© Wydawnictwo WAM, 2017

Opieka redakcyjna: Kama Hawryszków

Redakcja: Ewa Kiedio

Korekta: Dariusz Godoś, Zofia Smęda

Projekt okładki: Marcin Jakubionek

Skład: Anna Olek

Przygotowanie wydania elektronicznego: Michał Nakoneczny / 88em.eu

ISBN 978-83-277-0800-7 (ePub)

978-83-277-0801-4 (Mobi)

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

www.wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-256 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 p93 260

e-mail: zamowienia@wydawnictwowam.pl

e.wydawnictwowam.pl

Spis treści

Wstęp

Bój / nie bój się Boga!

Czy bać się Jezusa?

A gdybyś ujrzał prawdziwego anioła?

Lęk przed prorokiem a lęk proroka

Ilekroć go posłyszał, odczuwał duży niepokój

Gdy Bóg posyła w nieznane…

Grzech a lęk

Lęk przed niebezpieczeństwem, nieszczęściem, chorobą, śmiercią

Lęk Jezusa

Władza nie na próżno nosi miecz

Zachowaj me życie od strachu przed wrogiem

Doświadczenie lęku

Zagrożenie jednostki

Lęk Izraela wobec wrogich narodów

Lęk wrogich narodów przed Izraelem

Czy mamy się bać czasów ostatecznych?

Zamiast zakończenia

Przypisy

Wybrana bibliografia

Wstęp

Lęk, bojaźń, strach to uczucia doskonale znane każdemu człowiekowi – także autorom biblijnym. Psychologia wprowadza rozróżnienie pomiędzy strachem jako uczuciem wobec konkretnego zagrożenia (choćby nawet tylko subiektywnie postrzeganego) a lękiem, który może istnieć w człowieku również bez istotnej przyczyny, my jednak będziemy używać tych pojęć zamiennie.

Lęk pojawia się, gdy człowiek staje wobec sytuacji, które są lub wydają się groźne, a posiadane środki obronne zdają się niewystarczające^1. Jest więc sygnałem ostrzegawczym, pełniącym także pozytywną funkcję, jako że każe szukać sposobów uniknięcia zagrożenia. To dlatego w Biblii znajdziemy stwierdzenia, że głupcem jest ten, kto nie odczuwa lęku, bo nie potrafi rozpoznać niebezpieczeństwa: „Przemyślny widzi zło i kryje się, naiwni idą dalej i karę ponoszą”2 (Prz 22,3). Nie można jednak dać się zdominować przez lęk, zwłaszcza do tego stopnia, by pod jego wpływem podejmować działania niezgodne z wolą Bożą, ale należy szukać drogi wyzwolenia.

Człowiek różnie reaguje, gdy doświadcza lęku: krzyczy lub milknie, ucieka lub drętwieje z przerażenia, albo też usiłuje przeciwstawić się zagrożeniu, oddalając je od siebie, neutralizując jego działanie, uciekając się nawet do kłamstwa czy oszustwa. Rozmaite mogą być również reakcje ludzkiego organizmu: przyspieszenie czy zwolnienie rytmu serca lub oddechu, zaczerwienienie lub bladość twarzy, nadaktywność lub omdlenie. Lęk odsłania naszą kruchość, ukazuje nam to wszystko, wobec czego czujemy się niżsi i słabsi.

Jest też pewien lęk, który zna bodaj każdy człowiek: to lęk przed obumieraniem, przed śmiercią, bowiem każdy wie przede wszystkim, że nie uniknie ostatecznego rozkładu własnego ciała, a może jedynie go opóźnić, unikając mniejszych zagrożeń. Jednak perspektywa śmierci zawsze pozostanie realna, dlatego lęk pojawia się w rozmaitych sytuacjach kojarzących się w jakiś sposób z ostatecznym momentem ludzkiej egzystencji na tym świecie. Odczuwanie lęku jest więc doświadczeniem fundamentalnej prawdy o sobie, o własnej kruchości i przemijalności.

W przypadku człowieka wierzącego to odkrycie nie prowadzi jednak do rozpaczy, ale do tym większej ufności pokładanej w Bogu. Sam Bóg bowiem wielokrotnie kieruje do człowieka to znamienne zdanie: „Nie lękaj się!” – wyrażone w Starym Testamencie najczęściej przez hebrajski zwrot al tira. Obliczono, że na kartach Pisma Świętego te słowa występują aż trzysta sześćdziesiąt pięć razy, jakby naznaczając ufnością każdy dzień roku. Można by powiedzieć, że każdego poranka Bóg kieruje do nas to fundamentalne przesłanie: „Nie bój się!”.

Hans Urs von Balthasar słusznie podkreśla, że „słowo Boże nie zna lęku przed lękiem. Wchodzi weń z taką samą mocą jak we wszystko, co cechuje człowieka jako człowieka. (…) Traktuje lęk jako jeden z fundamentalnych stanów kondycji ludzkiej po to, by ten lęk ze swego najwyższego stanowiska przewartościować; tak jak wszystko, co ludzkie”3. Dodaje też, że „lęk stał się zjawiskiem wieloznacznym, plastycznym fenomenem, który służyć może Bogu do realizacji rozmaitych celów”4. Nie jest więc on doświadczeniem beznadziejnym, ale pewną szkołą, w której człowiek może się rozwijać pod kierunkiem Mistrza.

Osoba doświadczająca lęku potrzebuje bowiem kogoś, kto okaże się zdolny do wyzwolenia jej z opresji. Tym wybawcą może okazać się człowiek, ale na kartach Biblii słowa uspokojenia i pocieszenia bardzo często wypowiada Bóg. Te słowa są nie tylko gwarancją pomocy z zewnątrz, ale pomagają też samemu przerażonemu człowiekowi realnie ocenić sytuację (nie wyolbrzymiając zagrożenia) i odzyskać nadzieję na ocalenie i zwycięstwo. W niektórych przypadkach Bóg daje człowiekowi znak jako gwarancję prawdziwości swojej obietnicy. Najczęściej jednak także ten znak wymaga wiary, nie jest od razu oczywisty (np. Mojżesz słyszy, że potwierdzeniem Bożej obietnicy wyzwolenia będzie złożenie Bogu ofiary przez Izraelitów na tej górze, na której teraz on rozmawia z Bogiem – jest to więc znak, który spełni się w przyszłości!).

Najczęstszą przyczyną lęku u człowieka Biblii jest przerastająca go tajemnica (zwłaszcza tajemnica Boga), zagrożenie ze strony innych ludzi, zwierząt bądź sił przyrody, wreszcie zagrożenie integralności własnego ciała (choroby, zranienia, śmierć…). Aby chronić się przed niebezpieczeństwem, człowiek tworzy odpowiednie instytucje: państwowe, sądownicze, wojskowe itd., które jednak, jeśli ulegną pokusom, jakie niesie posiadanie władzy, same mogą stać się źródłem lęku i zagrożenia. Wtedy pozostaje jedynie ratunek w Bogu, wobec którego człowiek odczuwa równocześnie ufność i lęk.

Autorzy biblijni podkreślają natomiast, że nie należy obawiać się pogańskich bożków, gdyż są one całkowicie bezsilne. „[Posągi] te są jak strachy na ptaki wśród pola melonów, nie mówią, trzeba je nosić, bo nie chodzą. Nie bójcie się ich, gdyż nie mogą zaszkodzić ani nie są zdolne czynić dobrze” (Jr 10,5). Księga Barucha dodaje natomiast z jeszcze wyraźniejszą ironią: „Ubierają w szaty, jak ludzi, bogów srebrnych, złotych i drewnianych, którzy nie mogą się obronić przed rdzą i robakami. Gdy odziewają ich w szkarłatne szaty, ścierają z ich twarzy kurz świątyni, który w wielkiej obfitości na nich osiada. Ten trzyma berło, jakby jaki rządca kraju, ale nie może zabić, jeśliby ktoś przeciw niemu wykroczył. Ów trzyma w prawicy miecz i siekierę, ale nie obroni siebie w czasie wojny ani przed złodziejami. Dlatego jasną jest rzeczą, że nie są bogami; więc się ich nie bójcie!” (Ba 6,10-14).