszystkim chodziło przede wszystkim o to, aby Pismo zaprowadziło nas w samą głębię, w samo centrum odwiecznej tajemnicy Boga, Jego podarowania się nam, ludziom „dla nas i dla naszego zbawienia”. Pismo jest bowiem świadectwem zarówno głębi trynitarnego, wewnętrznego życia Boga, jak i stróżem tajemnicy naszego włączenia w to życie.

Tak oto, naturalnie, na przedłużeniu medytacji biblijnych, wyłonił się drugi cel rekolekcji w Laskach. Było nim przemyślenie, z głębi Pisma, naszego ludzkiego życia. Prowadziła nas chęć ujrzenia naszego życia w nowym świetle, którym jest objawiona przez Chrystusa prawda o wewnętrznym życiu Boga Trójcy. Przebywanie z trynitarnym świadectwem Pisma stało się prawdziwą szkołą patrzenia. Tym, co uczyliśmy się robić, była postawa konsekwentnego patrzenia na nasze „zwykłe” ludzkie życie w perspektywie tego, co dokonuje się w Trójcy Świętej.

Wspomniałem wcześniej o niezapomnianej atmosferze owych rekolekcyjnych dni. Próbuje ją oddać podtytuł niniejszej książeczki: Rozmowy w Trójcy Świętej. Głosząc konferencje, miałem coraz bardziej potęgujące się wrażenie duchowe, że nie tyle rozmawiamy o Trójcy, ile niejako Ona staje się przestrzenią naszej ludzkiej rozmowy.

Przekazuję tę książeczkę Czytelnikowi z wielką nadzieją, że pomoże mu nie tylko doświadczyć czegoś ze wspomnianej atmosfery, ale nade wszystko – pomimo chropowatości swojego stylu i miejscami rwanej narracji – przekona go, że istnieje inna perspektywa, inna sztuka patrzenia, że tym, co pozwala nam zobaczyć nasze życie w całej jego złożonej naturze i głębi, jest uporczywe poszukiwanie Trójcy Świętej poprzez myślenie i miłość.

Modlę się, aby te rozmowy przyczyniły się do szerszego odkrycia i uświadomienia egzystencjalnej wagi trynitarnej prawdy, jaką wyznajemy. Oby dzięki publikacji tych rozmów wielka rozmowa Kościoła w Trójcy zyskała nowych uczestników ku chwale Boga i naszemu pożytkowi. Oby pomogła pragnącym odkryć głębię, piękno i życiową moc prawdy wiary o Ojcu, Synu i Duchu Świętym, wchodząc z Nimi w prawdziwą rozmowę.

rjw

Kraków, Objawienie Pańskie, 6 stycznia 2017 r.

STWORZENI, BY UJRZEĆ

Czym jest Trójca Święta? Czy w ogóle jesteśmy w stanie coś o Niej powiedzieć? To taka „magiczna kraina” naszej wiary, a jednocześnie sprawa najbardziej podstawowa.

Trójcy Świętej nie da się wypowiedzieć. Nie da się bowiem wypowiedzieć tajemnicy Boga w taki sposób, w jaki objawił ją Pan Jezus. Nie dokonamy tego, choćbyśmy mieli tyle czasu, ile trwa historia Kościoła, albo i tyle, ile trwa Kosmos.

Po co więc próbować coś powiedzieć o rzeczywistości, której się wypowiedzieć nie da, po co zadawać sobie trud tak bardzo przekraczający ludzkie możliwości? Święty Tomasz z Akwinu w swoim traktacie o Trójcy Świętej postawił to samo pytanie. I odpowiedział, że rozmyślanie o Trójcy Świętej jest koniecznością, ponieważ ten, kto tego nie czyni, kto nie widzi w perspektywie swojego życia tajemnicy trynitarnej, nie będzie mógł zrozumieć ani początku, ani celu swojego istnienia. Bez wysiłku zrozumienia tajemnicy Trójcy, bez prób przeniknięcia jej nie będziemy w stanie niczego sensownego powiedzieć o miejscu, z którego wyszliśmy, i o miejscu, do którego zdążamy.

Człowiek błądzi, dopóki nie znajdzie w swoim życiu choćby śladów tajemnicy trynitarnej. I chyba właśnie dlatego Chrystus przyszedł na świat, żeby nam tę tajemnicę odsłonić. Bóg, w którego wierzymy, nie jest jakimś nieokreślonym bóstwem ani „Bozią”, tylko Trójcą Świętą: Ojcem, Synem i Duchem Świętym.

Święty Tomasz rozmyślał o tajemnicy Trójcy Świętej, aby poznać początek i kres swojego życia. Ale miał też inny, jeszcze głębszy cel: ujrzenie Boga (visio). Był przekonany, że człowiek jest stworzony do tego, by widzieć Boga.

Celem naszych rozmyślań także jest uzyskanie wizji Boga. Chciałbym wspólnie z Czytelnikami pójść w to miejsce, w którym Boga widzi się takiego, jakim On jest, a nie takiego, jakim Go sobie wyobrażamy. A przecież Tradycja Kościoła mówi, że Boga nikt nigdy nie widział – za św. Janem (J 1,18) powtarzano to niemal obsesyjnie. Tymczasem św. Tomasz przekonuje, że człowiek stworzony jest po to, żeby widział Boga. I choć nasz język błądzi, kiedy próbujemy coś powiedzieć o Bogu, nasze oczy się nie pogubią. Język posłuży tylko do tego, by podprowadzić nas do miejsca, z którego się widzi.

Pomódlcie się słowami: „Szukam Twojego oblicza, Panie, chcę Cię ujrzeć takim, jaki jesteś”. Pamiętajcie jednocześnie o przestrodze, którą zostawia nam inny Psalm: „Mówi głupi w swoim sercu: nie ma Boga” (Ps 14,1). Ten sam Psalm opowiada o Bogu, który oczekuje, że człowiek będzie Go szukał zawsze, nieustannie. I gniewa się tylko na tego, który wyciąga wnioski, zanim zakończyło się jego życie. Tym, czego Pan Bóg nie może zrozumieć w naszym życiu, nie jest grzech, lecz odmowa poszukiwania Jego jako źródła wody życia.

„Szukam Twojego oblicza…” I wiem, że to, co zobaczyłem dotychczas, jest niemalże niczym w stosunku do tego, co mogę ujrzeć.

Naszym celem jest nie tyle poznawanie intelektualne Trójcy Świętej, ile ogląd egzystencjalny, zobaczenie Jej życiem. Wszyscy jesteśmy ślepcami i nieważne, jak daleko zaszliśmy w naszym życiu duchowym. Możemy ujrzeć dużo więcej.

Żeby zrozumieć dzieło sztuki, trzeba patrzeć na nie tak, by za każdym razem odkrywać coś nowego. Podobnie jest w chrześcijaństwie. Jeżeli św. Augustyn nie mylił się, twierdząc, że jest ono ćwiczeniem pragnienia, to musi być ono także ćwiczeniem patrzenia. Wizja Boga jest po ludzku niemożliwa, ale po chrześcijańsku – konieczna.

Oblicza Bożego poszukujemy z całą siłą naszego umysłu, serca i cielesności. Jedno jest pewne: On tutaj jest i chce się nam pokazać. W to nam wątpić nie wolno, i to się nie zmienia nawet wtedy, gdy w swoim życiu duchowym przechodzimy przez ciemną dolinę.

Katechizm mówi, że Trójca Święta stanowi centrum całej naszej wiary. Jest to paralelne wobec tego, co Sobór Watykański II mówi o życiu Kościoła – które wypływa i zmierza do Eucharystii. Wszystko, co sobie powiemy o Trójcy Świętej, będzie nas prowadziło do mszy świętej i Eucharystii. Te dwie tajemnice muszą się głęboko zazębiać, bo przecież nie ma dwóch centrów, dwóch serc. Co my odkryjemy w Eucharystii i jakie oblicze zobaczymy w Eucharystii? To jest najważniejsze pytanie w naszym poszukiwaniu Ojca, Syna i Ducha Świętego.

DLACZEGO BÓG NIE MÓGŁBY BYĆ MONOLITEM

W jaki sposób Kościół dochodził do świadomości tego, że Bóg jest Ojcem, Synem i Duchem Świętym, że jest On jednym bytem i Trzema Osobami? Nie było to łatwe i zabrało wiele czasu, a refleksja trwa nadal; niektórzy wręcz przekonują, że chrześcijanie wcale nie są jeszcze trynitarni, ale monoteistyczni. Chrześcijaństwo jest monoteizmem trynitarnym, ale to nie taki monoteizm, jak choćby w islamie1. Kiedy mówimy, że z muzułmanami łączy nas wiara w jednego Boga, nie do końca mamy rację.

Wielki teolog XX wieku Karl Rahner obserwował w powszechnej świadomości wiernych i duchownych deficyt tajemnicy trynitarnej. Tak, jakby Trójca Święta była czymś dodatkowym, narzuconym, niekoniecznym do bycia człowiekiem wierzącym…

Jednym z najistotniejszych tematów, jakimi w przyszłości będzie musiała zająć się teologia, jest kwestia społeczna. Znany socjolog włoski Pierpaolo Donati w książce „Matryca teologiczna społeczeństwa”2 zauważył, że teoria społeczna powinna odzyskać pokłady ukryte w teologii trynitarnej, na których wyrósł model nowoczesnego państwa. Musimy zapatrzyć się w Trójcę Świętą, żeby w Niej odnaleźć model naszego życia społecznego.

Nie chodzi tu o komplikowanie tego, co proste, tylko o esencję problemu – o najważniejszą rzecz, którą możemy powiedzieć o społeczeństwie z punktu widzenia wiary i teologii. Jeżeli społeczeństwo nie jest odzwierciedleniem tajemnicy trynitarnej, to czym jest? Klubem egoistów, którzy zawarli umowę społeczną, żeby im się lepiej żyło? To nie jest wizja chrześcijańska.

Trójca Święta nie jest dodatkiem do tego, w co wierzymy, ale istotą wiary. Bez teologii trynitarnej nie jesteśmy w stanie powiedzieć niczego sensownego o Chrystusie. Bez tajemnicy Trójcy Pan Jezus jest co najwyżej wielkim społecznikiem, prorokiem, ale nie Tym, kogo zobaczyli w Nim uczniowie.

Katechizm powiada: „Tajemnica Trójcy Świętej stanowi centrum wiary i życia chrześcijańskiego. Jest tajemnicą Boga w sobie samym, a więc źródłem wszystkich innych tajemnic wiary oraz światłem, które je oświeca” (KKK 234). Czym jest ta tajemnica? Tajemnicą Boga w sobie samym – odpowie Katechizm.

Zastanawiamy się nad własną tajemnicą Boga. W Kościele bardzo dzisiaj tego brakuje. Wszyscy tak czy inaczej, nawet w życiu kontemplacyjnym, ulegamy pokusie aktywizmu, moralizmu: mówieniu, jak żyć, co robić. Bolejemy nad tym, że Kościół jest taki marny, że nie jest w stanie odpowiedzieć na wyzwania współczesności. A dlaczego tak jest? Wielokrotnie przypominał to kard. Joseph Ratzinger – Benedykt XVI: bo kwestia Boga stała się w Kościele kwestią marginalną.

Aby powrócić do źródeł, musimy postawić kwestię Boga – takiego, jakim On jest dla siebie samego – w centrum naszej wiary. Chodzi o przyciągnięcie wszystkich wątków naszego życia, które się rozbiegły w różnych kierunkach, z powrotem do centrum, którym jest Bóg sam w sobie: godny czci i miłości. Jest taki nie dlatego, że coś czyni, ale przede wszystkim dlatego, że JEST – cokolwiek by to słowo miało oznaczać. Bo oznacza z pewnością coś innego, niż kiedy stosujemy je do opisania czegokolwiek z naszego świata. Bóg jest godny miłości, czci, zaufania i oddania. To jest właśnie tajemnica Boga w sobie samym. Kiedy mówimy o Trójcy Świętej, mówimy o Bogu w Nim samym.

Skąd płyną wszystkie tajemnice wiary: Eucharystia, inne sakramenty, życie konsekrowane, małżeństwo, przepowiadanie Kościoła? Skąd wypływa Chrystus? Z Trójcy Świętej. Skąd wypływa stworzenie, gdzie jest początek i kres naszego życia? W Trójcy Świętej. Katechizm podkreśla, że Trójca Święta jest „źródłem wszystkich innych tajemnic wiary oraz światłem, które je oświeca”. A św. Tomasz tłumaczy, że bez Trójcy Świętej nie jesteśmy w stanie zrozumieć ani początku, ani końca, ani celu naszego życia. Nie chodzi tylko o to, że wszystkie tajemnice wiary wypływają z tajemnicy trynitarnej, ale też o to, że wszystkie one stają się zrozumiałe tylko i wyłącznie w jej perspektywie. Trójca Święta i tajemnica trynitarna to światło, które wszystko oświeca – mówi Katechizm. A bez światła nie jesteśmy w stanie zobaczyć, doświadczyć, pojąć.

Jak wobec tego zrozumieć prawdę o grzechu pierworodnym, albo – co ma wspólnego stworzenie z tajemnicą trynitarną? Co ma wspólnego z tajemnicą trynitarną koniec życia, czyli eschatologia? W jaki sposób tajemnicy trynitarnej dotyka Eucharystia, pokuta, sakrament pojednania? To są proste, ale fundamentalne pytania. Wielkim błędem katechezy jest takie nauczanie, jakby związek własnej tajemnicy Boga ze wszystkim, co się stało, był widoczny. A on jest niewidoczny, został zapomniany! Muzułmanie w Europie mogą wkrótce święcić tryumfy, bo tam wyznanie wiary jest proste: Allach jest wielki i nie ma poza Nim innego Boga. Iluż chrześcijan wierzy dokładnie w to, nie używając tylko słowa Allach, ale Bóg. A cała reszta: sakramenty, kadzidła, chleb i wino… „To wszystko przecież jakieś średniowieczne…”

„Tajemnica ta – mówi dalej Katechizm – jest najbardziej podstawowym i istotnym nauczaniem w «hierarchii prawd wiary»” (KKK 234). Następnie pada ważne zdanie, zacytowane z ogólnego dyrektorium katechetycznego: „Cała historia zbawienia jest niczym innym, jak historią drogi i środków, przez które prawdziwy i jedyny Bóg, Ojciec, Syn i Duch Święty, objawia się, pojednuje i jednoczy ze sobą ludzi, którzy odwracają się od grzechu”. Innymi słowy: cała historia święta staje się zrozumiała dopiero wtedy, kiedy weźmie się pod uwagę prawdę trynitarną naszej wiary.

Jak już zwróciłem uwagę, zrozumienie tajemnicy trynitarnej jest niemożliwe. Nie oznacza to jednak, że nie możemy poznać Pana Boga. Rozum Go nie ogarnie, ale nie na darmo Bóg nam się objawił – czyli podarował nam siebie. Jeśli chcemy wejść na drogi rozważania tajemnicy trynitarnej, pojęcie „objawienia” stanie się dla nas podstawowe. Tego uczył Karl Barth, wybitny teolog protestancki. Pan Bóg postawił go w miejscu, w którym teologia zaczęła się walić. Po teologicznej posusze XIX stulecia także wiek XX był dla teologii mało płodny; Trójca Święta właściwie znikła z horyzontu nauczania wiary. Barth wrócił do ojców Kościoła, do tradycji kościelnej sprzed podziału chrześcijaństwa, i odkrył, że teologia trynitarna jest centrum chrześcijaństwa.

Tylko – zadał sobie pytanie – jak wprowadzić teologię trynitarną do teologii protestanckiej, skoro słówko „Trójca” nie pojawia się w ogóle w Biblii? Dla protestanta kluczowa jest bowiem zasada sola Scriptura (tylko Pismo Święte). Ale Barth zrozumiał, jak odnaleźć tajemnicę Trójcy Świętej w Nowym Testamencie. Stwierdził, że: objawienie jest rzeczywistością trynitarną, a Bóg może się odsłonić przed człowiekiem tylko dlatego, że jest Ojcem, Synem i Duchem Świętym. Jest Ktoś, kto się objawia, jest medium, czyli pośrednik Objawienia, i jest samo Objawienie. Ojciec, Syn i Duch. Ojciec się objawia, objawia się w Synu, a samym Objawieniem jest Duch Święty. Barth uznał, że Pan Bóg może się podarowywać tylko dlatego, że jest trynitarny, że jest wielością Osób w sobie, że jest w Nim komunia, czyli zdolność do dzielenia się. Gdyby Pan Bóg był zamkniętym monolitem, nie byłby do tego zdolny. Barth tak naprawdę jedynie powtórzył stare średniowieczne sposoby tłumaczenia tajemnicy stworzenia, ale do tego wrócimy później.

Wiemy o Bogu tylko dlatego, że On nam siebie samego podarował. I to nie byle jak, bo w swoim własnym Synu i w swoim własnym Duchu Świętym. Kiedy przychodzi do nas Syn i Duch, są to pośrednicy Objawienia tożsami z samym Objawiającym się. Ten, który się daje, to, w jaki sposób się daje, to, co daje z siebie – to jest cały czas Ten Sam. Ojciec daje siebie w swoim własnym Synu i Duchu Świętym, On jest tym, co jest podarowane w Synu i Duchu Świętym.

Nie moglibyśmy zatem niczego zrozumieć z tajemnicy trynitarnej, gdyby nie została nam objawiona. To jest po prostu intymność Boga. Bóg ma serce, Bóg jest wspólnotą, ma swoje własne życie wewnętrzne, a my jesteśmy w stanie w nie wejść tylko wtedy, kiedy On je przed nami otworzy. Wiara uczy, że On otwiera je przed nami nie tylko przez symbole i znaki, ale dając siebie. Możemy niejako powiedzieć, że Bóg przenosi centrum swojego życia do naszego świata. Jego życie toczy się pośrodku dziejów świata. Tylko dlatego możemy o Nim mówić i tylko dlatego możemy Go rozumieć.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

1 Cenne wskazówki do myślenia można znaleźć w R. Brague, Du Dieu des chrétiens et d’un ou deux autres, Flammarion, Paris 2009.

2 P. Donati, La matrice teologica della società, Rubbettino, Soveria Mannelli 2010.

SZKOŁA PATRZENIA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

LUDZKIE SŁOWO W DIALOGU BOGA Z BOGIEM

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

BÓG JEST DZIECKIEM

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

CIAŁO JEST ZAWIASEM ZBAWIENIA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

DROGA DO ŻYCIA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

DAR POKOJU

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Z MOJEGO WEŹMIE I WAM OBJAWI”

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

DWA RODZAJE NARODZIN

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

PRZYJDŹ, PANIE JEZU

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ŻYĆ WEDŁUG DUCHA ŚWIĘTEGO

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ZAMIAST ZAKOŃCZENIA: MIŁOSIERDZIE

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

© Wydawnictwo WAM, 2017

Opieka redakcyjna: Olaf Pietek

Redakcja: Maciej Müller, Mateusz Czarnecki

Korekta: Katarzyna Onderka

Projekt okładki: Bogna Hamryszczak

Na okładce wykorzystano obraz Modlitwa wstawiennicza Chrystusa i Najświętszej Dziewicy przypisywany Lorenzo Monaco.

ISBN 978-83-277-0832-8

NIHIL OBSTAT

Przełożony Prowincji Polski Południowej

Towarzystwa Jezusowego,

ks. Jakub Kołacz SJ, prowincjał,

Kraków, dn. 25 sierpnia 2017 r., l.dz. 179/2017

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

www.wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260

www.wydawnictwowam.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com