2Intuicja – duchowe DNA

Podobno jedna z twoich ulubionych książek z dzieciństwa to „Człowiek, o którego upomniało się morze”. Czy droga do Santiago de Compostela się o ciebie upomniała?

Camino było obecne w mojej głowie od 1997 roku. Pojechałem pierwszy raz do Santiago de Compostela w 1999 roku, po drodze z podróży służbowej do Porto. Wtedy nie zrobiło na mnie szczególnego wrażenia.

Gdy wiele lat później pytałem różnych ludzi, dlaczego poszli szlakiem Camino, odpowiadali, że droga ich zawołała. Kiedy pytałem o to samego siebie, po pielgrzymce, na którą zdecydowałem się w 2015 roku, nie miałem żadnego racjonalnego wytłumaczenia. Też usłyszałem, że woła mnie droga.

W jaki sposób woła droga?

Trudno to opisać. Bieguny też mnie jakoś przyciągnęły. To są przecież pola elektromagnetyczne, które orientują igłę kompasu, chociaż ich nie widać. Ona wie, że tam są bieguny, czyli to pole przyciąga. Sądzę, że istnieją bieguny energetyczne, duchowe bieguny ziemi… Może Camino jest właśnie takim duchowym biegunem? Może mój duch ustawił swoją igłę na Camino? Jak tylko się zorientował, że coś takiego jest, to podświadomość już planowała wyprawę?

Szukałem pretekstu, by ruszyć w tę drogę. Wydawało mi się, że muszę znaleźć jakiś szczególny powód. Po latach poszukiwań znalazłem takie uzasadnienie. Camino jest osią Europy, a dwoma jej biegunami są: biegun wiary – grób świętego Jakuba, i biegun rozumu – czyli grób Immanuela Kanta. Gdy znalazłem tę formę, wszystko się ułożyło. Usłyszałem historię o Paulu Bulgerinie, rycerzu z Pomorza, który w średniowieczu zabił swojego brata, a potem wyruszył do Santiago odkupić swe winy. Doszedł do celu, ale nie znalazł spokoju. Pytał ludzi, czy jest jakieś duchowo ważniejsze miejsce. Powiedziano mu o Górze Chełmskiej, Nagiej Górze, gdzie objawiła się Matka Boża Trzykroć Przedziwna. Wybrał się tam. Okazało się, że to jest pięćset metrów od jego domu. Krzyknął: „Do diabła! Przeszedłem cały świat, by się dowiedzieć, że to wyjątkowe miejsce jest obok mojego domu”. Ta historia jest metaforą życia. Człowiek idzie na koniec świata, by się dowiedzieć, że prawda, której szuka, jest bardzo blisko, a być może w nim. Całe życie się kręcimy wokół skomplikowanych spraw, a na końcu może się okaże, że to wszystko było proste?

Gdy byłem pierwszy raz na chwilę w Santiago, zastanawiałem się, o co w tym wszystkim chodzi. O co tyle hałasu? Katedra jakich wiele. Myślałem: to dziwne. Co tych ludzi tu tak fascynuje? Nie dostrzegłem wtedy niczego ciekawego, ale ziarno, by spróbować to zrozumieć, zostało zasiane. Jednak mój umysł się bronił. Zresztą nic dziwnego, bo do prawdy duchowej nie dochodzi się dzięki niemu, nie można jej dostrzec oczami.

Dojrzewałem do tego, żeby wyruszyć w tę drogę. Pamiętam, jak już w jej trakcie nocowałem pod gołym niebem, bo nie zdążyłem dojść do miejsca, w którym miałem spać. Rozłożyłem karimatę na świeżo skoszonym polu zboża, by tam przenocować. Kiedy się obudziłem w nocy, uświadomiłem sobie, że nigdy nie widziałem tak rozgwieżdżonego nieba. I usłyszałem idących ludzi. Okazuje się, że są tacy, którzy przemierzają Camino tylko nocą, bo chcą czuć energię gwiazd. To niebo było tak niesamowite, energia gwiazd tak ogromna… Wiele rzeczy składa się na energię tej drogi. Tamta noc uzmysłowiła mi po raz kolejny, że to, czego nie widać, może istnieć. Tylko oczy tego nie dostrzegają.

Na Camino kumuluje się energia tych wszystkich historii, które wsiąkły w tę ziemię?

Dokładnie. Energia ludzi, którzy przeszli tą drogą.

Wiem, że z upływem czasu przypisujesz coraz większe znaczenie intuicji. Jaka jest twoim zdaniem jej przewaga nad rozumem?

Byłem kiedyś na wykładzie człowieka, który wynalazł postity, takie żółte karteczki, które zna niemal każdy. On dowodził, że strefa rozumu jest bardzo mała, rozleglejsza jest strefa ciemności, wszystkiego, co znajduje się poza rozumem, co jest niezmierzone. Wynalazca to ktoś, kto sięga w ciemność, by nieznane elementy wyciągnąć do strefy światła. Taka sama jest rola intuicji. Nam się wydaje, że strefa rozumu jest zmierzona, uporządkowana i obejmuje prawie cały świat, a tak naprawdę jest bardzo mała naprzeciw całej niewiedzy. Istnieje sporo aksjomatów, istnieje język (który jest i wolnością, i ograniczeniem), matematyka, czas, przestrzeń. To wszystko są w jakimś sensie iluzje. Twierdzenie Gödla, które mówi o niepewności arytmetyki, pokazuje ograniczoność wiedzy na poziomie fundamentalnym, bo arytmetyka jest najprostszą częścią matematyki, a i ona jest niepełna. Rozum jest ważny, ale bardzo ograniczony. Intuicja to coś, co pozwala przekroczyć ograniczenia rozumu. Wszystkie najważniejsze decyzje w moim życiu zawdzięczam intuicji. Relacje międzyludzkie, bieguny, Camino.

Skąd się bierze mądrość intuicji?

Może z łączności z siłą wyższą, może z podświadomości… Jest prawdopodobne, że człowiek to nie tabula rasa. Wiele rzeczy może być w nim zapisanych. Tak jak ma DNA fizyczne, może mieć też DNA duchowe. Intuicja to duchowe DNA. Nie jestem przekonany, czy ma znaczenie to, w jaki sposób się ją zdefiniuje: czy Duch Święty nas oświeca, kieruje naszymi krokami, czy to głos podświadomości, nadświadomość, a może archetypy. To zależy od tego, jaki mamy światopogląd. Pewnie każdy z nas ma doświadczenie, że czasem widzi przyszłość, jakoś ją wyczuwa. Pytanie tylko, czy to, co nam się przydarza, nazwiemy przypadkiem i zbagatelizujemy, czy spróbujemy to jakoś zrozumieć, poczuć. Myślimy o kimś i nagle ten ktoś do nas dzwoni.

Intuicja jest trudna do zdefiniowania, ale wielokrotnie doświadczyłem jej mocy. Warunek podstawowy, by działała, to łączność z własnym wnętrzem. Intuicja daje poczucie zgody z samym sobą. Jest jak iluminacja, oświeca nas. Nagle fakty łączą się doskonale, powstaje poczucie ogólnego sensu.

Z intuicją zacząłem świadomie współpracować dość późno, wcześniej to było nieuświadomione. Dużo rozmawiałem z samym sobą – jak już wspominałem, od dzieciństwa. Byłem zdany na siebie, więc intuicja miała dobre warunki, by się mocno wykształcić. Może gdybym miał szklarniane warunki do wzrostu, toby tego nie było, nie zadawałbym tylu pytań? Rozmowa z samym sobą może być pierwszym krokiem do zrozumienia, że nasze „ja” to coś więcej niż rozum. class="ti0 mt1 strong"

„Zwykle dziewięćdziesiąt dziewięć procent ludzi neguje nasze pomysły, ale często dziewięćdziesiąt dziewięć procent ludzi się myli” – pisze Marek Kamiński. Dlaczego się mylą? Przecież na ogół chcą nam dobrze radzić.

Człowiek lubi działać według schematu. Zostaje jakoś zaprogramowany i potem ekstrapoluje to na inne obszary.

Kto poza rodziną nas programuje?

To zależy, kto ma na nas realny wpływ w dzieciństwie, bo wtedy to programowanie jest najintensywniejsze. Pierwsze doświadczenia nas programują – czasem wprost, czasem przez negację.

Od dzieciństwa, gdy chciałem coś zrobić, wszyscy mówili, że mi się nie uda. W tamtym czasie czytałem bardzo wiele książek, zanurzałem się w świat przygód ich bohaterów. On był dla mnie bardziej realny od tego, który mnie otaczał. Książki podróżnicze zaprogramowały we mnie myślenie, że im coś jest trudniejsze, tym bardziej warto to robić. Niejednokrotnie ktoś mówi, że w życiu jest inaczej niż w książkach. A może to nieprawda? Może w życiu mogłoby być tak jak w książkach, tylko nie korzystamy z możliwości, które mamy, nie próbujemy?

W książkach Juliusza Verne’a powtarza się sytuacja, że bohater chce czegoś dokonać, ale cały świat jest przeciwko niemu. Mimo to on osiąga swój cel. Uważam, że to jest zapis życia.

Kiedy miałem czternaście lat, popłynąłem statkiem handlowym do Danii. Istniała wtedy taka możliwość, że na statku transportującym na przykład węgiel można było wykupić miejsce w kabinie. Dowiedziałem się o tym, będąc u wujka w Szczecinie. Na Placu Kaszubskim w biurze Polskiej Żeglugi Morskiej wisiało ogłoszenie o sprzedaży biletów na rejsy okrężne. Najtańszy z nich, do Danii, kosztował tysiąc dziewięćset złotych, wtedy to była równowartość szesnastu dolarów. Nie pieniądze były największym problemem ani przekonanie rodziców, którzy nie wierzyli, że uda się załatwić urzędowe formalności. Musiałem przejść przez prawdziwą dżunglę administracyjną, bo w urzędzie miejskim nikt nie słyszał o tymczasowym dowodzie osobistym, a ja miałem wtedy czternaście lat. Do tego trzeba było mieć notarialną zgodę rodziców i paszport. W czasie załatwiania tych wszystkich formalności zarabiałem na rejs, zbierając truskawki i myjąc szyby na stacjach benzynowych.

Pod koniec wakacji rozpoczęła się podróż ze Szczecina do Aalborga. Płynęliśmy nocą przez Cieśniny Duńskie. Udało mi się dostać na mostek kapitański, gdzie oficer tłumaczył, na czym polega nawigacja i wszystkie pulsacje świateł (latarni, lamp i innych statków), a także jak się trzyma kurs.

Mijaliśmy Helsingør – miasto, które leży w miejscu, gdzie cieśnina między Danią i Szwecją jest najwęższa. Znajduje się tam najpiękniejszy renesansowy zamek w północnej Europie – Kronborg, znanym na świecie jako zamek Hamleta. Aalborg – to było pierwsze spotkanie z Zachodem, gdzie w sklepach są dżinsy i pomarańcze. Spędziliśmy tam dzień lub dwa, a potem ruszyliśmy w powrotny rejs, tym razem do Gdańska.

W wieku piętnastu lat wyruszyłem w trwający miesiąc rejs do Maroka. Statkiem „Górnik” płynęliśmy przez kanał La Manche, Zatokę Biskajską, Ocean Atlantycki. To, co znałem dotąd jedynie z książek, nawet płynące przed dziobem wieloryby czy delfiny, stawało się rzeczywistością. Całe dnie spędzałem na mostku, rozmawiając z kapitanem i oficerami. Ruch statków na oceanie jest niewielki, dlatego marynarze oddawali mi ster nieraz na długie godziny. Spędzałem także wiele czasu w czeluściach maszynowni, ale bardziej podobał mi się mostek. Czułem się niemal członkiem załogi. Lubiłem spędzać noce na mostku, obserwując fale. Przeżyłem ciężki sztorm w Zatoce Biskajskiej. To był 1979 rok, trwały właśnie regaty Fastnet wokół Anglii. Zatonęło wiele jachtów. W kabinie radiooficera z wypiekami na twarzy śledziłem przebieg akcji ratunkowej.

Potem był niesamowity pobyt w samym Maroku, gdzie spędziliśmy trochę czasu, bo statek był dość długo rozładowywany. Zaprzyjaźniłem się z Arabami, którzy prowadzili w okolicach portu kafejki czy sklepy i odwiedzali „Górnika”. Zetknięcie się z inną kulturą to dla piętnastolatka ogromne emocje. Wszystko nowe: ramadan, kabza, jedzenie, muzyka. Świat arabski przestał być dla mnie jakąś egzotyczną krainą, stał się kolejnym zdobytym doświadczeniem.

Dzięki statkowej bibliotece poznałem historię Maroka. Poza tym na pokładzie był basen wypełniony morską wodą oraz telewizor, który odbierał różne programy. Gdy przepływaliśmy koło Hiszpanii, leciał serial „Ja, Klaudiusz”. Wtedy w Polsce też trwała emisja tego serialu, ale ‒ o dziwo ‒ w Hiszpanii emisja rozpoczęła się później niż u nas, więc nie mogłem zobaczyć, jak rozwinie się akcja. Najwięcej jednak czasu poświęcałem poznawaniu rytmu życia na statku, języka marynarzy, ich problemów, przyrządzania posiłków.

Przeżyłem wiele momentów, w których inni nie wierzyli w powodzenie moich przedsięwzięć, ale ja w nie wierzyłem – i udawało się. Kulminacją była wyprawa na biegun z Jaśkiem Melą.

Bezpieczeństwo, rodzina, powtarzalność, strefa komfortu: wyjście poza ten krąg kojarzy się z czymś ryzykownym, czego nie warto robić. A dlaczego?

Lektury z dzieciństwa spowodowały, że inaczej ustawiasz cele.

Tak. To, co jest ryzykowne, trudne, wydaje mi się warte zachodu. Żadna z tych rzeczywistości nie jest lepsza od drugiej. Gdyby mój umysł był inaczej ukształtowany, to ta rzeczywistość bezpieczeństwa byłaby dla mnie bardziej oczywista. Nie uważam, że mój model jest lepszy od innych. Ale jest zgodny z moją naturą.

No, ale jesteś podróżnikiem mającym rodzinę, która jest dla niego bardzo ważna. Czyli wypracowałeś kompromis.

Może. Nie można mieć wszystkiego, każdy ma jakieś niedosyty. Wydaje mu się, że w każdej z ról mógłby być lepszy. Wszyscy tego doświadczamy.

Hanna Krall mówi, że jeśli są w naszym życiu jakieś znaki opatrzności, to nie są one spektakularne. Ujawniają się w najdrobniejszych szczegółach, które łatwo przegapić. Masz podobny pogląd na ten temat? Walczysz, by nie przegapiać drobiazgów?

Tak, staram się być uważny. Gdy pomyślę o swoich największych sukcesach, to okazuje się, że one się wzięły z drobiazgów. Na przykład wiele lat temu w moim biurze na gdańskiej Zaspie spotkałem się z Arturem Matysem. On mi powiedział, że jest taki chłopiec, syn jego przyjaciół, który uległ wypadkowi i warto by mu było pożyczyć filmy, by odciągnąć jego myśli od tego wypadku, bo może mieć myśli samobójcze. Gdybym wtedy to zlekceważył, pomyślał, że to kłopot szukać tych wszystkich filmów, że mam ważniejsze sprawy, to być może nie poznałbym Jaśka Meli. Potem Artur przyszedł powiedzieć, że Jasiek już po amputacji leży w domu, ale jest w ciężkim stanie, nie ma dobrej protezy. A gdyby miał lepszą, to mógłby wrócić do życia. Zastanawialiśmy się, czy można mu pomóc dostać nowoczesną protezę. Gdybym wtedy powiedział: „Sorry, nie zajmuję się takimi rzeczami”, to coś ważnego by się nie wydarzyło. Gdyby nie szereg drobnych kroków podążających za uważnością, to nie byłoby wyprawy z Jaśkiem na biegun.

Tyle razy się przekonałem, że jedno zdanie może zmienić bieg życia… Staram się więc obracać słowa, które ludzie do mnie wypowiadają. Zastanawiać się nad nimi. Czasem jedno zdanie nas zmienia. Słowa mają moc. Ludzie to są też ich słowa.

Wybierając te, które opiszą rzeczywistość przez pryzmat naszej wrażliwości, podejmujemy decyzję, jak chcemy tę rzeczywistość postrzegać.

Nie inaczej. Słowa mogą gasić i rozpalać, niszczyć i tworzyć. W najcięższych życiowych sytuacjach nie pomagała mi siła fizyczna, tylko słowo, które daje nadzieję.

Jako student przeczytałem takie zdanie Wittgensteina: „Granice mojego języka są granicami mojego myślenia”. Niby oczywiste, ale zacząłem to rozumieć głębiej, poznając nowe języki, dzięki którym ten świat nie staje się ilościowo bogatszy, ale jakościowo zmienia się jego struktura.

Znajomość języków obcych z pewnością przydała ci się na Camino. Wbrew doradcom postanowiłeś przejść cztery tysiące kilometrów z Kaliningradu do Santiago de Compostela. Po co?

Nie wiedziałem po co. Wyobrażałem sobie, że będzie jak w książkach – nastąpi we mnie przemiana. Sądziłem, że będę medytował. Poszedłem tam po to, żeby uleczyć się z bólu, który czasem zadaje ten świat. Nastąpił w moim życiu czas pustki, nie wiedziałem, dokąd iść dalej. Przeważnie po każdej wyprawie miałem kolejny cel. A wtedy nie. Po biegunie była Pustynia Gibsona, myślałem o wejściu na Mount Everest, przepłynąłem Wisłę kajakiem zimą. A przed Camino nagle te wyprawy przestały mnie interesować, miałem przesyt. Coraz bardziej szukałem w swoim życiu Boga. Przypomniałem sobie, że po zdobyciu biegunów wiele się w moim życiu zmieniło. To było jak przejście przez jakąś bramę. Chciałem jeszcze raz przez nią przejść. Czułem, że Camino jest trzecim biegunem. Że ono coś zmieni w moim życiu.

Kant, który całe życie spędził w Kaliningradzie, z którego wyruszyłeś, w swojej filozofii przeżywania piękna twierdził, że władza osądu nie jest władzą potwierdzania rzeczywistości, ale ustanawiania ideałów.

Choć Kanta uważam za filozofa racjonalnego, czasem zbyt racjonalnego, to jest mi to bardzo bliskie. Wierzę w świat, któremu nadajemy sens. Który ustanawiamy swoim sercem.

Dlaczego twierdzisz, że rozum przeszkadza w drodze do Boga?

Bo osądza i produkuje myśli, które nas często prowadzą na manowce. Zacząłem dostrzegać wartość w tym, by się uwalniać od myśli i sądów. To bardzo trudne, ale możliwe. Zauważyłem, że ciągłe mielenie myśli powoduje, że one są słabszej jakości. Jak uda ci się od nich na jakiś czas uwolnić, to potem te nowe są świeższe. Rozum rości sobie prawo, że tylko to, co on ustanowi, jest prawdziwe, a reszta to są bzdury, bajki, zabobony. Wierzy tylko w to, co jest w stanie sobie udowodnić przy pomocy zasad, które sam ustanowił. To, jak jest ułomny, widać, gdy uświadomimy sobie, jakie prawdy pięćset lat temu były uważane przez naukowców za niepodważalne. Serce i intuicja idą dalej niż rozum.

Geniusze zawsze wyprzedzali swoją epokę. Udowadniali, że to, co zdawało się nierealne, jest możliwe. Mieli dość odwagi. Czasem wystarczy, że ktoś dotknie mechanizmu, który może być znacznie bardziej skomplikowany. To wystarczy, by nas zainspirować do poszukiwań. A nieraz wystarczy tylko zadać właściwe pytanie, niekoniecznie trzeba podać poprawną odpowiedź.

Przykładowo: Zygmunt Freud narobił sporo zamieszania, wywarł mocny wpływ na uczonych z przełomu XIX i XX wieku, kwestionując racjonalność ludzkich wyborów i zachowań, czego wcześniej nikt nie śmiał robić. Pewnie wielu miało podobne do niego przeczucia, ale nie odważyło się badać tych zagadnień, mówić głośno o sile czynników irracjonalnych, emocjonalnych.

Obraz świata, o którym dziś czytamy, nie jest ostateczny, to jest obraz w ruchu. Model, który pewne rzeczy obejmuje, a innych nie. Kończyłem filozofię, ale zajmowałem się też trochę matematyką i fizyką, filozofią odkrycia naukowego. Jak każdy człowiek, próbuję tłumaczyć sobie różne zjawiska. Absurdem jest robienie z nauki bożka.

Wrócimy na Camino. Czym się ono różniło od innych dróg, które przeszedłeś?

To było chyba najtrudniejsze doświadczenie w moim życiu podróżnika. Jeśli gdzieś poczułem „ciemną noc duszy”, to na niektórych etapach Camino. Spotkałem tam i Chrystusa, i diabła, i świętego Jakuba, i Kanta.

W innych ludziach?

Tak. Nie tylko ja to poczułem, ale także Janek Czarlewski – reżyser filmu o mojej wyprawie do Santiago.

Pod Szczecinem poznałem mistyka, Andrzeja Wiatra, byłego karmelitę. Zaczął mi opowiadać dziwne rzeczy… Pomyślałem, że jest odjechany. Język, którym się posługiwał, był dla mnie zaskakujący. Mówił, że w rodzinie Jezusa były kobiety zajmujące się prostytucją. Wydawało mi się to bluźnierstwem. Tymczasem wiele tygodni później przeczytałem w Księdze Jozuego, że Rachab była nierządnicą w Jerychu. Potem dowiedziałem się, że mężatka Batszeba romansowała z królem Dawidem, a Tamar dopuściła do siebie swojego teścia – Judę. Po dokonaniu tych odkryć zacząłem sobie przypominać, co jeszcze mówił Andrzej. Twierdził na przykład, że święty Jakub (patron Camino) i jego brat – Jan Ewangelista – byli „synami gromu” (Boanerges). Okazało się, że Andrzej słusznie ich tak nazywał, bo tak zwraca się do nich Jezus w Ewangelii świętego Marka (3,17). Jakub i Jan chcieli spalić jakąś wioskę w Samarii, bo jej mieszkańcy nie mieli ochoty ich przyjąć. Uczniowie poprosili Chrystusa, by zrzucił na nią „ogień z nieba” (Łk 9,51‒55). To spotkanie z Andrzejem dopiero po czasie mi uświadomiło, jak nam trudno przewietrzyć świat zjawisk, które wydają nam się zdefiniowane raz na zawsze.

Kiedy Janek Czarlewski zapytał go: „Dlaczego Marek Kamiński jest dla ciebie ważny?”, odpowiedział: „Marek Kamiński nie jest ważny. Ani ja, ani ty. Ważny jest ten pierwiastek boży w nas, który mówi nam: Nie krzywdź brata czy siostry. Nieważne, czy jest muzułmaninem, ateistą, skurwysynem czy kimkolwiek”.

Wierzę w to, że wyższa rzeczywistość może przemawiać przez ludzi. Andrzej posługiwał się językiem, który był dla mnie niezrozumiały. Powiedział, że spotkam na swojej drodze świętego Jakuba, który nie będzie wcale dziadkiem z brodą, ale na przykład kobietą czy dzieckiem. I że to będzie spotkanie bez kamery, które wydarzy się w lesie. Myślałem: niemożliwe, jak miałbym spotkać świętego Jakuba w innym człowieku? Ale rzeczywiście zdarzyło się to, o czym mówił Andrzej. W czasie spotkania we Francji z człowiekiem o imieniu Krzysztof poczułem, jakby on był Chrystusem. Szedł ze mną trzy dni, nic nie jadł, prawie nic nie mówił, miał wygląd jak z ikon Rublowa. Gdy szliśmy przez las w Pirenejach, zaczęła mu lecieć krew z nosa. Wyznał, że nie od dziś ma problem z krwią.

I był też diabeł.

Po czym go poznałeś?

Zawieszał głos, jak Woland z „Mistrza i Małgorzaty”. Opowiadał mi scenę z filmu „Siódma pieczęć” Bergmana, w której rycerz gra w szachy ze śmiercią. W niesamowity sposób to robił. Potem rozmawialiśmy o tym, czy diabeł może być zbawiony – on to zainicjował. Chociaż mówił o sobie, że jest ateistą, doskonale znał Biblię, a o wielu faktach z historii opowiadał, jakby widział je na własne oczy. Może to było tylko moje wrażenie, że chciał uwierzyć i zostać zbawiony?

Ci ludzie przypominający Chrystusa i diabła szli ze mną przez kilka dni, ale w ogóle się do siebie nie odzywali. Jakby się nawzajem unikali.

Jestem filozofem, jestem racjonalny, posługuję się matematyką, fizyką, chemią, ale wierzę, że z jakiegoś powodu miałem spotkać na drodze ludzi, którzy zdawali się wcieleniem Chrystusa, szatana czy Jakuba. Bo Kerry, kobieta, która poczęstowała mnie na szlaku czekoladą, była dla mnie symbolicznym świętym Jakubem.

Jakiś czas wcześniej, gdy nocą wszedłem do Lipska, musiałem przejść przez całe miasto, by dotrzeć do miejsca noclegowego. Nagle obok mnie pojawił się szczupły człowiek z białym rowerem i w białym garniturze. Przedziwny. Zapytał, dokąd idę. Odpowiedziałem, że do Santiago, że wyruszyłem z Kaliningradu. Ten odparł, że jego matka pochodzi z Königsbergu, czyli obecnie Kaliningradu. Zaczęliśmy rozmawiać o Kancie, on o nim bardzo dużo wiedział i ze swobodą rozprawiał o jego dziełach i szczegółach z życia, które nie były mi znane, mimo że dosyć szczegółowo studiowałem pisma i biografię Kanta. Przez połowę Lipska szedł ze mną, niby miał mi pokazać drogę, ale się pogubił, jakby nie był stamtąd, i ja ją musiałem znaleźć. Wydawało mi się, że spotkałem reinkarnację Kanta.

Pan Bóg daje subtelne znaki.

Niektórzy mówią, że mruga do nas okiem, stawiając na naszej drodze ludzi i wydarzenia, które mają nam pomóc iść w odpowiednim kierunku.

Tak, daje nam sygnały. Można to zignorować, powiedzieć – nie, to był przypadek. Ale można pomyśleć przez chwilę…

Zastanawiałeś się, dlaczego zobaczyłeś w tych ludziach symbole? Czego cię to miało nauczyć?

Nie wiem, może to chodzi o przyszłość? Żeby szukać głębszej symboliki nie tylko na szlaku, ale i w codziennym życiu. Zastanawiać się, co nam chcą powiedzieć Chrystus, diabeł czy święty Jakub spotykani w innych ludziach. Przecież w każdym możemy znaleźć ich cząstkę. Święty Jan Paweł II w każdym człowieku, którego spotykał, widział Chrystusa. Chodzi o szukanie znaczeń, a nie prześlizgiwanie się po powierzchni życia. Każdego dnia się uczę, by być bardziej uważnym, żeby się tak nie śpieszyć. Przez te wszystkie zbiegi okoliczności, znaki życie do nas mówi, tylko że czasem nie chcemy go słyszeć.

Poeta Jacek Podsiadło nazywa to, o czym mówisz, „energetyczną siecią znaków i niedoczytań”.

„Niedoczytania” – świetne słowo. Coś nas w życiu spotyka i nie jesteśmy w stanie tego od razu zrozumieć. Dopiero dziś, po dwudziestu latach, odkrywam sens zdobycia biegunów. Wtedy wydawało się, że to szczyt marzeń, a później się okazało, że tylko wstęp, trening. Tamta wyprawa jest kopalnią znaczeń i sensów. Pewnie z każdą kolejną tak jest.

Mamy skłonność do absolutyzowania naszej wiedzy, podczas gdy jesteśmy ograniczeni swoimi zmysłami… Przecież moglibyśmy na przykład rozróżniać fale elektromagnetyczne. Nasz świat mógłby być wtedy całkiem inny. Wydaje nam się, że jesteśmy władcami tego świata, że poza nami nie ma nikogo. A wszystko, co nam się przydarza, to przypadek albo nasze celowe działanie. Każdy staje przed tym pytaniem: jak czytać swoje życie?

W czasie twojego wykładu w hotelu Haffner w Sopocie uderzyło mnie wyznanie, że mniej niż kiedyś interesują cię odpowiedzi, że wolisz żyć pytaniami. Jakimi pytaniami żyjesz dziś najbardziej?

Co dalej? Prawdopodobnie dziś jest tak, jak przed odkryciem Kopernika. Wtedy ludzie myśleli, że wszystko się kręci wokół Ziemi, a okazało się, że tak naprawdę kręci się wokół Słońca. Każdy człowiek myśli, że wszystko kręci się wokół niego – jest tylko on i świat, a może to jest tylko złudzenie? Może jestem jedynie częścią większej całości? Na przykład częścią Boga? Może zasadne jest pytanie, wokół czego kręci się nasza świadomość? Co jest iluzją, schematem, a co prawdziwym punktem odniesienia?

Mówisz, że dziś najważniejsze jest pytanie „co dalej?” Ale wcześniej pewnie też je sobie zadawałeś.

Zadaję sobie wiele pytań i życiem staram się udzielać na nie odpowiedzi. Rozróżniać ego od prawdziwego ja, by nie zagubić tożsamości. Odpowiedzieć sobie na pytanie: kim jestem? Kim naprawdę jestem?

Co pomaga nie zagubić własnego ja?

Wracam w ostatnich dniach do zdania z książki „Abonent chwilowo nieosiągalny” księdza Adama Bonieckiego. On wspomina, w jaki sposób Jan Paweł II podsumował pracę z Tadem Szulcem, autorem swojej biografii. Powiedział zatroskany: „Biedny Tad Szulc, tyle zadawał pytań, ale o najważniejsze nie pytał”. Potwornie smutne, ale przecież realne. Można całe życie nie zadać sobie najważniejszych pytań. Ludzie widzą to, co jest na zewnątrz, i to jest dla nich najważniejsze. Nie rozumieją, jak ważny jest świat wewnętrzy, jego bieguny, południki, siatka znaczeń i napięć.

W czasie wspomnianego już przeze mnie wykładu wyświetliłeś zdjęcie góry lodowej. Tylko jedna ósma jej powierzchni jest nad wodą. Dowodziłeś, że najważniejsze jest to, co niewidoczne. I że to, co naprawdę jest do zdobycia, jest w nas. Czy trzeba przejść cały świat, by dojść do tej wiedzy?

Nie, absolutnie. To jest tylko jedna z dróg. Droga przez bieguny jest łatwiejsza. Biografie wielu wybitnych ludzi – pustelników czy chociażby Immanuela Kanta, którzy nigdy nie ruszyli się z miejsca, pokazuje, że niezwykłe życie jest do osiągnięcia w każdym miejscu. Droga przez bieguny jest łatwa w tym sensie, że scenografia, natura, bardzo ułatwia poszukiwania, wchodzenie w głąb siebie. Tylko czasem trzeba pójść na koniec świata. Niektórzy muszą to zrobić, by się przekonać, że Ojcowie Pustyni w odosobnieniu doświadczali tego, czego nie mogli doświadczyć w innych warunkach. Wydaje mi się, że bieguny są współczesnymi pustyniami. Bo dziś na pustyniach piaskowych panuje ogromny zgiełk: turystyka, wojny, poszukiwanie ropy.

Co różni podróżnika od pielgrzyma? Film z twojej wyprawy do Santiago nosi tytuł „Pielgrzym”.

Pielgrzym tym się różni od podróżnika, że jego droga jest drogą duchową. Ona jest najważniejsza. Dla podróżnika chyba istotniejsza jest rzeczywistość kulturowa, geograficzna. Choć na pewno w czasie takich wypraw ma miejsce introspekcja, podróż w głąb siebie. Pielgrzym staje się nikim, a podróżnik staje się kimś.

Dlaczego tak uważasz?

Pielgrzym odziera się z tego świata. Przechodzi czasem przez „ciemną noc duszy”, różne zwątpienia. Tak było w moim przypadku, więc zakładam, że bywa tak częściej. Gdy byłem podróżnikiem, miałem cel, do którego dążyłem. W drodze do niego podróżowałem w głąb siebie, ale nie pojawiało się w mojej głowie tyle myśli o Bogu co w drodze do Santiago. Przez wyprawy stałem się kimś: zdobywcą biegunów czy zdobywcą pustyni. A przez bycie pielgrzymem odarłem się z kostiumu zdobywcy.

Taka droga uczy akceptacji dla wszystkiego, co ci się przydarza, niezależnie od tego, czy to jest złe czy dobre? Trzeba się ćwiczyć w cierpliwości wobec tego, czego sensu dziś nie widzimy, w ufności, że kiedyś się dowiesz, jakie spotykające cię „przypadki” miały sens? Chodzi o to, by się nie szarpać, udowadniając coś sobie i światu, ale poddać się drodze?

Wydaje mi się, że to jest trafne podejście. Na Camino miałem takie chwile, gdy wszystko wydawało mi się bez sensu, bo byłem tak zmęczony. Sądziłem, że dojście do celu jest ponad moje siły. Przetrwać to wszystko pomogła mi akceptacja tego, co jest. Nie wyrzucałem sobie ani Panu Bogu wszystkiego, z czym sobie nie radziłem, co nie przebiegało według planu. Czasem trzeba odrzeć się ze wszystkiego i zaufać, że będzie to, co ma być, i że dobrze jest tak, jak jest.

Wyruszyłem w połowie marca, tak jak na biegun. Dwadzieścia lat po biegunach północnym i południowym szedłem do bieguna duchowego.

Przygotowywałeś się fizycznie do tej wyprawy?

Tak, ćwiczyłem z grupą triatlonową. Pływałem dwa razy w tygodniu, biegałem niemal codziennie po dziesięć kilometrów. Fizycznie byłem dobrze przygotowany, psychicznie chyba gorzej. Założyłem sobie, że będę po drodze rozmawiał z ludźmi (przecież znam niemiecki, hiszpański, francuski, włoski, angielski, japoński i rosyjski), będę uprawiał medytację, robił ćwiczenia duchowe, będę się wznosił wyżej i wyżej… Nawet nie zdążyłem się wznieść, a już spadłem z tego wyobrażenia. To było starcie ego na miazgę. Okazało się, że cały czas jest wyczerpujący marsz – po pięćdziesiąt kilometrów dziennie, przez znaczną część drogi nikt nie zamierza ze mną konwersować, jestem sam. Pierwszego pielgrzyma spotkałem daleko za Paryżem. To był Japończyk, który na rowerze przemierzał trasę z Paryża do Santiago.

Na biegunie północnym wszystko jest jasne, warunki są ekstremalne. Na Camino wydaje ci się, że jesteś w świecie, w którym tętni normalne życie. Mijasz ludzi, bary, domy. Wiesz, że oni zaraz wyjdą z pracy i będą odpoczywać. A ty masz przed sobą na przykład sto dni marszu.

Ta droga wiele rzeczy przewartościowuje. Ciężko się rozstać ze starym wyobrażeniem o życiu. To, do czego byliśmy bardzo przywiązani, na przykład że trzeba zdobyć jakąś nagrodę, odnaleźć świętego Graala, okazuje się nie mieć większego sensu. Oczywiście, jak się zdarzy, to fajnie, ale nie ma sensu robić z tego celu życia. Ciężko przyznać, że w tym naszym pędzie po nagrody, splendory i rzeczy materialne nie mieliśmy racji. Do pewnych rzeczy się dojrzewa. Napotyka się subtelne znaki. Dopiero później się je interpretuje i widzi wyraźniej całość. Jak u Pawła z Tarsu: teraz widzimy niewyraźnie, dopiero w przyszłości zobaczymy wszystko w pełni. Ale nawet gdy jest niewyraźnie, krzywo jak w zwierciadle – coś można dostrzec. Gorzej, jeśli wszystko wydaje się nam jasne, oczywiste. To iluzja. Tak na marginesie, święty Paweł wypowiedział wyraźnie intuicję, która później została wypowiedziana w twierdzeniu Gödla i zasadzie nieoznaczoności Heisenberga.

Na Camino mocno zmieniają cię napotkani ludzie. Każdy opowiada jakąś historię. Nagle widzisz świat, a także siebie, innymi oczami. Tam ludzie przyznają się do błędów. W codziennym życiu często je ukrywamy, nie chcemy się do nich przyznać. Gdy inni to robią, mamy odwagę i my.

Człowiek, który się zwierza, oczekuje cudzych zwierzeń?

Niekoniecznie. Ważne jest, że możesz zwierzyć się sam sobie i usłyszeć, co cię boli, z czym sobie nie radzisz. W normalnym życiu nie ma na to miejsca, a nawet nie wypada tego robić. Przecież jesteśmy tacy świetni, już prawie doskonali…

To nie jest handel wymienny – ja ci się zwierzam, więc ty musisz mi się zwierzać. Choć zdarzają się rozmowy jak wyładowania elektryczne… Trzask-prask i następuje wymiana energii. Nie wyobrażam sobie, że miałbym podejść do kogoś w Warszawie albo w Nowym Jorku i zapytać: kim jesteś i dokąd idziesz? W tym naszym świecie skodyfikowanych zachowań w takiej sytuacji czai się zawsze jakiś podtekst. A na Camino to normalne.

3Twarz Europy to pędzące autostradą towary

Czy powtarzalność jest kojąca? Codzienne rytuały w czymś pomagają?

Tak, są bardzo ważne. Dzięki regularnemu rytmowi dnia zdołałem dojść na biegun. Ramy powodują, że możesz lepiej funkcjonować. Jeśli musisz się zastanawiać, czy wstać teraz czy za godzinę, zjeść na śniadanie to czy to – tracisz energię. Ilość energii, którą możesz dziennie przeznaczyć na podejmowanie decyzji, jest stała. Jeśli ją zużyjesz na rzeczy nieistotne, to potem zabraknie ci jej dla istotnych. Nie ma znaczenia, czy stracisz ją na zastanawianie się, jak działa świat, czy kiedy wypić herbatę.

W czasie oglądania filmu z twojej pielgrzymki do Santiago de Compostela chodziło mi po głowie słowo „ogołocenie”. Dlaczego co jakiś czas masz potrzebę się ogołacać? Żyjesz wygodnie w Trójmieście. Masz dobrze prosperującą firmę, dom przy plaży, stać cię na zapewnianie sobie rozrywek, a co jakiś czas czujesz potrzebę wyruszenia w drogę i ogołocenia się ze zdobyczy cywilizacji. Wtedy możesz jeść byle co, spać byle gdzie. Twoja rodzina nie chciała, byś szedł Camino, wielu obserwatorów uważało, że to przedsięwzięcie jest bez sensu. Sklepikarz napotkany po drodze mówi o tobie w filmie, że chyba masz za dużo pieniędzy i wolnego czasu, nudzi ci się, więc chcesz iść pieszo przez cztery miesiące, a przecież mógłbyś tę trasę przebyć w kilka godzin samolotem. Czy to, że co jakiś czas żyjesz takim życiem (lub: w ten sposób), jest realizowaniem potrzeby jakiegoś oczyszczenia? Czy to twoje szukanie balansu między światem ducha i materii?

To po prostu wynik codziennych rozważań: co dalej? Jak każdy człowiek, mam prawo podążać za wewnętrznym głosem. Tylko tyle. On mi podpowiada, co dalej. Wiem, że racjonalnie myśląc, nie powinienem zostawiać domu, rodziny i iść cztery tysiące kilometrów. Nawet kiedy ostatnio jechałem samochodem z dziećmi do Maroka przez Santiago, zastanawiałem się, jak trzeba być skonstruowanym, żeby zmuszać się do tego, by przez miesiąc przebywać pieszo drogę, którą można przejechać w jeden dzień. Ale może to nieśpieszne pokonywanie drogi jest właśnie rozszerzaniem świata? Często w życiu tak jest, że rzeczy oczywiste, łatwe są puste, nie prowadzą do niczego wartościowego, a zaufanie czemuś przeciwnemu, co się jawi jako trud, szaleństwo – tak. Bywa nierzadko, że ludzie bardzo bogaci są nieszczęśliwi, a ludzie biedni o wiele szczęśliwsi. Z szybkich przelotów nic w nas nie zostaje, a z Camino czerpię bez przerwy. To jest dziwne – czerpiesz z totalnego ogołocenia. Z czasem Camino stało się dla mnie punktem odniesienia, źródłem, z którego mogę się napić odwagi. Bo zrobiłem coś wbrew prawie wszystkim, ale okazało się, że to była dobra decyzja. Nie jest wartością robić wszystkim wbrew. Ale jeżeli wszyscy ci mówią, że nie należy czegoś robić, to wcale nie znaczy, że nie należy. To jest tylko cudza opinia. Nasze wybory nas kształtują, opowiadają o nas.

Może efekty tej żmudnej, długiej drogi dopiero się wykluwają? Istnieje szczególny rodzaj satysfakcji, gdy się w coś włoży dużo czasu, wysiłku i przezwycięży wszystkie przeszkody. Bardziej się docenia to, co się osiągnęło.

Są takie lata, z których niewiele zostaje nam w pamięci. A efekty tych czterech miesięcy w drodze wciąż widzę w moim życiu. Przeszedłem pieszo właściwie całą Europę. Dzięki temu mocniej czuję, że ten świat jest moim domem. Każdy musi sobie znaleźć klucz do rzeczywistości, żeby ją oswoić, być bliżej tego, co naprawdę ważne. Dla mnie Santiago jest takim kluczem.

Pamiętam takie zdanie Ernesta Shackletona: „Zobaczyliśmy Boga w Jego chwale, zeszliśmy na samo dno duszy człowieka”. Kiedyś na Antarktydzie wydawało mi się, że zszedłem na samo dno duszy. Być może na drodze do Santiago doświadczyłem tego po raz drugi. Wydawało mi się, że przemierzanie tego szlaku to będzie festiwal – dyskusje, debaty, feeria wrażeń… A rzeczywistość okazała się inna. Być może to ta lekcja, że wiele rzeczy, które wydają się nam ważne, jest tak naprawdę nieważnych. Chyba masz rację, że człowiek potrzebuje oczyszczenia, ogołocenia się raz na jakiś czas po  to, żeby móc dalej żyć uważniej, mądrzej. Nie po to, żeby tkwić w schematach, ale żeby się od nich uwolnić.

Wyobrażam sobie, że można spędzić całe życie w jednym mieście, nic się nie dowiadując o świecie. Moje dzieci, jadąc ze mną teraz do Maroka, same zauważyły, że jest zupełnie inaczej, gdy się przemierza drogę i samemu decyduje o jej dalszym przebiegu, niż wtedy gdy wyjeżdża się na wczasy all inclusive.

Julio Cortázar napisał książkę „Autonauci z kosmostrady” o podróży kamperem z Paryża do Marsylii francuską Autostradą Południową. Spędził na tym betonowym szlaku ponad miesiąc. Opisywał, co jadł i co pił z miłością swojego życia. Gdy dawno temu czytałem tę książkę, nie rozumiałem zainteresowania Cortázara tą formą spędzania czasu. A gdy jechałem kamperem przez całą Europę, zobaczyłem, że także pijąc kawę na parkingu, można się czuć wspaniale. Rzeczywistość autostrady, którą oddychasz naprawdę, może być o wiele ciekawsza niż zwiedzanie z przewodnikiem, przeżywanie schematycznej sytuacji, dostosowywanie się do produktu oferowanego przez biuro turystyczne.

Warto szukać w życiu nowej perspektywy, patrzeć na świat, jakby robiło się to po raz pierwszy. To również świetne ćwiczenie duchowe.

Idąc Camino, myślałem o różnych wyrzeczeniach, których ludzie dokonywali przez wieki na tej drodze. Post czy jałmużna towarzyszą człowiekowi nie od dzisiaj. Gdy spotykałem żebrzących ludzi, na początku się zastanawiałem, czy oni to robią, bo oszczędzają, czy w ten sposób zarabiają. W średniowieczu było wielu złodziei, którzy się przebierali za pielgrzymów. Zdarzały się rabunki, gwałty. Ta rzeczywistość pielgrzymia w średniowieczu wcale nie była taka różowa, jak się dziś wydaje. Było również pielgrzymowanie na bogato: karoce, konie, służący. Myślę, że im bardziej człowiek się ogołoci, tym większy to wszystko ma sens.

Europa zaczęła się scalać wokół pielgrzymowania. Dzięki temu powstawała infrastruktura, banki… Pielgrzymki do Ziemi Świętej czy grobu świętego Jakuba były impulsem do gospodarczego rozwoju Europy. Duchowość tworzyła Europę. Ale powiem ci, że wędrując do Santiago, miałem wrażenie, że droga dziś jest duchowo pusta. Byłem pielgrzymem, czyli kimś, można powiedzieć, na marginesie życia. Ale z tego marginesu dużo widać. Widzisz, że wszystko kręci się wokół sfery materialnej. I nie chodzi tylko o to, że kościoły są puste. Życie jest puste, toczy się wokół konsumpcji. Twarz Europy to pędzące autostradami towary.

Będąc pod Paryżem, widziałem migawkę z festiwalu w Cannes. Najazdy kamer na czerwony dywan. Pomyślałem: jakie to sztuczne, odległe od prawdziwego życia.

W Niemczech widać mnóstwo ludzi przycinających trawniki, dbających o dom na zewnątrz, biegających, uprawiających sport. Kult tego, co zewnętrzne. We Francji podobnie, choć Francja jest bardziej luzacka. Tam mniej chodzi o to, by się pokazać, raczej o to, by się samemu czuć dobrze. Mieć święty spokój.

Zanim poszedłem na Camino, poleciałem do Santiago, uczyłem się hiszpańskiego, a oprócz tego byłem w Monte do Gozo (pięć kilometrów przed Santiago), gdzie mieści się polski ośrodek pielgrzymkowy. To miejsce, w którym dobrze się zatrzymać, zastanowić, wyspowiadać. Dla mnie ono jest bardzo ważne. Wraz z księdzem Romanem Wcisłą z tego ośrodka podróżowałem po okolicy, on mi opowiadał różne historie o Celtach, o Finisterre. Wiele miesięcy później, gdy byłem tam z dziećmi, podszedł do mnie ksiądz Roman, pytając, czy wiem, jak się wykonuje reanimację, bo trzeba komuś pomóc. Poszliśmy do pokoju, w którym spali pielgrzymi. Tam w śpiworze leżał sześćdziesięcioletni mężczyzna (towarzyszący mu na szlaku trasą północną kolega dzień wcześniej robił sobie ze mną zdjęcia), który się po prostu nie obudził. Kiedy ludzie odkryli, że coś jest nie tak, wezwali karetkę, ale lekarz dotknął go i powiedział: „Es frio” (jest zimny). Mężczyzna umarł pięć kilometrów przed celem. Chciał tego dnia obudzić się, wstać i dojść do Santiago na specjalną Mszę dla pielgrzymów z Botafumeiro o godzinie dwunastej. Zaplanował to i nie udało mu się. A my – z Polą i Kayem – nie planowaliśmy tego, a się na niej znaleźliśmy… Życie jest zaskakujące. Nie mogłem potem przestać o tym myśleć. Jak to jest? My nie planowaliśmy, a jesteśmy, a on planował i nie udało się. Z innej strony – myślę, że to piękna śmierć. Akurat w takiej drodze i we śnie.

W filmie dokumentalnym z Camino słyszymy, jak towarzysz drogi pyta cię, dlaczego idziesz do Santiago. Wymigujesz się od odpowiedzi. On udziela jej za ciebie: „Zapytaj rzeki, dlaczego płynie…”. To chyba jest historia twojego życia w jednym zdaniu. Czy niebycie w podróży jest wbrew twojej naturze?

Chyba tak. Nie potrzebuję uzasadnienia sensu bycia w podróży, natomiast potrzebuję go, żeby się zatrzymać. Bycie w podróży jest dla mnie stanem naturalnym. Gdy przemieszczaliśmy się z dziećmi kamperem, nie potrzebowałem szukać wyjaśnienia, dlaczego dziś nocujemy w Paryżu, a jutro w Bilbao. Chcesz ‒ to jest wystarczający powód. Nie zgadzam się z tym, że wszystko w życiu potrzebuje uzasadnienia. Media, szkoła, rodzina starają się narzucić nam jakieś normy. Zawód trzeba mieć taki, taki lub taki. Żonę trzeba mieć taką, taką i taką… Trzeba zachowywać się tak, tak i tak… Inni przejmują kontrolę nad kolejnymi dziedzinami naszego życia. Zasady funkcjonujące w przestrzeni publicznej wymuszają na wszystkich określone reakcje. Szkoła programuje uczniów. Czasem robię coś trochę inaczej niż wszyscy, na przykład siadając po turecku w jakimś publicznym miejscu, chociażby na krześle w kawiarni. Moje dzieci mówią: „Tato, tak nie można. Wszyscy na ciebie patrzą”. Pytam: „Czy ja robię coś złego?”. Chciałbym, żeby Pola i Kay nauczyli się sami sobie zadawać pytania i udzielać na nie własnych odpowiedzi, a nie dać je sobie narzucić światu. Oczywiście to nie znaczy, że trzeba robić wszystko, co się chce. Granicą jest moment, w którym naszym zachowaniem zaczynamy krzywdzić innych ludzi.

Czy nie jest dla ciebie najbardziej męczące to, że wciąż się musisz tłumaczyć przed światem, dlaczego chcesz coś zrobić albo dlaczego to robisz?

Jest męczące. Ciągle mnie pytają, dokąd teraz pojadę. Mówię często, że nie wiem. Bo naprawdę nie wiem. Nie odpowiadam: „Moja najbliższa wielka podróż to będzie zdobycie Księżyca”. Ludzie czują się wtedy rozczarowani. Bo przecież sens ma tylko planowanie spektakularnych działań. Z drugiej strony muszę powiedzieć, że lubię to pytanie, bo ciągle muszę sam sobie na nie odpowiadać, co pozwala znaleźć właściwą drogę.

Czyli czekasz, aż kierunek podpowie ci życie, a niewiele osób to podejście rozumie?

W bajkach jest nieraz tak, że komuś coś podpowiadają dobre duchy. Wierzę, że na świecie może być jak w bajkach. Świat jest bajką, którą niestety często staramy się nagiąć do naszego poziomu, nie potrafimy jej czytać.

Czujesz się jak bohater bajki, któremu życie daje subtelne znaki po drodze, w którą stronę teraz? Czy uważasz, że życie mówi do ciebie ustami napotkanych ludzi? Czy wydarzenia, które inni odczytaliby jako przypadki, ty czytasz jako wyzwania do podjęcia?

Staram się być na to wrażliwy. Ale też nie przesadzić, by nie popaść w śmieszność. Istnieje coś takiego jak wewnętrzny głos. Jednak czasem coś się może pod niego podszywać. Trzeba być w doskonałym stanie świadomości, by rozróżnić, który jest prawdziwy, a który fałszywy i z nas kpi. Bo żyjąc w tym świecie, ciągle jesteśmy zaburzani przez zewnętrzne czynniki. Każdy musi rozważyć sam, na co powinien odpowiedzieć. Intuicja to suma dotychczasowych doświadczeń plus uczucia, podświadome dążenia… Nie ma recepty, nie można zważyć i zmierzyć siły impulsów, które nami pokierują. Dzięki temu każdy wybór dodaje kolejny kolor do naszego bycia człowiekiem. Co ciekawe – nie ma ludzi o takich samych barwach.

Jest tak, jak mówisz – Bóg stawia na naszej drodze ludzi jak drogowskazy i mówi do nas ich ustami. Pan Bóg często jednak jest bardzo subtelny: znaczenie tego, co chce nam powiedzieć, jest ukryte między słowami.

Z tego powodu, że pojawiły się silne impulsy przyzywające cię na Camino, poszedłeś. Po drodze miałeś sporo problemów ze ścięgnem Achillesa i nie tylko.

Tak, to był szok aklimatyzacyjny. Przez pierwszy miesiąc organizm odmawia posłuszeństwa. Potem widzi, że musi iść i się przystosowuje.

Wydawało mi się, że ta droga będzie dużo łatwiejsza niż przemierzanie – jak niegdyś – dwóch tysięcy kilometrów z sankami, które ważą dwieście kilogramów. Myślałem: jaki to problem iść z piętnastokilogramowym plecakiem? Tymczasem to się okazało potwornym wysiłkiem, bo tak daleko przez całe życie chodziłem po gruncie, który był nieutwardzony, czyli po śniegu czy piasku. A tutaj szedłem przede wszystkim po asfalcie. Stopie to robi olbrzymią różnicę. Dla ścięgien to zupełnie inny wysiłek. Stąd poważne problemy ze ścięgnem Achillesa. Nie zdajemy sobie na co dzień sprawy z tego, jak nienaturalne jest dla człowieka chodzenie po asfalcie. Przez takie drobiazgi moje ego zostało starte na miazgę. Do Santiago doszedłem pełen pokory, naprawdę byłem nikim.

Po drodze spadło zaskakująco mało deszczu. Ale na przykład zdarzyła się przedziwna wichura, gorsza niż na Antarktydzie. Serio. Przeżyłem ją między Trzebiatowem a Kamieniem Pomorskim. Wtedy nad Polską i Niemcami przechodził huragan, który pochłonął kilkadziesiąt ofiar. Dopiero wiele dni później dowiedziałem się, że to było to. Bo idąc, zastanawiałem się: co się dzieje? Czyżbym nigdy nie chodził poza miastem, nigdy nie czuł, że bardziej wieje? O co chodzi? Ten wiatr niemal zwalał z nóg. Akurat wtedy towarzyszyły mi dwie nauczycielki z Rewala. Wiatr się zerwał, dodatkowo potwornie nas zmoczył śnieg… To było ekstremalne, ale na szczęście nie trwało długo. Dalej na Camino raczej było gorąco, przez kilka tygodni szedłem przez Francję w rekordowej fali upałów trzydziestu‒czterdziestu stopni Celsjusza; ludzie umierali z gorąca.

Wyznałeś po pielgrzymce do Santiago, że ta droga stała się dla ciebie metaforą życia. Co to znaczy?

Włoch Ivano Minutti, który jest didżejem w Dubaju, powiedział mi, dlaczego Camino przypomina życie. I ja dziś podpisuję się pod jego obserwacjami. Uznałem jego opowieść za własną. Otóż on zauważył, że na Camino francuskim najpierw przechodzisz przez Pireneje. Ten etap można porównać do młodości, kiedy trzeba podejmować duże wyzwania, uczyć się wyciągać wnioski. Wszystko jest takie nowe, wiele spraw wymaga wielkiego wysiłku. W Pirenejach warunki szybko się zmieniają. Nagle może cię zabić piorun – tak jak w filmie „Droga życia” z Martinem Sheenem. Potem teren się wyrównuje – i to jest okres wchodzenia w dorosłe życie. Coraz lepiej się orientujesz, o co chodzi, jak sobie radzić w różnych okolicznościach. A później zaczyna się płaskowyż Meseta. Przez dwieście‒trzysta kilometrów jest niemal to samo – tę drogę można porównywać z okresem między trzydziestym a sześćdziesiątym rokiem życia. Masz zawód, stałe zajęcia, kredyty, rodzinę, zobowiązania. Bywa nudno, powtarzalnie, masz wrażenie, że prawie wszystko wiesz, nie dzieje się nic specjalnie nowego. Następnie zaczyna się Galicja – są wzgórza, więc znowu trzeba się wspinać. Tak przecież jest na starość – pojawia się walka z własnym ciałem. Ono czasem odmawia posłuszeństwa, ale z doświadczeniem wcześniejszych etapów dajesz sobie z tym radę. Wtedy też część ludzi zaczyna szukać Boga. Poradziła sobie już z wyzwaniami materialnymi oraz żądzami ciała i czuje, że jest coś więcej. Człowiek zastanawia się intensywniej, czym jest sens, zaczyna rozliczać swoje życie. Dochodzi do Santiago – spotyka się z Bogiem lub nie, bo przecież część pielgrzymów Go nie znajduje. A na samym końcu jest Finisterre – koniec świata, symbolizujący koniec życia. Dla jednych wraz z nim wszystko się kończy, dla innych nie. Koniec jest początkiem nowego życia.

W Monte do Gozo ksiądz Roman wskazał mi trop, że na portyku, którym się wchodzi do katedry w Santiago, jest alfa i omega. Początek i koniec. Omega, czyli koniec drogi świętego Jakuba, nie jest rzeczywistym końcem, tylko alfą – początkiem nowego życia. Przed wyruszeniem na Camino zastanawiałem się, jak droga może zmienić moje życie. Okazało się, że zmieniła i cały czas zmienia. Nie wiem dokładnie, na czym polega to doświadczenie. Ale jest chyba jak ziarno, które obumiera, by potem dać nowe życie.

Idąc do Santiago, spotkałeś wielu niewierzących, którzy dawali ci do myślenia.

Tak. Każdy z nas jest tu na świecie, by szukać prawdy. Dla każdego ona znaczy coś innego. Ważne, by w poszukiwaniach być uczciwym. Nie okłamywać siebie. Są ludzie, którzy odrzucają religię, bo uważają, że jej wyznawanie jest nienowoczesne albo że to jest zabobon skażony złą przeszłością, ale poszukują czegoś zamiast, czemu nadają rangę taką jak religii, co uważają za nieskażone ideologią. O wiele bardziej racjonalne jest to, że należy być dobrym człowiekiem, niż to, że istnieje Bóg. Claudia, u której nocowaliśmy z Janem w Berlinie, należała do ludzi, którzy wyznają jedynie „religię bycia dobrym człowiekiem”. Bardzo przekonująco opowiadała o filozofii swojego życia.

Spotkałem też w Niemczech niejakiego Ludwika, z pochodzenia Szwajcara, który mi powiedział, że jako młody człowiek został bardzo skrzywdzony przez księdza. Nie mógł się otrząsnąć z tego, że ksiądz, który z ambony głosił miłość do drugiego człowieka, zachował się niegodnie. Nie był w stanie pogodzić się z tym, jak teoria rozmija się z praktyką. Ludzi często odstrasza od części duchownych rozdźwięk między tym, co głoszą, a tym, co robią. Ludwik po swoim trudnym doświadczeniu zwątpił, uznał, że religia nie ma sensu. Określał siebie jako agnostyka. Bardzo trafnie zauważył, że wielu ludzi wierzy, bo lubi Mitspielen, czyli robi coś, bo robią to inni. Może niespecjalnie interesuje ich gra w piłkę, ale oglądają w telewizji futbol, bo inni to robią. Mimo że gra nieszczególnie ich pasjonuje, chcą miło spędzić czas, pobyć wspólnie, wypić piwo. Większość ludzi dlatego wierzy, że inni wierzą. Chodzą do kościoła, bo inni chodzą. Ludwik poddawanie się tłumowi uważał za bezsens.

Był na Camino też inny Ludwik, osiemdziesięciopięcioletni Niemiec. Uosobienie mojego strachu. Uważam, że postacie, które spotykałem, nie były przypadkowe. Spotykałem samego siebie, z moimi rozterkami i lękami. Takiego, jakim mogłem być, jakim nie byłem, jakim bałem się, że będę, jakim chciałbym być. To były różne odsłony mnie. Jedną z nich był Ludwik. On mi kazał znów myśleć o tym, dlaczego tak się staramy o tyle rzeczy, po co to wszystko? Ktoś był rodzicem, który starał się zapewnić dzieciom wszystko, by mogły się rozwijać, a one na starość zostawiają go bez opieki. Co wypłynęło z tych jego starań?

Po drodze wszedłem do domu starców, w którym zmarł słynny generał Józef Unrug, dowódca Obrony Wybrzeża w 1939 roku. W tym domu mieszkały dziesiątki staruszek, których pokoje czasem były wytapetowane zdjęciami wnuków. Myślałem o tym, jakie to straszne – okazuje się, że nie ma znaczenia, czy byłeś dobry czy zły dla swoich dzieci, bo ich tu i tak nie ma i nie będzie.

Wspomniany wcześniej Ludwik na pytanie, kim jest, odpowiedział mi: Ich bin ein Egoist – jestem egoistą. Poświęcił życie dla kariery i pod koniec życia uświadomił sobie, że zrobił z tej kariery Boga. Nazwał siebie egoistą. Wypowiedział to słowo. Ilu z nas do końca życia nie będzie wiedziało, kim jest? Albo będzie przeczuwać coś, ale nigdy tego nie wypowie? Ludwik jest drogowskazem, do którego wracam. Drogowskazy nie tylko pokazują drogę, którą warto iść, ale też tę, na którą lepiej nie wchodzić.

Niezależnie, jakie były życiowe drogi tych ludzi, doprowadziły ich do tego samego miejsca. Refleksja na koniec życia jest gorzka. Byłeś zły. Byłeś dobry. A dlaczego jesteś sam? Co jest straszniejsze: byłem dobry dla swoich dzieci, a mimo to jestem sam, czy byłem zły dla swoich dzieci, czemu byłem zły i dlaczego teraz jestem sam?

Masz pięć‒sześć metrów kwadratowych dla siebie i najważniejszą kwestią dla ciebie jest to, czy ktoś z bliskich cię odwiedzi. Tylko na to czekasz. Minuty, dni, godziny, lata. Nic innego nie ma znaczenia, żadne pieniądze, obrazy, które możesz namalować, książki, które możesz napisać, pieniądze, które miałeś czy masz, domy, które zbudowałeś, ogrody, które założyłeś.

Rozmawiałem z dyrektorką tego domu starców. Przypomniałem sobie, że gdy byłem na Madagaskarze, starcy (niezależnie od tego, ile mieli lat) mieszkali w wiosce, wśród innych ludzi. Płynąłem katamaranem, a potem pontonem do wioski odciętej od świata (nie było tam prądu ani innych dobrodziejstw cywilizacji) i tam nagle objawił się Austriak w lichym odzieniu, który miał za żonę dziewiętnastoletnią dziewczynę, a z nią dwójkę dzieci. Opowiedział, że przyjechał do tej wioski i wódz dał mu za żonę tę kobietę, ale gdyby mu dał pięćdziesięcioletnią, też by to zaakceptował. Mężczyzna był wcześniej właścicielem firmy informatycznej w Austrii, a teraz jest tu i za nic by się nie zamienił. Wspominał, że pojedzie tylko na chwilę do ojczyzny, żeby przywieźć narzędzia do ciesielki i będzie mieszkańców wioski uczył tego rzemiosła. Ten sześćdziesięcioletni Austriak był pełen życia. Opowiedziałem o tym dyrektorce domu starców we Francji. Powiedziałem: wiesz, gdybym miał do wyboru – skończyć życie w tym świetnie wyposażonym domu spokojnej starości albo w biednej wiosce w Afryce, to wybrałbym Afrykę. A ona odpowiedziała: „Marek, nie martw się. Nie skończysz życia ani w Afryce, ani w takim domu jak tu. Umrzesz, idąc”. Hmmm. To chyba byłoby nie najgorsze. Choć w takiej wiosce w Afryce lepiej, bo tam jeszcze możesz komuś od siebie coś dać. W domu spokojnej starości tylko bierzesz. Personelu nie interesują historie, które mogłabyś opowiedzieć. Oni cię głaskają, ale robią to tylko dlatego, że płacisz. Jesteś skazana na sytuację, w której możesz jedynie przyjmować. A nasza godność jest w dawaniu – jak przypominał ksiądz Jan Kaczkowski. Takie życie w wiosce na końcu świata jest bardziej godne. Chociażby dlatego, że twój uśmiech dla kogoś coś znaczy.

Na Camino spotkałeś kobietę, która ci opowiedziała o swoim uzależnieniu od heroiny.

Tak. To jest na tym szlaku niesamowite, że spotykasz człowieka, który w dziesięć minut opowiada ci swoje życie w pigułce, i to z tymi najtrudniejszymi momentami. W tym świecie, w którym pracujemy i zdobywamy dobra materialne, wstydzimy się, że jesteśmy słabi, że z czymś sobie nie daliśmy rady, że coś nas spotkało złego… A tu nagle zwierza mi się Piedra, którą rzucił mąż, czego ona nie potrafi zrozumieć. Potem mężczyzna, który stracił syna. Innym razem Anglik, którego dopadła choroba dwubiegunowa. Albo właśnie Lucy, która była uzależniona od heroiny.

Po przejściu Pirenejów, w drodze do Pampeluny, szedłem z kobietą, która od rana piła wino. Nagle zaczęła mi opowiadać, że miała kiedyś męża, którego bardzo kochała, była bogata, niczego jej nie brakowało. W krótkim czasie wszystko się posypało – mąż zmarł, a ona tak uzależniła się od heroiny, że w pewnym momencie zaczęła kraść, żeby ją zdobyć. Okradała sklepy, ale nigdy pojedynczych ludzi. To był punkt jej honoru. Odeszła jednak od tamtego życia, znalazła dość sił. I szła Camino, żeby jeszcze raz dać życiu szansę albo żeby ono jej ją dało. Dla mnie za każdym razem było elektryzujące, że nieznajomy nie kryje się z najciemniejszymi momentami w swoim życiorysie, nie tuszuje ich, przyznaje się do nich przed sobą i innymi. Czy w świecie, w którym codziennością jest wyścig szczurów, życie nie polega na ukrywaniu wstydliwych momentów?

W tym świecie często boimy się, że ktoś wykorzysta nasze słabości, wiedzę o czymś, o czym czasem chce się zapomnieć.

Tak, boimy się, że ktoś to wykorzysta. Bo skoro jesteś uzależniony, to znaczy, że jesteś słaby. Skoro rzucił cię mąż czy żona, to znaczy, że jesteś mało wart. Przecież takie schematy są powielane od dzieciństwa. Jesteś słabszy na WF-ie, to należy cię wyśmiać, bo jesteś fajtłapą. Życie nas uczy tego, żeby nie okazywać w ogóle słabości, żeby ją chować, żeby nikt się o niej nie dowiedział. A kolejki do psychoterapeutów ustawiają się coraz dłuższe.

Jak sądzisz, dlaczego ludzie tak chętnie zwierzają się obcym?

Na Camino wszyscy są w jakimś sensie anonimowi. Mówienie o słabościach powoduje ulgę. Nagle się okazuje, że nie jesteśmy potępiani za to, że to opowiedzieliśmy. Każdy słuchacz to przyjmuje. Pewnie porównuje czyjś krzyż do tego ciężaru, który sam niesie. Więc o ile w „normalnym” życiu ludzie chwalą się swoimi sukcesami i to powoduje, że czują się lepiej, to na Camino jest odwrotnie – mówienie o własnych słabościach powoduje, że ludzie nabierają we własnych oczach wartości. Mamy odwagę o tym mówić, więc jest coraz lepiej, rozliczamy się z samymi sobą, niczego przed sobą nie ukrywamy.

Jak się coś ponazywa, to może rzeczywiście łatwiej pewne rzeczy przepracować…

Tak, bo strachy działają w nas najbardziej wtedy, gdy ich nie ujawniamy. Wtedy mają się czym żywić, mogą rosnąć.

Jung twierdził, że to, co zostawiamy w cieniu, z czym nie chcemy się skonfrontować, ma na nas wielki wpływ.

Tak właśnie jest. Gdy dostrzeżemy, że świat nie zawalił się przez to, że powiedzieliśmy o swoich winach, że nikt nas nie potępił – to znaczy, że niepotrzebnie się baliśmy. Skoro zatem są ludzie, którzy nie widzą w nas potworów, to może da się zacząć wszystko od nowa?

Bardzo boimy się tego, jak nasze słabości zostaną ocenione przez innych. Nieraz nasz postępek może w naszej świadomości rzucać straszny, wyolbrzymiony cień. Myślimy, że przez pryzmat tego cienia zostaniemy ocenieni, przekreśleni przez innych.

Tak ważne jest to, jak ludzie odpowiedzą na nasze zachowanie! Pamiętam, że gdy byłem dzieckiem, fakt, że ktoś się zsikał ze strachu w czasie obozu, był niezwykle wstydliwy… Dziecko, któremu się to zdarzy, jest stygmatyzowane przez rówieśników i nosi to potem w życiu przez długi czas… Jakież to bezwzględne… Myślę, że takich plam i momentów, których się wstydzimy, jest w nas sporo. Camino daje okazję, by je wydobyć na światło dzienne, obejrzeć, ponazywać, zmierzyć się z nimi. Pamiętam, że kiedy jako dziecko w sanatorium płakałem z tęsknoty za rodzicami, inne dzieci mówiły do mnie: ty płaczku żydowski.

Twierdzisz, że przez ostatnie dziesięć lat nie poznałeś tylu ludzi tak blisko jak na Camino.

Na Camino zaprzyjaźniłem się (do dzisiaj do siebie piszemy przez WhatsApp’a) z Amerykanką Kerry. Poznaliśmy się w ten sposób, że ona, przechodząc obok mnie już w Hiszpanii, zapytała, czy chcę czekoladę. Zaczęliśmy rozmawiać. Rozmawialiśmy pół dnia. Wcześniej Kerry pracowała w jakiejś korporacji, imprezowała, jak sama mówiła – prowadziła rozrywkowy i konsumpcyjny tryb życia. W pewnym momencie uświadomiła sobie, że jej życie zmierza w złym kierunku. Postanowiła rzucić pracę i pójść Camino. Ono diametralnie zmieniło jej życie. Po nim pojechała jako wolontariuszka do Peru i Boliwii.

Kto jest jeszcze nie do zapomnienia? Milou Foucart, Belgijka, od której dostałem kolorowy obrus. Danny, który zamiast nieść plecak, ciągnął dziecięcy wózek. Klaus – bezdomny od wielu lat. Daniel – na rozdrożu między islamem a wiarą chrześcijańską. Kolekcjoner obrazów z Francji. Przemili Nigeryjczycy. Rumunka Oana, która nauczyła mnie rozmawiać z drzewami, pokazała, jak drzewo reaguje na słowa, pogłaskanie, przytulenie się i rozmowę. Ona była menedżerką Ikei na Bałkany i rzuciła tę pracę, by wreszcie zbliżyć się do samej siebie, żyć swoim rytmem, podążać za wewnętrznym głosem. Poza tym Oana przekonała mnie, że do wody, którą się chce pić, należy wrzucić trochę życia, jakichś liści, ziół.

I wreszcie Wojtek „Wiking” Ławrynowicz – z którym dorastałem w Koszalinie. Szczególnie pamiętam dzień, w którym wspólnie oglądaliśmy zaćmienie słońca. Takich momentów się nie zapomina.

Z Camino nie zapomnę również Piotra, który szedł ze mną przez Kaszuby, a szczególnie nie zapomnę nocy w drodze do sanktuarium w Sianowie. Piotr w moje urodziny zaśpiewał mi a cappella piosenkę „My Way” Franka Sinatry – o tym, jak ważne jest, by iść własną drogą. Zresztą śpiewa mi ten utwór, akompaniując sobie na pianinie, nie tylko w urodziny. Od wielu lat wspiera mnie też modlitwą.

Marek – lekarz, który szedł ze mną do Gdańska – powiedział pod Niedźwiedzicą coś, nad czym długo się zastanawiałem: że Pan Bóg sprawdza nas punktowo ‒
nie wtedy, kiedy jesteśmy przygotowani, ale niekiedy tylko raz, tu i teraz. Czasem możemy już nie mieć szansy na poprawkę.

Marek, który doprowadził mnie do monastyru w Grabowcu, pomógł mi opracować trasę i prawie codziennie uzmysławiał mi duchowy krajobraz, przez który przechodziłem.

W swoim dzienniku z Camino zanotowałeś, że nawet wzajemne podawanie sobie wody na drodze to gest, dzięki któremu łatwiej idzie się dalej.

Tak. Każdy bezinteresowny gest ma taką moc. Przed Astorgą spotkałem Dawida, który był ubrany jak Jan Chrzciciel. Opowiadając o sobie, używał trzeciej osoby, to znaczy mówił: „Dawid był”, „Dawid widział”. Prowadził „Donnativo” – rodzaj przydrożnej kafejki ze zdrową żywnością. Miał soki ze świeżo wyciskanych pomarańczy, mleko sojowe i tym podobne. Można było to wziąć za darmo albo zapłacić według uznania. Dawid od dziesięciu lat nie ruszył się z tego miejsca dalej niż o dziesięć kilometrów. Tak wybrał. Wcześniej prowadził inne życie: miał kilka firm, rodzinę, potem zaczął pić, brać narkotyki. Wszystko przeminęło, został sam. I znalazł swoje szczęście przy stoisku na Camino. Mówię ci, wyglądał jak Jan Chrzciciel, półnagi, z taką przepaską… A może każdego na drodze spotyka to, na co czeka, czego by chciał? Byłem otwarty na cuda i one mnie spotkały. Choć pewnie nie tak spektakularne, na jakie być może czekają inni.

Jednak jakoś się do tej rzeczywistości przygotowywałem… Przeczytałem sporo książek, uczyłem się hiszpańskiego, modliłem się, zrobiłem fundament według świętego Ignacego Loyoli. A później starałem się być pokorny wobec tej rzeczywistości drogi. Nie próbowałem przemieszczać się jak czołg, ale szedłem tak, jakby to była pierwsza droga w moim życiu. To był chyba najbardziej skomplikowany projekt, jaki kiedykolwiek przedsięwziąłem. Biegun to był w zasadzie trzask-prask… Nieraz jest tak, że ktoś nieoczekiwanie dla samego siebie pisze książkę życia albo zdobywa medal olimpijski. Tak było z biegunem, zdarzył się.

Początkowo chciałem iść z Santiago do Polski, do Nagiej Góry, pod prąd. Niby pokornie, ale gdzieś tam było wielkie ego mówiące: to będzie droga według Marka Kamińskiego. Jak teraz o tym myślę, to mnie to śmieszy. Potem okazało się, że droga mnie sformatowała, ogołociła. Nie było tak, jak sobie wyobrażałem – że będę odkrywał tajną moc i miał jej coraz więcej. Okazało się, że moc jest gdzie indziej. Droga uczyła mnie pokory. Przyjąłem to, co mi dawała. Na górskim szlaku czy na biegunach nie ma znaczenia, co wcześniej zrobiłeś, kim jesteś, ile masz pieniędzy. Jesteś zdany na siebie i jedyne, co masz, to właśnie ta chwila.

Z twojej książki „Wyprawa” zanotowałam takie zdanie: „Większą część mojej świadomości wypełniają idee i sytuacje z książek, mimo wszystko mniejszą realni ludzie”. Czy po Camino coś się zmieniło? Idee trochę zbladły, ludzie stali się ważniejsi?

Tak naprawdę myśli innych ludzi to też są ludzie, te myśli z książek to jednak oni. Kiedyś bardziej dzieliłem – ci są przeciętni, ci bardziej inspirujący, z tymi warto porozmawiać… Dziś staram się przynajmniej nie oceniać.

Bo czasem okazuje się, że ci słabi bywają inspirujący?

Tak. Jak nie kategoryzujemy, to łatwiej nam się zachwycić tym, co przychodzi niepostrzeżenie.

Po drodze spotkałem człowieka, który codziennie wysyła do swoich znajomych cytaty z Pisma Świętego. Wpisał mnie na listę i dostaję je od niego. Na przykład dzisiaj: „Nie sądźcie, a nie będziecie sądzeni; nie potępiajcie, a nie będziecie potępieni; odpuszczajcie, a będzie wam odpuszczone” (Łk 6,37). A wczoraj było: „Kto w bardzo małej sprawie jest wierny, ten i w wielkiej będzie wierny; a kto w bardzo małej sprawie jest nieuczciwy, ten i w wielkiej nieuczciwy będzie” (Łk 16,10). Mam w telefonie pokaźne archiwum: „Kiedy pościcie, nie bądźcie posępni jak obłudnicy. Przybierają oni wygląd ponury, aby pokazać ludziom, że poszczą. Zaprawdę, powiadam wam: już odebrali swoją nagrodę”. Bardzo lubię dostawać te wiadomości. Zatrzymuję się nad tymi cytatami.

Podczas wcześniejszych wypraw miałem nawyk czytania przez piętnaście‒dwadzieścia minut rano i wieczorem, a potem – gdy na przykład topiłem wodę z lodu – rozważałem przeczytane słowa. Teraz również starałem się tak robić.

Wybierając się na Camino, założyłeś, że będziesz kontemplował Pismo Święte metodą Ignacego Loyoli. Udało ci się?

Nie.

Dlaczego?

Nie wiem. Nie udało mi się, choć bardzo chciałem. Ignacjańskie ćwiczenia duchowe, które przeżyłem wcześniej w Gdyni, były najbardziej duchowym doświadczeniem w moim życiu. Pierwszy raz, tak namacalnie, fizycznie, poczułem, gdy się modliłem, że moje myśli nie były – jak zwykle – w głowie, ale gdzieś w okolicach serca. To było bardzo mocne. Ćwiczenia duchowe świętego Ignacego były narzędziami, które umożliwiły mi przeżycie bliskości, rozmowy z Bogiem, jeśli tak można powiedzieć. Są trzy formy rozmowy: ja mówię, Bóg milczy i słucha – tak modliłem się prawie przez całe życie; ja milczę i słucham – Chrystus mówi; i w końcu dialog z Panem Bogiem, którego doświadczyłem przez kontemplację ignacjańską. Potem, kiedy dążyłem do niego, ale w codziennych warunkach, nie w odosobnieniu, nie udało mi się go ponownie przeżyć. Dlatego wyobrażałem sobie, że na Camino – gdy będę miał mnóstwo wolnego czasu – uda mi się wejść w ten stan. No, ale Pan Bóg miał inne plany.

Spotkałem ludzi, którzy szli, żeby poznać samych siebie. Widzących, że świat, w którym żyją, jest poplątany. Czujących, że w normalnym życiu, przez ten cały hałas, zgiełk, ciężko zrozumieć, kim się naprawdę jest. Domyślających się, że ta przestrzeń, ten czas, ci ludzie sprzyjają temu, by poznać siebie. A to, czy człowiek jest ateistą czy nie – nie ma żadnego znaczenia, bo Bóg działa niezależnie od tego (tak mi się wydaje), czy ktoś w Niego wierzy czy nie.

Camino uczy akceptacji inności. To nie jest droga jedynie dla chrześcijan, tylko dla przekonanych. Zresztą wydaje mi się, że pielgrzymka nie jest dla przekonanych, ale dla tych, którzy wątpią, szukają. Wiara jest drogą, nie można jej – tak jak bieguna – zdobyć raz na zawsze.

W drodze człowiek stara się innych raczej zrozumieć niż oceniać? Wyłącza się program oceniania?

Tak, choć program oceniania jest w nas wbudowany, trudno się od niego uwolnić. Nawet jeśli nam się uda na chwilę od niego wyzwolić, to po jakimś czasie znów się włącza. Jakby ocenianie było metaprogramem, takim ponad wszystkie inne. Może dlatego, że jest jednym z warunków naszego biologicznego przeżycia.

Na Camino chcesz zrozumieć innego. Inny nie znaczy: chaotyczny, podczas gdy my jesteśmy uporządkowani… Jak się rozumie więcej z cudzego świata, inność przestaje być obca, przestaje drażnić czy straszyć. Często jesteśmy pełni złych emocji. Łatwo je wyładować na drugim człowieku, szczególnie takim, który jest zupełnie od nas inny.

Czasami w życiu i ja byłem ofiarą takich wyładowań. Bo nie przystawałem do reszty, nie grałem w piłkę, miałem marzenia, które wydawały się egzotyczne i – być może – bezsensowne. Stawałem się chwilami piorunochronem – zbierałem złe emocje ludzi, którzy szukali ofiar, chcieli się poczuć lepszymi.

Znalazłam w twoim dzienniku taki wpis: „Każdy człowiek niesie w życiu swój krzyż, także krzyż swoich ambicji”. Jak bardzo to jest o tobie?

Właściwie to nie wiem… Ale ambicje bywają krzyżem. Najpierw walczymy, by coś osiągnąć. Gdy już to osiągniemy, chcemy, żeby świat to docenił. Potem czujemy, że trzeba sobie podnieść poprzeczkę, więc rozmiar ambicji rośnie. Chcemy, żeby życie było pasmem coraz większych sukcesów. A na ogół przecież jest tak, że przychodzi moment niepowodzenia, zatrzymania, ogołocenia, wręcz beznadziei – i wtedy ambicje nas uwierają, stają się krzyżem. Zaczynamy się porównywać z innymi. Dlatego taka ważna jest bitwa o samego siebie, o to, by nie żyć przede wszystkim światem zewnętrznym, ale wewnętrznym.

Być w świecie, ale nie ze świata?

Tak. Bo bywa, chyba wcale nierzadko, że sięgamy po więcej i więcej tylko po to, by inni to docenili, żeby potwierdzili, że jesteśmy dobrzy.

Biegun mi uświadomił, jak ważny jest wewnętrzny świat. Ten sukces przyszedł szybko. Może za szybko.

Wróciłeś do kraju jako trzydziestoletni wielki zdobywca. Nagle cały świat na ciebie patrzył.

Tak, to było nieoczekiwane. Zdając sobie sprawę, jak było na Spitsbergenie i na Grenlandii, jakie to jest ciężkie, naprawdę myślałem, że może w wieku pięćdziesięciu czy sześćdziesięciu lat spełnię to marzenie. A tu nagle młody, niedoświadczony chłopak zdobywa oba bieguny w rok. Trzy lata przed tą wyprawą taki obrót spraw wydawał mi się równie prawdopodobny jak to, że polecę na Księżyc i będę jego pierwszym amatorskim zdobywcą. Dla wielu obserwatorów to moje osiągnięcie stało się synonimem czystego sięgania po marzenia. Czystego w tym sensie, że nie musiałem z nikim walczyć, podkładać nóg, robić świństw, iść po trupach. Ludzie tęsknią za takimi przykładami. Chcą się upewnić, że bez nieczystych zagrywek da się osiągnąć to, o czym się śniło.

Tylko że pojawiło się niemal od razu pytanie: co teraz? Wpadłem w pułapkę własnych ambicji. Zamiast żyć spokojnie z tym sukcesem na koncie, zastanawiałem się, co by tu teraz spektakularnego zrobić. Chciałem dalej, więcej… Niby nie było to złe, bo dzięki temu apetytowi doszło do ekspedycji z Jaśkiem Melą, która pozwoliła osobom niepełnosprawnym przestać koncentrować się na barierach utrudniających im spełnianie marzeń. Czyli bez tego mojego nienasycenia nie byłoby wyprawy, która nie tylko dla Jaśka i dla mnie okazała się przełomowa.

Im dłużej o tym myślę, tym bardziej ambicja wydaje mi się krzyżem. Dlaczego iść na koniec świata, ryzykując życie, gdy można spokojnie żyć na wsi, kontemplować, cieszyć się słońcem, przyrodą? Ciekawe, że czasem jakieś siły gnają nas wciąż w nowe miejsca… Kiedy w dzieciństwie mieszkałem w Połczynie-Zdroju, chciałem się z niego wyrwać. A dziś wydaje mi się, że świat zogniskowany w domu tworzonym przez kochającą się rodzinę nie jest gorszy niż makrokosmos, którego tajemnice wciąż są do odkrycia.

Dochodzenie do tej wiedzy zajęło ci kilkadziesiąt lat.

To prawda.

I szedłeś dosyć daleko, by się o tym przekonać.

Nie da się ukryć. To jest jeden z paradoksów życia, że czasem trzeba przejść daleką drogę, żeby dojść do samego siebie.

Niedawno, po wielu latach, wróciłem do swojej szkoły podstawowej w Połczynie-Zdroju. Zostałem zaproszony na jej siedemdziesięciolecie. Urodziłem się w Gdańsku, ale dzieciństwo spędziłem właśnie w Połczynie. Zastanawiałem się, czy jechać na ten jubileusz, czy inne sprawy nie są ważniejsze, ale stwierdziłem, że warto wrócić. Okazało się to wspaniałym doświadczeniem. Spędziłem cały dzień z dawnymi nauczycielami, poznałem losy koleżanek i kolegów. To było tak inspirujące i oczyszczające, że chcę wrócić i napisać tam książkę w stylu „Wizyty starszej pani”. W Połczynie dowiedziałem się, że moją książkę dla dzieci „Marek – chłopiec, który miał marzenia” kupuje się tam uczniom jako nagrodę, jest jedną z lektur do wyboru i że czasem do mojej podstawówki przyjeżdżają wycieczki z dziećmi chcącymi zwiedzić szkołę, do której chodziłem. Niesamowite…

Moi nauczyciele sprzed lat: pani Aniela Stoppa – nauczycielka języka polskiego, pan Zbigniew Mikorski – nauczyciel geografii, czy pan Zdzisław Cesarz ‒ nauczyciel WF-u – potrafili zarażać swoją pasją. W czasie zjazdu dowiedziałem się, że pan Cesarz, człowiek bardzo pogodny, przeżył zsyłkę na Syberię. Połczyn-Zdrój to tak zwane Ziemie Odzyskane. Ludzie, którzy się tam znaleźli, mieli za sobą trudną drogę. Potrafili się cieszyć życiem takim, jakie jest. Jeśli ktoś chciał czerpać z ich pasji, to czerpał.

Z wielką wdzięcznością myślę też o nauczycielu języka francuskiego – panu Kazimierzu Zduńczyku. Pisałem listy do ambasad, bo chciałem korespondować z ludźmi z całego świata. Pan Zduńczyk tłumaczył je na francuski, dzięki czemu mogłem poznać ludzi z Francji czy Gujany Francuskiej. Pomagała mi też nauczycielka hiszpańskiego i nauczyciel angielskiego, pan Meller, więc wachlarz krajów, z którymi miałem kontakt, poszerzał się. Połczyn to małe miasteczko. Wiedziałem, kto zna jakiś język obcy, i chodziłem z prośbą, by mi tłumaczył listy. Ci ludzie robili to cierpliwie, a ja miałem coraz silniejszą motywację, by uczyć się języków.

W jaki sposób wybierałeś mieszkańców krajów, z którymi chciałbyś korespondować?

Zauważyłem gazetowe anonse, że na przykład Zuzia interesuje się znaczkami, lubi tańczyć i marzy o prowadzeniu korespondencji z ludźmi o podobnych zainteresowaniach. Pojawiały się też adresy z zagranicy. Pomyślałem, że skoro obcokrajowcy mogą dawać u nas ogłoszenia, to dlaczego ja nie miałbym dać ogłoszenia w jakiejś gazecie w Kolumbii czy w Stanach? Dzwoniłem do ambasady danego kraju, pytałem się, jakie są tytuły tamtejszych gazet i ich adresy. Trochę już zdążyłem podszkolić języki, więc na przykład pisałem po hiszpańsku list do którejś z gazet (na przykład „El Espectador” w Kolumbii albo „El Mundo” w Hiszpanii), że nazywam się tak i tak, mam tyle lat, interesuję się tym i tym oraz że chciałbym korespondować z kimś z tego kraju. A potem miałem skrzynkę pełną listów z Hiszpanii czy Kolumbii. Pamiętam, że utrzymywałem kontakt z policjantem z Cartageny, dziewczynami z Syberii, mieszkańcami Libii, Wenezueli, Argentyny i Kanady.

Po co to robiłeś, czego chciałeś się dowiedzieć?

Chciałem mieć kontakt ze światem. To była chęć podróżowania, poznawania świata, nie tylko za pośrednictwem książek. To była też intuicja, że języki i ludzie są kluczem do świata i cały świat jest moim domem.

To było w podstawówce czy w liceum?

W podstawówce: piąta, szósta, siódma klasa. Odbywałem też rozmowy telefoniczne z poczty. Z kabiny numer dwa wykonywałem połączenia międzymiastowe. Za wszystkie pieniądze, które zarobiłem w jakichś dorywczych pracach, dzwoniłem do ambasad w Warszawie.

Może była we mnie nadzieja, że wyjadę kiedyś do kraju, do którego piszę? Może to była próba otwarcia sobie drogi do świata?

4„Drzwi więzienia w Braniewie są dla pana zawsze otwarte”

Po Camino mówiłeś, że spotkały cię różne małe cuda po drodze.

Tak.

Co to były za cuda?

Jeden – cud łyżeczki, jak go nazwałem. We Francji jest tak, że między czternastą a dziewiętnastą wszystkie knajpy są zamknięte, nie można nic zjeść. Kupowałem więc puszki, by zawsze móc coś zjeść. Zorientowałem się, że nie wziąłem ze sobą żadnej łyżeczki. Potem, gdy bywałem w jakichś barach, myślałem, żeby może wziąć jedną łyżeczkę, przecież ona nie ma niemal żadnej wartości. Po chwili włączało mi się myślenie: nie można tak, przecież to byłaby kradzież. Przez jakieś dwa tygodnie prześladował mnie problem łyżeczki. Ale nie przywłaszczyłem sobie żadnej. Przecież „Kto w bardzo małej sprawie jest wierny, ten i w wielkiej będzie wierny; a kto w bardzo małej sprawie jest nieuczciwy, ten i w wielkiej nieuczciwy będzie”. Idę Camino, a w środku lasu leży… łyżeczka. To był dla mnie cud. No bo nie widelec, nie nóż, nie wielka łyżka, ale właśnie taka łyżeczka, jakiej potrzebowałem. Oczywiście można powiedzieć, że to przypadek, ale dlaczego przez całe życie nie spotkał mnie taki przypadek? Kto zostawia łyżeczkę w środku lasu? Myślałem o niej i ona się nagle zmaterializowała. To był dowód na materializowanie się myśli. Wcześniej sporo czytałem o tym, że ludziom idącym Camino, którzy o czymś intensywnie myślą, czegoś chcą, to coś się wydarza.

Dzięki tej pielgrzymce tak naprawdę poznałem różaniec, bo wcześniej był on dla mnie klepaniem zdrowasiek, a teraz zauważyłem, że to kontemplacja, rodzaj medytacji: tajemnice, które się przeżywa, z których się czerpie. W Belgii dostałem SMS od znajomego lekarza, Marka. Zapytał, czy wiem, że wczoraj (13 maja) była rocznica objawień fatimskich, i czy odmawiam różaniec? Napisał, że być może dzisiaj będę się mógł przekonać o jego sile. Zaczęliśmy z Jankiem Czarlewskim rozmawiać o różańcu. Janek wychowywał się we Francji, w kompletnie zlaicyzowanym środowisku. Jest reżyserem, robi filmy dokumentalne i fabularne. Nagle zaczął wracać do korzeni, do modlitwy, mówił, że ten różaniec mu daje siłę. W czasie gdy o tym rozmawialiśmy, przyłączyła się do nas dziewczyna z okolic Fatimy ze swoim chłopakiem. Szliśmy dalej razem. Nagle pojawiło się małżeństwo z Bonn, Tomek z żoną, których spotkaliśmy wcześniej za Kolonią i którzy przywieźli dla nas gorący, domowy obiad. Jakaś zupełna abstrakcja. Jako że staliśmy na środku drogi, Tomek powiedział, że znajdzie jakąś zatoczkę, w której będziemy mogli zjeść. Szliśmy z tymi Portugalczykami, rozmawiając o Fatimie. Znaleźliśmy zatoczkę w środku niczego, na łące, na wzgórzu. Zaczęliśmy jeść dwudaniowy obiad. Obejrzałem się za siebie i zobaczyłem, że nad nami stoi kapliczka z figurą Matki Bożej Fatimskiej (Notre-Dame de Fátima). Najbardziej zastanawiające było to, że podczas całej drogi nie spotkałem innej figury Matki Bożej Fatimskiej. Ciężko jest to opowiedzieć, ale z Jankiem byliśmy wtedy porażeni.

Wierzę, że dzięki Matce Bożej z Fatimy udało mi się dojść do Santiago. Choć gdy mówię o tym dziś w Gdańsku, brzmi to może dziwnie.

Zresztą taki niesamowity zbieg okoliczności miał miejsce, kiedy byłem z dziećmi w Santiago… Nieoczekiwanie mogły zobaczyć Botafumeiro, okadzanie katedry wielkim kadzidłem, odbywające się regularnie w inne dni niż ten, w którym się tam znaleźliśmy. Okazało się, że akurat gdy tam byliśmy, stworzono podróżnym dodatkową okazję do przeżycia tego wyjątkowego rytuału.

Po tym wszystkim Pola zapaliła się do pomysłu, żeby kiedyś przejść ze mną Camino, może z osiołkiem. Jeździliśmy tego dnia jeszcze na rowerach, a potem postanowiłem wyruszyć z dziećmi do Fatimy. Dotarliśmy tam około dwudziestej drugiej. Nie za bardzo wiedziałem, gdzie się ustawić kamperem. Wjechaliśmy na plac. Okazało się, że w pobliżu zaczyna się procesja, szły w niej tysiące ludzi ze świecami w rękach. Na dzieciach zrobiło to wrażenie. Nie planowaliśmy, że nocą będziemy szli w takiej procesji i uczestniczyli w adoracji. Traktuję to jako łaskę, że tego samego dnia moje dzieci i ja mogliśmy coś takiego przeżyć w Santiago i Fatimie. Botafumeiro i adoracja: skoro pytasz o cuda, traktuję to jako jeszcze jeden cud, który mnie spotkał.

Dlaczego od lat w czasie wypraw wracasz do prowadzenia dzienników?

Ponieważ używam tego, co się wcześniej sprawdziło, i tego, co płynie z intuicji. Każdy sprzęt, który biorę, ma znaczenie, wszystko jest przemyślane. Gdy wybrałem się z Wojtkiem na Grenlandię, zauważyłem, że on prowadzi notatki. Ponieważ był moim guru, postanowiłem robić to co on. I nagle spostrzegłem, że prowadzenie dziennika mi pomaga. Pisząc go, przenosiłem się do innego świata; prowadzenie go miało funkcję terapeutyczną. Napięcie z całego dnia mnie opuszczało, stawałem jakby obok przeżytych sytuacji i w ten sposób się z nich wyzwalałem. Potem to było już dla mnie jak lekarstwo. Brałem je dwa razy dziennie – rano i wieczorem. Rano przelewałem na papier nadzieje na dany dzień, a wieczorem zrzucałem balast. Po zapisaniu naprawdę następował reset umysłu.

W chaosie cywilizacji nie potrafię prowadzić dziennika regularnie. Natomiast kiedy jestem sam – nie mam z tym problemu. Szczególnie w czasie wypraw, kiedy życie jest zagrożone, ten dziennik ma nieocenioną rolę. W pisaniu jest coś takiego, co zmywa troski, obawy, krzywdy. Myślę, że wyrażanie siebie poprzez muzykę działa podobnie. Gromadzące się w nas napięcie, jeśli go nie zrzucimy, działa destrukcyjnie. Spala nas. Mamy coraz mniej sił. Dlatego trzeba się oczyszczać. Wyrażać swoje emocje.

Po co trenujesz jogę?

Bo dobrze działa na umysł i na ciało. Od dawna chciałem ją ćwiczyć, ale nie potrafiłem zacząć. Początkowo trenowałem sam, potem z nauczycielkami i nauczycielami, a teraz mam trenerkę, która przychodzi do mnie kilka razy w tygodniu. Traktuję jogę jako zestaw ćwiczeń relaksujących. Widzę, że wciąż jest sporo oporów wobec jogi, choćby w Kościele. Część ludzi twierdzi na przykład, że joga pochodzi od szatana.

Wiele osób się boi tego, czego nie zna.

Tak. Czasem ludzie mnie pytają, jaki joga ma wpływ na moją wiarę. Odpowiadam, że taki, jak bieganie albo pływanie. W organizmie powstają różne blokady, pewne partie są mniej aktywne, pojawiają się usztywnienia. Jeśli nie będę dbał o ciało, ono mi nie będzie służyło. Joga jest dla mnie dobra. Wstaję o szóstej rano, by ją ćwiczyć. Ludzie robią to od paru tysięcy lat, to sprawdzona metoda na dobre samopoczucie. Oprócz jogi ćwiczę Qi gong. To praca z energią. Przez ćwiczenia fizyczne balansujemy energię naszego organizmu. Qi gong łączy ruch, postawy ciała, techniki oddechowe i skupiony umysł. Po raz pierwszy zobaczyłem kogoś, kto to ćwiczy, na kempingu we Francji. Zainteresowało mnie to.

Oprócz jogi i Qi gong pływam, biegam i jeżdżę na rowerze. Nie lubię siłowni. Czasem też ćwiczę karate. Od dzieciństwa fascynowała mnie Japonia, więc siłą rzeczy pojawiło się w moim życiu też karate. Zacząłem je ćwiczyć w ósmej klasie, kiedy to jeszcze było w Polsce bardzo niszowe. Na studiach w AZS-ie moim trenerem był jeden z późniejszych twórców GROM-u płk Andrzej Drewniak. Karate nauczyło mnie dyscypliny. I tego, że w monotonii można odnaleźć pełnię. To mi chyba później pomogło wędrować przez lodowe pustkowia.

Myślę o tym, by pracować z energią poprzez taniec, pantomimę albo zajęcia aktorskie. Poranny spacer, wpatrywanie się we wschodzące słońce, rozmowa i przytulanie się do drzew jest wspaniałą pracą z energią.

Byłeś kiedyś w klasztorze zen w San Francisco, prawda?

Tak, dwa razy po dwa tygodnie.

Dlaczego się na to zdecydowałeś?

To był ciąg przypadków, ale jak wiesz – nie bardzo wierzę w przypadki. Poproszono mnie, żebym poprowadził spotkanie z mistrzem zen Jakusho Kwongiem. Początkowo odmówiłem, bo nie znam się na zen. Wydawało mi się więc, że nie jestem odpowiednią osobą do prowadzenia takiego spotkania. Organizatorzy jednak przekonali mnie, że jestem. Przeczytałem książkę bohatera tego spotkania – „Bez początku, bez końca”. Dowiedziałem się, że Kwong był w Auschwitz, że spotykał się z Dalajlamą, że jeździł medytować do Tyńca (a Tyniec jest dla mnie ważnym miejscem) i do klasztoru w Lubiniu, znał się z ojcem Janem Górą. Ta książka uświadomiła mi, że medytacja nie stoi w konflikcie z religią chrześcijańską. Zen jako system myślenia zawsze mnie interesował, dlatego to spotkanie było pierwszą poważną okazją do zetknięcia się z nim. Po spotkaniu Jakusho zaprosił mnie na kolację, w czasie której zapytał, czy chciałbym zobaczyć, jak wygląda guided meditation. Wziąłem w niej udział i bardzo mi się spodobała. Zrozumiałem, że nawet licząc w czasie moich wypraw do tysiąca, medytowałem. Zacząłem się dziwić, dlaczego w Kościele katolickim nikt nigdy nie zaprosił mnie na medytację. Szukałem różnych możliwości i nigdy mi nie powiedziano, że jest taka opcja. Jakusho Kwong powiedział, że założył ośrodek pod San Francisco – Sonoma Mountain Zen Center, więc jeśli mam czas, to mnie zaprasza. Kilka miesięcy później akurat miałem dwa wolne tygodnie.

Twierdzisz, iż to paradoks, że przez zen doszedłeś do chrześcijaństwa, którego nie rozumiałeś pięćdziesiąt lat.

Tak, doszedłem do lepszego rozumienia tego, czego kompletnie nie rozumiałem wcześniej. Myślę, że Jan Paweł II miał rację, że tam, gdzie kończy się zen i medytacja pustki, zaczyna się chrześcijaństwo i kontemplacja Boga. W medytacji brakowało mi czyjejś obecności.

Pojechałem do San Francisco w 2013 roku nie po to, by zgłębiać jakąś filozofię czy uczyć się innej obrzędowości, ale żeby pomedytować. Wiedziałem, że nie nauczę się tego sam. To były dwa tygodnie odosobnienia. Dzień rozpoczynałem o trzeciej albo czwartej, były rytuały związane z jedzeniem, medytacja przez pracę, obowiązywały rozmaite zasady, na przykład leave no traces, czyli niezostawiania po sobie bałaganu, nawet najmniejszego, i niezakłócania przestrzeni. To było bardzo spójne, ale czegoś mi w medytacji, którą wtedy zacząłem praktykować, brakowało. Ona miała być zgłębieniem pustki. Celem było osiągnięcie pustki w sobie. Zrozumiałem, że to jest dobry cel pośredni, ale gdyby celem życia było rozpłynięcie się w pustce, to mało… Medytacja pustki jest dobra dla oczyszczenia się z nadmiaru myśli. Ale samo mycie, skupienie się w życiu na tym, by być czystym, jest niewystarczające. Bardzo mi się podobał stan osiągany dzięki medytacji – tyle że medytacja nie była dla mnie celem, raczej techniką. Filozofia zen, rysunek zen, zasady poruszania zen są bardzo interesujące. Fascynująca jest płynąca z nich prostota, oszczędność środków. Wiedziałem jednak, że medytacja zen nie stanie się moją drogą życiową.

Po wizycie w Kalifornii pracująca u mnie w fundacji Agnieszka zapytała, czemu jeżdżę medytować do San Francisco, skoro mogę to robić u gdańskich dominikanów, w kościele Świętego Mikołaja, co środę o godzinie dwudziestej. Pomyślałem: czemu nie? Poszedłem. I to było jak miód. W medytacji pustki brakowało mi obecności Boga. Technicznie ta medytacja była taka sama – pozycja, sposób siedzenia, czas trwania. Dwadzieścia czy trzydzieści minut medytacji siedzącej, potem medytacja chodzona, po której następował powrót do siedzącej. Identycznie jak w klasztorze zen. Tylko tu był krzyż zrobiony ze świec. Zamiast liczenia do dziesięciu była kontemplacja imienia Jezus. Poczułem, że Jezus jest drogą, którą można iść dzięki tej medytacji. Wszystko mi się poskładało w jedną całość. Potem Agnieszka zapytała, czy nie chciałbym mieć kierownika duchowego. Nie wiedziałem, że można kogoś takiego mieć. Poleciła mi przełożonego tego klasztoru. Zacząłem z nim rozmawiać o różnych swoich wątpliwościach i… odkryłem zupełnie inny rodzaj duchowości. Potem pojawiły się w moim życiu rekolekcje ignacjańskie, które stały się dla mnie czymś bardzo ważnym. Zacząłem się interesować Ignacym Loyolą, świętym Janem od Krzyża. Zobaczyłem, że religia ma nie tylko masowy charakter, ale że istnieją różne możliwości kontemplacji.

Zacząłem rozumieć, że poszczególne elementy Mszy świętej łączą się ze sobą, nie są przypadkowe. Liturgia nabrała dla mnie znaczenia. Obrzędy, które wcześniej wydawały mi się puste, stały się czymś ważnym dla duszy, a nie czymś, w czym bierze się udział, bo tak wypada. W czasie dalekich i niebezpiecznych wypraw wiele razy czułem rękę Boga, wiem, że On jest i był ze mną. Zawsze uważałem, że rozmowa z Bogiem jest czymś bardziej pierwotnym, ważniejszym niż uczestnictwo w liturgii Mszy świętej. Ale nagle ta liturgia przestała być dla mnie pusta, stała się rozmową.

Twierdzisz, że z perspektywy dzisiejszego świata twoja wyprawa do Santiago była kompletnie bez sensu.

Tak.

A jaka jest perspektywa dzisiejszego świata?

Z jego perspektywy ważna jest skuteczność, szybkość. Ważne jest, by zaliczać ten świat, a nie wnikać w niego. Żeby zafundować sobie maksymalną ilość przyjemności różnego typu. Zdobyć i zaliczyć jak najwięcej sukcesów w pracy, w rodzinie, w pasji i być w tym lepszym i efektywniejszym od innych – tych, z którymi możemy się porównać: znajomych, rodziny, sąsiadów. Zatem z tej perspektywy moja pielgrzymka była bez sensu. No bo skoro można w dwie godziny dolecieć do Santiago, odwiedzić katedrę i tego samego dnia wrócić, by następnego już być na jakiejś interesującej imprezie, to po co iść przez cztery miesiące? To jest całkowicie bez sensu z perspektywy tego, kto myśli, że liczy się tylko cel, a nie droga, która do niego prowadzi.

Za czym tęsknią ludzie, którzy spotykają się na tym szlaku?

Za prawdą, za pełnią życia.

Czym są zmęczeni?

Powierzchownością tego życia, jakąś iluzją – bo czasem dzieje się dużo, ale gdy popatrzeć w głąb – nic się nie dzieje. Szukają sensu. Bo często wszystko – w znaczeniu materialnym – mają, ale brakuje sensu.

Wiedzą, że nikt im go nie da, muszą szukać go na własną rękę?

Czują, że ta droga jest okazją, by coś znaleźć.

Dlaczego po drodze do Santiago de Compostela chciałeś odwiedzić więzienia?

Gdy myślałem o tej wyprawie, chciałem, żeby było jak w przypadku Jaśka Meli – żeby była czymś więcej niż przekraczaniem granic geograficznych. Szukałem jakiejś formy. Mój przyjaciel Sławek Czarlewski zaproponował, bym w mijanych po drodze miastach spotykał się z ich mieszkańcami – żeby był komitet powitalny, burmistrz, lampka wina… Wydało mi się to absurdalne. Nie chciałem szopki, czegoś sztucznego, ale autentycznego spotkania. Pomyślałem, że dobrze byłoby odwiedzić miejsca, w których przebywają ludzie na różne sposoby wykluczeni, czyli więzienia, ośrodki dla uzależnionych (zresztą gdy raz nie mogłem na Camino ‒ w okolicach Goleniowa ‒ znaleźć noclegu, tylko w Monarze otworzono mi drzwi i pozwolono się przespać). Dowiedziałem się, że w areszcie śledczym w Gdańsku została zorganizowana konferencja, w czasie której opowiadano o Bernardzie Ollivierze, Francuzie, który wprowadził w swoim kraju chodzenie szlakiem świętego Jakuba jako metodę resocjalizacji dla więźniów. Okazało się, że to, o czym myślałem jako o czymś słusznym, już się zmaterializowało we Francji. Na tej konferencji spotkałem naczelników więzień, którym zasygnalizowałem, że chętnie bym odwiedził po drodze więzienia i porozmawiał z ludźmi odsiadującymi wyroki. Zaplanowałem odwiedziny w Braniewie, Koszalinie i Kamieniu Pomorskim. Kiedyś dostałem zaproszenie na spotkanie z więzienia we Włocławku, podpisane przez tysiąc czterystu więźniów. Nie mogłem w tamtym czasie go odwiedzić, więc tych kilka więzień po drodze do Santiago traktowałem jako zadośćuczynienie za tamtą nieobecność. Dosyć zabawnie zabrzmiała deklaracja jednej z pracownic więzienia w Braniewie, która po mojej wizycie powiedziała: „Panie Marku, jakkolwiek by brzmiały te słowa, to drzwi więzienia w Braniewie są dla pana zawsze otwarte”.

Wiesz, gdy przy wejściu musiałem oddać dowód osobisty i komórkę, poczułem, że pobyt tam wiąże się z odosobnieniem, izolacją, jakby przejściem do innego świata. Wraz z zamknięciem drzwi więzienia klamka zapada. Dziwne to było uczucie… Nie chodziło o to, żeby dzięki więźniom dodać sobie znaczenia, narobić szumu: „taki jestem dobry, że odwiedzam więźniów”. To nie miałoby sensu. Po spotkaniu w Braniewie naczelnik tego więzienia powiedział mi, że jeżeli chociaż jeden z tych więźniów zmieni swoje życie, jeśli moje opowiadanie go do czegoś dobrego zainspiruje, to warto było.

Chciałbym, żeby to rozmawianie o pokonywaniu barier wyzwalało marzenia. Żeby jakiś więzień pomyślał: jeżeli jemu się udało zrealizować marzenie, to ja też mogę. To niekoniecznie są pragnienia związane z kolejnym włamaniem czy rabunkiem. Wszyscy mamy piękne marzenia, tylko czasem nie wierzymy, że są możliwe do spełnienia. Czyjś przykład może być katalizatorem, żeby dokonać w swoim życiu dobrych zmian. Wierzę, że skuteczna resocjalizacja jest możliwa. Dlatego po Camino byłem też z wystąpieniem w więzieniu na Rakowieckiej w Warszawie. Po nim było mocne spotkanie…

Na podstawie moich dotychczasowych doświadczeń opracowałem metodę „Biegun”, która jest wprowadzana w wielu szkołach. Ale moją ambicją jest, żeby spróbować pracować nią z więźniami. Podobno metoda resocjalizacji poprzez Camino daje świetne rezultaty. Statystyki są znakomite. Ci, którzy uczestniczą w tym programie we Francji, nie wracają potem na drogę przestępstwa. Więzienia, nie tylko w Polsce, konserwują, a nie resocjalizują. Człowiek jest zamknięty, sfrustrowany i nie widzi, co ma być celem resocjalizacji.

W czasie prowadzonego przez ciebie szkolenia „Jak niemożliwe staje się możliwe. Wyprawy na krańce marzeń” zaobserwowałam, że jego uczestnikami byli dobrze wykształceni ludzie, którzy osiągnęli zawodowy sukces, a jednak bardzo im zależało, by dowiedzieć się więcej o twoich metodach na realizowanie najbardziej szalonych planów. Zadawali mnóstwo pytań, byli zaangażowani w dyskusję. A jak jest w więzieniach? Domyślam się, że przebywają tam ludzie często pogrążeni w beznadziei, nieufni.

Często, ale nie zawsze. Na przykład po mojej TED-exowej mowie w więzieniu na Rakowieckiej w Warszawie rozmawiałem ze świetnie wykształconym mężczyzną, który spędził dwadzieścia jeden lat w Algierii, poszukując ropy. Całkiem sporo spotkałem tam ludzi o szerokich horyzontach, nieprzystających do obiegowej opinii o odsiadujących wyroki. Duże wrażenie zrobiło na mnie ciężkie więzienie dla kobiet w Kamieniu Pomorskim. Znalazłem się w małej salce z kobietami odsiadującymi długie wyroki. To było trudne spotkanie.

W jakim sensie trudne?

Więźniowie na ogół są zamknięci w sobie. Wydaje mi się, że najważniejszą rzeczą jest to, by oni poczuli, że są ludźmi. Tak, popełnili przestępstwa, więc muszą odbyć karę, ale nie są skreśleni na zawsze, ciągle mają szansę. Przekonanie ich do tego jest trudne. Bo oni czują się gorsi. Dlatego nie mogę im opowiadać o pięknych miejscach na świecie, ale o sposobach wyjścia z trudnych sytuacji, o sile marzeń i tak dalej. To musi być osadzone w kontekście ich życia. Muszą uwierzyć, że mają szansę na przemianę, że świat ich nie zdepcze, że ktoś jednak wyciągnie rękę, zobaczy w nich ludzi.

5Logika serca

Przed jakimi pułapkami tego świata chciałbyś ustrzec swoje dzieci?

Trudno powiedzieć, bo moje dzieci są sobą, ja jestem sobą, a to oznacza, że każde z nas może być podatne na inne pułapki. Na pewno chciałbym je ustrzec przed łatwymi sukcesami. Najważniejsze, by żyć w prawdzie, a to jest we współczesnym świecie bardzo trudne. Chciałbym, żeby moje dzieci zrozumiały, że życie w prawdzie jest o wiele ważniejsze niż sukcesy.

A czym jest ta prawda? Chodzi ci o prawdę o sobie, o relacjach, o tym, żeby komuś nie robić krzywdy kosztem swojej wygody?

Właśnie. Co to jest prawda? Szukam. Cały czas. Chodzi o uczciwość wobec siebie i innych. O to, by nie grać ról, które nie są nasze, których nie czujemy.

W czasie ekstremalnych wypraw, gdy było ciężko, pomagały ci zapamiętane obrazy czy przeczytane słowa. Twierdzisz, że one dają energię mentalną, która jest ważniejsza od fizycznej.

Tak. „Ile listów, ile rozstań / ciężkich godzin w miastach wielu? / I znów upór, żeby powstać / I znów iść, i dojść do celu”… Ile razy dodawał mi sił Marek Grechuta, ale i Jacques Brel, Leonard Cohen, Edith Piaf, Mike Oldfield, Kora. Bardzo energetyczny jest Manu Chao.

W skrajnych sytuacjach, kiedy życie wisi na włosku, wszystkie „twarde” rzeczy przestają mieć znaczenie. Nie liczy się to, by dojść za wszelką cenę, nie liczą się wielkie postanowienia. Paradoksalnie słowa, obrazy, muzyka – szeroko pojęta kultura zaczynają grać kluczową rolę. W chwilach załamania właśnie wiersze Wisławy Szymborskiej, Zbigniewa Herberta, Edwarda Stachury, Siergieja Jesienina, Anny Achmatowej czy też obrazy z filmów Andrieja Tarkowskiego, Michelangela Antonioniego miały dla mnie kolosalne znaczenie.  Potrafiły wbrew przeciwnościom Oceanu Arktycznego czy Antarktydy doprowadzić tak bezbronną i słabą istotę, jaką jest człowiek, na biegun, a nawet dwa.

Są takie dzieła kultury, które do nas powracają, ale trzeba też szukać w pamięci takich, nad którymi jeszcze nie myśleliśmy. Słowa są jak amulety. Jeśli używamy ich zbyt często, tracą swoją moc, zużywają się.

Może się będziesz śmiać, ale na Camino niosła mnie piosenka „Somosierra” Kaczmarskiego. Dzięki YouTube wyświetliłem sobie filmik z „Popiołów”, w którym trwa szarża ułanów. Nie poruszała mnie aż tak sama walka, ale to, że oni nie mieli prawie żadnych szans, by dokonać tej szarży, a jednak przeszli jak burza. Dzięki szaleńczej odwadze, brawurze, szczęściu. Uwierzyli w niemożliwe.

Istotna jest energia miejsc, które odwiedzasz. Na Antarktydzie ta energia jest inna, bo otacza cię czysta natura, nie ma impulsów z zewnątrz, wchodzisz w głąb siebie. W świecie skutym lodem życie jest wydestylowane do najprostszych spraw. Na Camino istotnym elementem było zetknięcie się z historią, głównie tą najnowszą. Na przykład w Niemczech, przez które szedłem ponad miesiąc, było bardzo wiele pomników z pierwszej i drugiej wojny światowej, więc siłą rzeczy człowiek myślał o wydarzeniach, które upamiętniały. W Hiszpanii, w której szedłem wąwozami i górami, przyszły mi na myśl te słowa Kaczmarskiego: „Nieść będą ciężar wytrząśniętej z buta / Grudki zaschniętej gliny Somosierry…”. Somosierra była mi od dawna bliska, od liceum dużo słuchałem Kaczmarskiego. Znaliśmy się. Widywaliśmy się na przykład w jednej z kawiarni Sopotu – czasem w niej grał, często przychodził do niej lub innych miejsc na ulicy Monte Cassino.

Szukasz słów kluczy. Do dusz różnych ludzi są różne klucze. Do mnie w czasie rozmaitych wypraw powracały obrazy z mojego ukochanego filmu „Andriej Rublow” Tarkowskiego. Chłopiec, który bije w dzwon, i człowiek, który się wznosi balonem w górę, choć nikt w średniowiecznej Rosji nie wierzył, że któremuś z nich powiedzie się to, co sobie wymarzył. Choćby nie wiem jak było trudno, wierzę, że balon jednak oderwie się od ziemi, że dzwon zadzwoni.

„Absolwent” z Dustinem Hoffmanem też jest filmem, nad którym myślałem: szczególnie porusza mnie scena, w której leci „Sound of Silence”. Za jedno z najznakomitszych dzieł polskiej kinematografii uważam rozgrywające się w Trójmieście „Do widzenia, do jutra” Janusza Morgensterna z Teresą Tuszyńską (nie byłem chyba jedynym, który się w niej zakochał) i Zbigniewem Cybulskim w rolach głównych.

O tak, wspaniałe.

Bardzo bliscy klimatem są „Niewinni czarodzieje” Andrzeja Wajdy. Kalina Jędrusik, Tadeusz Łomnicki, Krzysztof Komeda i znów Zbigniew Cybulski. Oba te filmy opowiadają o tym, co niewypowiedziane, a najważniejsze.

Dlaczego na trawers Antarktydy wziąłeś ze sobą „Mistrza i Małgorzatę” Bułhakowa?

Dostałem tę książkę przed wyprawą. Ludzie mi czasem darują różne książki, bym je zabrał. Wszystko waży, więc trzeba dokonywać selekcji. Zawsze brałem Biblię i Tolkiena. Nieoczekiwanie książka „Przekroczyć próg nadziei” Jana Pawła II stała się moim paliwem w drodze na biegun północny. Dostał ją Wojtek Moskal. Gdy się pakowaliśmy, ona leżała na stercie rzeczy, których nie weźmiemy. Ale intuicja mi podpowiedziała, by ją wziąć. I to był dobry wybór. Z kochanym przeze mnie „Mistrzem i Małgorzatą” było inaczej. Wziąłem tę książkę, ale potem zaczęła mi ona ciążyć. Tak bardzo, że ją zakopałem po drodze. W warstwie konstrukcji, warsztatu, wyobraźni – jest arcydziełem. Natomiast prezentuje taki obraz diabła, który jest atrakcyjny, bardziej atrakcyjny niż Jezus ‒ i bardziej sprawczy. Nic, tylko się zbratać z diabłem i dalej z nim iść. Więc kiedy zaczęły mnie spotykać niepowodzenia na trawersie, zacząłem się zastanawiać, gdzie jest problem. Na tego typu drodze nawet małe ziarnko zaczyna robić rany stukrotnie większe niż ono samo. Takim ziarnkiem wtedy stała się dla mnie ta książka, więc ją zakopałem w lodach Antarktydy.

Mocno wierzę, że słowa mają moc. A skoro tak jest, to może być ona różna.

Wymień kilka wyjątkowo ważnych dla ciebie książek…

Biblię czytam inaczej niż wszystkie inne książki. Wystarczy, bym przeczytał krótki fragment, i jest mi z nim dobrze. Lubię też rano, o wschodzie słońca, medytować z Biblią i „zorientować” nadchodzący dzień. Często proste zdania, nad którymi przechodzi się do porządku dziennego, nagle przez doświadczenie życiowe nabierają innego znaczenia. Gdy na studiach zacząłem podróżować z moim przyszłym szwagrem Jurkiem, zabieraliśmy ze sobą Biblię. Czytaliśmy ją na autostopie, nieraz całymi dniami. Jeden z nas oddawał się lekturze na poboczu, a drugi próbował zatrzymać samochód. Potem branie Biblii na każdą wyprawę stało się moim nawykiem. To była książka, która mi najczęściej towarzyszyła. Nie żebym był szczególnie religijny. Po prostu czułem, że chcę. Gdy jechałem do Meksyku i każdy kilogram był ważny, albo jak szedłem na biegun, to nie brałem rzeczy niepotrzebnych. Biblia ma najwięcej dobrych słów na gram wagi. Do żadnej książki nie wracam tak często.

Innego typu lekturą, która zmieniła moje życie, jest „Twierdza” Saint-Exupéry’ego. Zdania z niej pomogły mi uwierzyć, że moja samotność na studiach, marzenia, żeby opłynąć świat, zmienić swoje życie – mają sens. Samotność władcy z „Twierdzy”, jego rady dla syna –wydawały mi się tak bliskie… Do dziś pamiętam to zdanie: „Myślisz, że dla idących liczy się dojście do celu? To spójrz na tę karawanę, która błądzi”. Za każdym razem, gdy wracam do tej książki, odkrywam coś nowego. „To, co istotne w karawanie, odkryjesz, gdy czas ją strawi”. Saint-Exupéry pisał też: „Szalony, kto sądzi, że ludzkiego szczęścia trzeba szukać w zaspokajaniu pragnień, przekonany, że dla idących liczy się przede wszystkim dojść do kresu, a kresu przecież nigdy nie ma”.

„Twierdza” to książka nieukończona, autor zmarł przed jej wydaniem. Zapowiadał, że to będzie dzieło jego życia. Pewnie gdyby miał czas, układ rozdziałów byłby inny, ale i bez tego to naprawdę głęboka lektura. Droga, wędrowiec, władca, miłość, samotność, śmierć… W zależności od etapu życia, na którym jesteś, zwracasz uwagę na inne elementy. To utwór medytacyjny. Bardzo mnie zmotywował do działania, do tego, by nie oddawać swoich marzeń walkowerem.

Zanim „Twierdza” stała się dla mnie ważna, zaczytywałem się w „Obcym”, „Dżumie” i „Upadku” Alberta Camusa. Zaraz znajdę to wydanie „Obcego” z 1972 roku, które towarzyszyło mi od liceum… O, jest! Popatrz, co notowałem na marginesach w okresie stanu wojennego, gdy Radio Wolna Europa dawało instrukcje, jak się należy zachowywać, by sprzeciwić się WRON-ie, jak stawiać bierny opór, bojkotować rzeczywistość, na którą się nie zgadzamy, nie wychodząc na demonstracje: „zgłoś się po urlop”, „[komisarzy] zasypuj pytaniami, nie wyprzedzaj decyzji”, „udawaj głupiego”, „wykonuj dokładnie idiotyczne przepisy, przyjdź z pomocą kolegom, jeśli jakiś łobuz zatruwa życie, narzekaj”.

„Obcy” to opowieść o człowieku, który zdaje sobie sprawę, że świat zewnętrzny jest iluzją. Otoczenie postrzegało głównego bohatera jako kogoś zupełnie innego, niż był. W jego wnętrzu działy się rzeczy, o które nikt go nie podejrzewał. Przecież to jest o każdym z nas. Każdy kiedyś został niesprawiedliwie osądzony, zaszufladkowany. Camus zauważył, jak ludziom łatwo uznać, że kto nie jest z nami, ten przeciwko nam. Jeśli nie bierzesz udziału w przedstawieniu, nie zachowujesz się jak większość, to zostaniesz uznany za wroga.

Z księciem Myszkinem z „Idioty” Dostojewskiego było nieco inaczej – w swojej szlachetności wydawał się otoczeniu zbyt naiwny. Cierpiał z powodu swojej prostolinijności, ale usłyszał jednak od Nastazji Filipowny: „Bądź zdrów, książę, pierwszy raz w życiu widziałam człowieka!”.

Ach, postaci z Dostojewskiego dają do myślenia. To jest wielka literatura. „Bracia Karamazow”, „Idiota”, „Zbrodnia i kara”, „Biesy” – wszystkie były dla mnie fascynujące, czytałem je jednym tchem. Nieludzkość świata u Dostojewskiego, Turgieniewa czy Camusa objawia się inaczej. Ale warto się zadumać nad książkami każdego z tych autorów, żeby wyciągać wnioski, jakiego świata nie chcemy budować, jacy nie chcemy być dla innych.

Wraca do mnie co jakiś czas „Człowiek w poszukiwaniu sensu” Viktora E. Frankla. Światowy bestseller austriackiego psychiatry, który przeżył pobyt w kilku obozach koncentracyjnych. Po raz pierwszy czytałem tę książkę, gdy podarował mi ją mój przyjaciel Krzysztof Urbanowicz. W czasie lektury odczuwałem… ulgę. Jest tam między wierszami jakieś ciepło, czujesz dobroć Frankla. Wierzysz mu, że nie ma takich sytuacji, w których człowiek nie mógłby dać z siebie chociaż odrobiny dobra. Kiedy później ktoś w Stanach podarował mi tę książkę i ponownie ją czytałem, wydało mi się znów, że ona zapala światełko na końcu tunelu.

Zauważ, jaki zbieg okoliczności – zaczęliśmy nasze rozmowy od Junga i Freuda, a teraz pojawia się Frankl, uważany za trzeciego wielkiego psychiatrę szkoły wiedeńskiej. Jego logoterapia nie budzi takich emocji jak teorie Junga czy psychoanaliza Freuda, ale jest bardzo wartościowa. Pamiętam, że jak byłem pełen rozterek, źle się czułem, nie potrafiłem sobie poradzić z wyłączeniem w głowie jakiegoś komunikatu, to wracałem do „Człowieka w poszukiwaniu sensu” i robiło się jaśniej.

Myślę dziś z wdzięcznością o wielu książkach, z których jestem zbudowany. Może jestem mozaiką książek, które wzbudziły rezonans w moim sercu i odtąd zawsze tam są? Przypominam sobie, jakie wrażenie zrobiła na mnie, wtedy piętnastolatku, pierwsza lektura opowiadań Edgara Allana Poe. Czytałem je w czasie potwornego sztormu na Zatoce Biskajskiej. Były mroczne, ale jakie niesamowite! To jest inny kaliber, ale moją wyobraźnię ukształtował też Sherlock Holmes. Nałogowo wracałem do „Psa Baskerville’ów” czy „Znaku czterech”, a szczególnie do sposobu myślenia i wyciągania wniosków mieszkańca Baker Street 221B.

Pod wpływem książki „»Otago«, »Otago« – na zdrowie!” Iwony Pieńkawy, jako czternastolatek napisałem jedyny w życiu wiersz do niej właśnie. Iwona Pieńkawa była żeglarką, autorką książki o regatach dookoła świata. Zginęła w wieku dwudziestu lat na szosie pod Mławą. Kochałem się w niej. W „»Otago«, »Otago« – na zdrowie!” czuć pasję autorki. Kiedyś poznałem kapitana Zdzisława Pieńkawę, ojca Iwony. Płynęliśmy razem statkiem, ale nie odważyłem się powiedzieć mu, że kochałem się w jego córce.

Myślę, że moją wrażliwość mocno ukształtowały komiksy. Początkowo to był „Kapitan Żbik”, „Kajko i Kokosz”, a przede wszystkim „Tytus, Romek i A’Tomek”. Często szukamy ambitnych dzieł, a przecież prawda zawarta jest również w na pozór błahych zdaniach czy takich przystępnych formach jak komiks. Dzisiaj istnieje wielka gałąź powieści graficznych, bardzo poważnych, takich jak „Logokomiks. W poszukiwaniu prawdy absolutnej”. Czytam wiele komiksów dla dorosłych – na przykład o wojnie hiszpańskiej. Bardzo interesująca jest seria „Incal” autorstwa Alejandra Jodorowsky’ego (scenariusz) i Moebiusa, czyli Jeana Girauda (rysunki). Powiem tylko, że Incal to tajemniczy przedmiot, który trafia przypadkowo do rąk niezdarnego detektywa Johna Difoola z ogromnego Miasta-Szybu, rządzonego przez Triumwirat: Technopapieża, cybernetyczną policję i armię. Akcja rozgrywa się w dalekiej przyszłości.

Według mnie jednym z najpiękniejszych komiksów jest francuski „Kot rabina” Joann Sfar. Powiedziałbym, że to komiks filozoficzny.

Z książek podróżniczych, o żeglarstwie, wyróżniłbym „11:40 GMT ‒ Newport” Kazimierza „Kuby” Jaworskiego, „Samotne zwycięstwo” Erica Tabarly’ego oraz „Dookoła świata po zwycięstwo” Alaina Colasa. Z nich dowiedziałem się mnóstwa ważnych rzeczy dotyczących techniki, co bardzo się przydało w czasie moich wypraw. Jeśli coś działa w świecie regat, to działa też w życiu, które jest poza nimi. W trakcie trwania rozmaitych projektów przypominałem sobie schematy idealne z tych książek. Przeważnie, gdy masz start na przykład pierwszego listopada, to wcześniej trochę trenujesz i przygotowujesz sprzęt. Alain Colas, zanim wystartował w regatach przez Atlantyk, kupił trimaran na Tahiti, skąd musiał nim przepłynąć do punktu startu. W tym czasie tak się z tą z łódką zżył, że w momencie startu był jakby na pełnym biegu, a inni się dopiero rozgrzewali. Jeśli stosujesz tę technikę, że punkt startu jest etapem, a nie początkiem, momentem, gdy wszystko sprawdzasz – tym lepiej dla wyprawy i projektu. Czytając różne książki, staram się wchodzić w strukturę logiczną, łączyć fakty, z fabuły wyłowić mechanizmy, które na przykład umożliwiły Colasowi zwycięstwo. Jego technikę zastosowałem, zdobywając dwa bieguny w rok. Po przejściu północnego byłem rozgrzany, więc biegun południowy potraktowałem jako dalszy ciąg drogi. Gdybym zastosował normalny tryb, to znaczy przygotowywał się do kolejnej wyprawy rok czy dwa, tobym nie osiągnął tego, co osiągnąłem. Skoro już przyzwyczaiłem się do ekstremalnego wysiłku w ekstremalnych warunkach, jakim jest marsz na biegun, nie chciałem robić przerwy i poszedłem od razu na drugi.

Wiem, że chętnie sięgasz po poezję. Gdy czytam wiersz Roberta Frosta „Droga”, chyba domyślam się, dlaczego tak go lubisz: „Dwie drogi prowadziły przez las, ja wybrałem tę mniej uczęszczaną”.

Rzeczywiście, jestem wrażliwy na poezję. Gdy szedłem na Antarktydę, powtarzałem sobie często wiersz Siergieja Jesienina, który napisał przed popełnieniem samobójstwa. Potem zresztą byłem w hotelu Angleterre w Petersburgu, gdzie się to wydarzyło.

Żegnaj, przyjacielu, do widzenia,

Drogi mój, od krwi serdecznej bliższy.

Ta rozłąka w ciemnych przeznaczeniach

Obietnicą połączenia błyszczy.

Żegnaj bez uścisku dłoni i bez słowa.

Nie martw się, cień smutku z czoła przegoń.

W życiu ludzkim – śmierć to rzecz nie nowa,

A i życie samo – nic nowego.

Bardzo krzepiące! Dlaczego przypominałeś sobie akurat ten wiersz?

To wiersz o tym, że życie może być twoim przyjacielem, ale kiedyś trzeba będzie się z nim pożegnać. Ale też o przyjaźni, o tym, jak ważna jest miłość i drugi człowiek. O tym, że idziemy na spotkanie nieznanego od czegoś, co dobrze znamy, i o tym, że nieraz umieramy każdego dnia. W końcu o tym, czym jest życie, nadzieja, wiara i miłość.

Ten wiersz chyba pozwalał mi spojrzeć z dystansu na to wszystko, co dookoła. Może ci się znudzić spokojne życie w kapciach przed kominkiem. Takie, gdy przez kilkadziesiąt lat robisz to samo, nie przełamujesz rutyny. Warto pomyśleć: tak, mogę w czasie dalekiej wyprawy stracić życie, ale robię to, o czym marzyłem. Jeśli będę miał zginąć, zginę. Śmierć to część naszego losu.

Kim dzisiaj, po dwunastu latach od zdobycia biegunów, jest dla ciebie Jasiek Mela? To już dorosły człowiek. Coś się zmieniło w waszej relacji?

Nie, on jest takim samym partnerem jak wtedy. Nigdy nie potrzebowałem czuć się mentorem. Od momentu gdy zdecydowaliśmy, że idziemy wspólnie na biegun, wiedziałem, że powinniśmy być uczestnikami tej wyprawy na takich samych prawach. Że musimy się uzupełniać, tworzyć zespół.

Spotykamy się co kilka miesięcy. Występujemy na tych samych konferencjach albo na przykład widzimy się u Anny Dymnej czy na opłatku lub wspólnym wykładzie. Łączy nas wspólna historia, jesteśmy często zapraszani z tego samego klucza. Staram się wziąć od Jaśka nieco pogody ducha, ale i przepisów kulinarnych. On, podobnie jak ja, dużą wagę przywiązuje do zdrowego żywienia. Niedawno Jasiek przygotowywał się do triatlonu, przedtem przebiegł maraton nowojorski. Byłem ciekaw jego doświadczeń. Wiek naprawdę nie ma znaczenia. Mądrość nie przychodzi przez wiek. Czasem człowiek im starszy, tym głupszy, wcale nie mądrzejszy. Można powtarzać te same błędy, one się będą nawarstwiać. Moc intuicji nie ma związku z wiekiem. Już rozmawialiśmy o tym, że uważam ją za najmądrzejszą siłę, którą mamy do dyspozycji. Przebłysk geniuszu (wywiedziony z intuicji) miewają przecież dzieci.

Jasiek na trudnej sytuacji życiowej, która stała się jego udziałem, zbudował swoją siłę. W jakimś sensie jest wybrany przez los. Ma za sobą taką, a nie inną historię, a zobaczmy, jak z niej wyszedł, kim się dzięki niej stał. Wypracował siłę wewnętrzną, która promieniuje na innych. Udowadnia, że nie ma takich okoliczności, kiedy człowiek powinien się poddać.

Spotkanie z nim przynosi mi dobrą energię i inspiruje, żeby iść dalej i przekraczać siebie. Dlatego lubię z nim, ot tak, porozmawiać przez telefon.

Poznałem go, gdy miał trzynaście lat. Za rok moja córka też będzie miała tyle, a nie wyobrażam sobie, by poszła ze mną na biegun. Jasiek wydawał mi się w pewnym sensie bardzo dorosły, gdy go poznałem. Był dojrzały. Może przez wiedzę o jego wypadku od początku żywiłem do niego duży szacunek.

Mówisz, że człowiek jest powołany do tego, by przekraczać swoje granice. Jakie granice przekroczyłeś na drodze do Santiago?

Przede wszystkim granicę niemocy i niechęci. Odkładałem tę wyprawę przez wiele lat. Być może po części zaczynałem przejmować cudze przekonania, że to nie jest dość spektakularne, że może trzeba siedzieć w domu i zajmować się rodziną, że ta droga biegnąca przez betonowy świat nie ma sensu. Dziś widzę sens – wtedy nie widziałem, ale zaufałem intuicji. Oczywiście mogłem w tym czasie robić przyjemniejsze rzeczy – leżeć na plaży w Gdyni-Orłowie i czytać komiksy, uczyć się języków, bawić się z dziećmi, pojechać na wakacje do ciepłych krajów. Trzeba jednak wychodzić ze swojej strefy komfortu, żeby więcej z tego świata i z siebie zrozumieć.

To moje Camino w wielu obserwatorach wyzwoliło chęć, żeby zrealizować jakieś marzenie, które odkładali na później, albo też zainspirowało ich do tego, by pójść tą drogą. Spotykam na co dzień ludzi, którzy mi o tym mówią. To pokazuje, że sens, którego początkowo, ruszając w drogę, nie widzisz, wyłania się z czasem. Wczoraj miałem sesję zdjęciową i fotograf, który ją robił, powiedział, że odkąd usłyszał ode mnie o Camino, nie może przestać myśleć o tej drodze, i postanowił, że w nią wyruszy, bo ona go w jakiś przedziwny sposób przyciąga. Czyli jestem posłańcem fajnej sprawy. Ta droga jest taka stara, tyle książek o niej powstało… Kiedy byłem dzieckiem, wydawało mi się, że skoro ludzie już dolecieli na Księżyc czy opłynęli Ziemię, to w zasadzie już nic nie zostało do odkrycia i zdobycia. Tymczasem duchowe drogi powstają na nowo tyle razy, ile razy przemierzają je
wędrowcy.

Każdy jest wrażliwy na inne znaki. Może znajduje to, czego nie ma w sobie, albo to, czego ma za dużo?

Gdzieś w połowie mojej drogi do Santiago znajduje się Cruz de Ferro – miejsce, w którym zostawia się niesiony przez siebie kamień symbolizujący coś, co w duszy uwiera, co człowiek chciałby porzucić, z czym chciałby się pożegnać.

Ważne jest też zostawianie po drodze karteczek z intencjami. Ludzie dawali mi ich wiele, to mi pomagało dojść. Byłem rzecznikiem ich ważnych spraw. To był przywilej, że mogłem je nieść. Gdzieś w środku drogi niesienie intencji zdrowia, życia, wiary stało się najważniejsze i była to siła, która pchała mnie do przodu, a odczytanie w ciszy tych intencji i inwokacji do świętego Jakuba w prawie pustej katedrze w Santiago było momentem mistycznym:

Święty Jakubie Apostole

W pierwszym rzędzie chciałbym powierzyć Ci trud i intencje wszystkich pielgrzymów obecnych w tej katedrze, a także intencje, które zostały mi powierzone i te powierzone innym pielgrzymom.

Po przemierzeniu czterech tysięcy kilometrów przez Europę i jej duchową pustynię proszę Cię o wolność duszy i ciała od pokus materialnego świata i wolność od wszelkich uzależnień dla tych, którzy tego potrzebują.

Synu Zebedeusza, proszę o to, aby nasz wewnętrzny kompas pozwolił znajdować właściwy kierunek w zamęcie czasów, w których przyszło nam żyć, i o to, abyś pozwolił przejść najtrudniejszą i najdłuższą drogę w życiu, drogę do własnego serca.

Na koniec proszę Cię, Apostole Jezusa, aby się spełniło przesłanie wyryte na bramie tej katedry, aby koniec naszego Camino stał się początkiem nowej drogi życia. Obdarz nas miłością i nadzieją, udziel zdrowia wszystkim pielgrzymom i ich rodzinom. Amen. class="ti0 mt1 strong"

Dlaczego niektórzy nie kończą pielgrzymki w Santiago, ale kilkadziesiąt kilometrów dalej – na Finisterre?

Ta droga tak wciąga, że chce się iść dalej. Miałem tak samo na biegunach – droga się skończyła, a ja chciałem jeszcze iść. Finisterre znaczy „koniec świata”. Santiago jest końcem szlaku wiary, a Finisterre miejscem zjednoczenia się z naturą – przynajmniej ja tak to widzę. Tam przez wieki pielgrzymi palili buty, odzienie, by zrzucić z siebie symbolicznie wszystko, co było, kąpali się w oceanie, aby się oczyścić i móc przyodziać w białe szaty, zacząć nowe życie w Bogu. Są ludzie, którzy na Finisterre zostają tydzień, dwa, bo nie chcą wracać do rzeczywistości, która często naznaczona jest walką i brakiem harmonii.

Teraz myślę o tym, jak absurdalne by było, gdybym nie zrezygnował z pomysłu na Odyseję, którą miało być przejście Camino pod prąd. Zamiast odnaleźć się w tym świecie, jeszcze bardziej bym się wyautował.

Słowo „outsider” nieźle cię opisuje. Wciąż szukasz balansu między różnymi światami, które cię ciągną. Jakby twoja natura czasem była przeciwko tobie.

Coś w tym jest. Rozwiniesz?

Wewnętrzny głos podpowiada ci, że naturalny rytm to jest ten, który wyznacza droga, że bycie w podróży jest bardziej naturalne od siedzenia w domu. Z jednej strony dałeś się osiodłać cywilizacji – masz rodzinę, firmę, dom, jogę o szóstej rano, a z drugiej – tęsknisz do światów, których nie widziałeś, i co jakiś czas musisz opuszczać gniazdo, co się pewnie wiąże z poczuciem winy.

Tak, człowiek jest bardziej skomplikowany, niż mu się wydaje. Bardzo się staram być wolny w tym sensie, by uciekać od schematów, podążać za intuicją. To jest trudne z tego powodu, że schematy dają poczucie bezpieczeństwa, są znajome. Podejmowanie nowych decyzji wiąże się z ryzykiem. Ale wiesz… Gdy dziś przelatywałem nad Wisłą, pomyślałem: jak to wspaniale, że ją przepłynąłem. Jakie to jest cudowne – wsiąść do kajaka i płynąć. Naprawdę nie trzeba człowiekowi dużo więcej do życia.

Masz rację: mam w sobie dwie natury i często jedna występuje przeciwko drugiej, ale w końcu biorą się za ręcę i idą razem, a jedna na drugiej się wspiera. Jak jedna upadnie, druga ją podnosi. I to jest piękne.

W czasie drogi łatwiej się porządkuje własne wnętrze niż w rzeczywistości rodzinno-firmowej?

Trudno powiedzieć. Wydaje mi się, że łatwiej jest żyć na Antarktydzie, gdzie wszystko jest biało-czarne. Tam wiele spraw się upraszcza. Rzeczywistość, w której jesteśmy odpowiedzialni za firmę i rodzinę, jest dużo bardziej skomplikowana. Żyjemy w wielu światach, one się przenikają, musimy cały czas wybierać. W świecie, który nie generuje tak wielu bodźców, łatwiej jest porządkować swoje wnętrze, łatwiej coś zrozumieć.

Może dlatego ludzie chcą podróżować, bo odcinają się wtedy od wielu problemów, mogą się skupić na jednym zagadnieniu. Poczuć świat na nowo. Zyskać świeżość widzenia. Myślenie o fenomenie podróży wciąż u mnie ewoluuje – kiedyś bym tak nie powiedział, ale dziś, choćby po wspaniałym doświadczeniu przemierzania Europy i Afryki samochodem, widzę, że coś mechanicznego, dosyć młoda zdobycz cywilizacji w tak wielkim stopniu stechnicyzowanej, odpowiednio użyta, może dawać wolność.

Ślimak ma dom na plecach, człowiek czasem ma rozkładany materac w samochodzie.

Samochód można postawić wszędzie – na każdym kempingu, na każdym parkingu, na każdej stacji benzynowej. Wbrew pozorom wcale nie jest łatwo podróżować z namiotem, bo trzeba znaleźć odpowiednie miejsce, nie można rozkładać namiotu na dziko… Wyprawa do Maroka uświadomiła mi, że podróżowanie samochodem nie niesie aż tak wielu ograniczeń, jak myślałem. Gdy hipisi podróżowali autobusem zwanym ogórkiem w latach sześćdziesiątych, już to wiedzieli. Podróż z dziećmi przypomniała mi, że jako czternastolatek marzyłem, by zostać marynarzem. Gdy płynąłem do Maroka, imponował mi drugi oficer (widziałem w nim herosa), robił to, co wydawało mi się tak fascynujące! Tymczasem – jakież było moje zdziwienie – on wyznał, że marzy, by jak najszybciej skończyć pływać, kupić sobie volkswagena ogórka (którego przerobi tak, by dało się w nim spać i gotować) i podróżować nim po świecie. I wiesz… wtedy to jego marzenie na jakiś czas stało się też moim. Nagle, dzięki wyprawie kamperem, wróciła pamięć o nim. Zastanawiałem się, skąd do tej pory było we mnie tyle niechęci, by w taki sposób spędzać wakacje z rodziną. Przecież to jest wolność – nie musisz się nikogo pytać o zgodę, stajesz, kiedy chcesz i gdzie chcesz. Gdy po tej wyprawie z dziećmi postanowiłem sam wrócić na chwilę do Maroka, dowiedziałem się, że można w moim terenowym samochodzie zamontować materac, kuchenkę i rozkładane półki, bym w sytuacji gdy nie znajdę po drodze hotelu, mógł nocować jak ślimak. Poczułem się, jakbym nagle w samochodzie miał wyspę skarbów. Jeździłem nim do tej pory do pracy i nie zastanawiałem się, jaki ma potencjał. Dzięki dzieciom popatrzyłem na niego na nowo. Dla nich było ekscytujące, że mogą podróżować jakby z domem na plecach.

Początkowo kamper wydawał mi się słabym pomysłem. Duży, nie potrafię go prowadzić. Po co się szarpać, skoro można wykupić wycieczkę? Sądziłem, że skoro przez kilka tygodni będę prowadził ten samochód, będę zmęczony. A nie byłem, jest w tym coś wciągającego.

Przypomniałem sobie, że kiedy rok wcześniej spóźniłem się na medytację do kościoła Świętego Mikołaja i zacząłem jechać przed siebie, pomyślałem, że gdybym tak jechał na wschód, dojechałbym do Kaliningradu, nad Bajkał, do Władywostoku, a później do Japonii – i mógłbym wrócić do domu z drugiej strony.

W drodze do Maroka narodził się pomysł nowej wyprawy: od grobu Kanta, symbolu rozumu, przez Syberię do Japonii. Rosja i Japonia – dwa bieguny człowieczeństwa.

Dlaczego powiedziałeś, że przed Camino życie było łatwiejsze?

Camino skonfrontowało mnie z samym sobą. Zrozumiałem, że spotykając innych ludzi, tak naprawdę spotykam samego siebie. Spotykając cudze problemy, w jakimś sensie spotykam swoje. W związku z tym łatwiejsze było życie w pewnej izolacji od tego.

No ale przecież żyjąc w Trójmieście, byłeś wśród ludzi. Przeżywałeś pewnie cudze problemy, zastanawiałeś się, jak ty byś postąpił. Jaka jest więc jakościowa różnica między mierzeniem się z cudzymi dylematami w miejscu zamieszkania i na Camino?

Żyjąc tutaj, zakładamy jakieś maski, każdy żyje w odrębnym świecie. Nie ma totalnej otwartości. Jest takie powiedzenie: My home is my castle. Nie jest tak, że w domu często czujemy się jak w twierdzy, nie mamy ochoty do niego wpuszczać, dzielić się swoim życiem? Można też powiedzieć: Me. I am my castle: ja, moje życie jest moją twierdzą… Na drodze do Santiago obcy ludzie, bez żadnych wstępów, dzielili się swoimi tajemnicami. Takimi, które ukrywa się w cywilizacji, w której sukces jest bogiem. Camino na nowo mi uświadomiło, jak ważne są relacje, które nie są pozorne. Każdy ma jakiś mikroświat, w którym żyje. Istnieje jednak coś takiego jak wspólnota doświadczeń – bo przecież każdy z nas kogoś kochał lub kocha, był zraniony, doświadczył czyjejś choroby lub śmierci, został oszukany, nie miał pieniędzy albo na jakimś etapie brakowało mu poczucia sensu. Życie rzadko przebiega bez problemów, superszczęśliwie – tak jak staramy się o nim opowiadać. Każdy z nas jest zbudowany także z dramatów. Z trudnych sytuacji, lęków, a nie tylko radości. Dlaczego więc wciąż bierzemy udział w tym balu przebierańców, w którym wszyscy chcieliby dostać nagrodę za najzabawniejsze przebranie? Boleśnie się czasem przekonujemy, że jeśli okażemy słabość, to zostaniemy zapamiętani jako słabi, będziemy w czyichś oczach już słabi na zawsze.

Idąc Camino, spotykałem ludzi szczęśliwych na pierwszy rzut oka. Niektórzy początkowo powielali schematy wyuczone w świecie, gdzie nie wypada mówić o słabościach (to nie jest dobre słowo, bo wartościuje, stygmatyzuje, ale trudno znaleźć lepsze). Na przykład Piedra. Szliśmy razem, więc zapytałem: Dlaczego idziesz do Santiago de Compostela? Wszyscy na szlaku zadają sobie to pytanie. Ona odpowiedziała, że dlatego, ponieważ ma cukrzycę, prowadzi blog i chce pokazać, że diabetycy mogą przejść tysiące kilometrów. Była bardzo miłą osobą, ale raczej małomówną. Następnego dnia spaliśmy w jednym schronisku, starym klasztorze w San Juan de Ortega, i ja bez zastanowienia, machinalnie, znów zapytałem ją o powód decyzji o wyruszeniu w drogę. Wtedy Piedra wyznała, że idzie, bo w dzień swoich urodzin rozwiodła się z mężem, z którym ma troje dzieci: rzucił ją, odszedł z inną kobietą. I ona idzie, żeby to zrozumieć. Nie wiem, czy w codziennym życiu miałbym okazję jeszcze raz zadać takie samo pytanie. I czy ona by mi na nie tak odpowiedziała.

Podaję ten przykład, bo on obrazuje, jak się czasem kontrolujemy, kryjemy, by nie powiedzieć prosto z mostu, co nas boli. Ona nie udawała. Rzeczywiście była cukrzykiem, prowadziła blog. Ale była gdzieś też głębsza prawda o niej. To pokazuje, że są różne warstwy rzeczywistości – ta zewnętrzna i ta wewnętrzna. Wewnętrzna warstwa rzadko ma okazję się przebić na zewnątrz. Pewne problemy w nas pracują, stając się z czasem demonami osaczającymi nas. Kiedy je wypuścimy na światło dzienne, często tracą siłę. Oczywiście samo ich wypuszczenie nas nie uleczy, ale podpowie kierunek. Wpuszczenie do piwnicy światła to pierwszy krok ku temu, by ją przewietrzyć.

Mówiłeś, że czasem ze strachu przed oceną unikamy mówienia prawdy.

Tak. Dopiero gdy dojdziesz do tego, z jakiego powodu ludzie czegoś nie mówią, wtedy zrozumiesz, co tam w środku się tli. Ale trzeba mieć doświadczenie niemal reporterskie albo terapeutyczne, by dojść do tego, że to tak działa.

Po tym, jak ludzie kłamią, można poznać, jakie mają marzenia.

Nie pomyślałem o tym. To bardzo prawdziwe.

W jakimś wywiadzie powiedziałeś, że teraz dla ciebie nowego sensu nabierają słowa Let it be. Co to znaczy?

To znaczy, żeby być tu i teraz. Żeby być sobą, nie udawać kogoś innego. Bo jak się tak zastanawiam – rodzina, szkoła, nauczyły mnie… może nie udawać, ale spełniać oczekiwania innych. To, że zostałem podróżnikiem, było moją potrzebą. Ale już sprostanie mitowi zdobywcy było próbą sprostania czyimś oczekiwaniom. Przez to, że wciąż coś zdobywałem, nie miałem czasu, by sobie pożyć. Wiesz, tak po prostu, bez ciśnień. Wydawało mi się, że naturalne jest osiąganie coraz nowszych celów, wyznaczanie kolejnych. W dzieciństwie szpital, sanatoria, różne miejsca, w których mieszkałem, a nawet system, który wtedy panował w Polsce, komunizm – to wszystko było symbolem ograniczeń. W momencie gdy otworzyły się możliwości, by pójść na biegun, na Grenlandię, wtedy wydawało mi się, że sensem życia są nowe wyzwania podróżnicze. Chyba starałem się dopasować do wizerunku podróżnika, który miałem w głowie. Gdy Jurek Surdel, reżyser filmów dokumentalnych o moich wyprawach, powiedział mi to, o mało się na niego nie obraziłem. Prawda przyłożona do czułego punktu boli. Na biegunach czułem się dobrze, a tu czułem jakiś niedosyt. Camino na nowo uświadomiło mi, że każda minuta jest ważna. Niezależnie od tego, gdzie jesteś. Nie można tylko przygotowywać się na kolejne wyzwania, do kolejnej drogi, trzeba doceniać to, co teraz. Let it be znaczy też, że nie muszę nic robić. Całkiem inaczej jest, gdy czujemy wewnętrzny przymus, by czegoś dokonać, niż wtedy gdy coś się dzieje, bo poczuliśmy nieodpartą chęć, by to zrobić. Wiesz, był taki plan na ten rok, bym się wybrał do Jerozolimy. Tymczasem byłem w tym roku między innymi z wykładem na Mauritiusie, potem w Meksyku, z dziećmi na Sri Lance, w Japonii, w Berlinie, kamperem (co wcześniej wydawało mi się idiotyczne) w Maroku. Czuję, że to ma sens, więc to robię. Niezależnie od tego, czy to jest spektakularne. Nie jest, ale ma dla mnie wartość. Let it be wiąże się też z tym, że chciałbym się nauczyć tańczyć zumbę i capoeirę, malować, grać w pantomimie czy sztuce teatralnej. Może w teatrze improwizowanym?

Z entuzjazmem mówiłeś dziś o szkole salsy, którą odkryłeś niedaleko domu.

Bo może to jest znak, żeby zacząć tu, a nie na Kubie, jak planowałem? Wiesz, kiedyś bym w tym widział stratę czasu. Dziś już nie. Jako dorośli uczymy się, by robić rzeczy użyteczne, a to się najczęściej wiąże z zarabianiem pieniędzy. Inne działania wydają się bezsensowne, dziecinne. A ja nagle mam ochotę pielęgnować w sobie dziecko. Ostatnio ktoś powiedział mi z zachwytem, że jest we mnie coś z dziecka. Przypomniałem sobie z przeszłości, że zawsze, gdy ktoś chciał zdeprecjonować mój pomysł, mówił, że to jest dziecinne. To miało zabarwienie negatywne. Tymczasem Chrystus mówił, że jeśli nie będziecie jak dzieci, nie wejdziecie do królestwa niebieskiego (por. Mt 18,3). Dorośli o tym zapominają. Chcą robić tak poważne rzeczy, że w końcu ich pomysły przekształcają się w wojny, ambicje ich niosą w kierunku tworzenia z życia jego karykatury, oddawania czci i poświęcenia się bożkom władzy, pieniędzy, seksu, alkoholu i narkotyków.

Czuję, że po powrocie z Camino stałem się na powrót dzieckiem. Mam potrzebę malować, tańczyć. Chodzi o eksperymentowanie. Pewnie nie stanę się w tych dziedzinach mistrzem. Chcę po prostu poczuć radość płynącą z tych działań. Kupiłem sobie niedawno etniczne bębny, na których gram nieraz z dziećmi. Nie robię tego na siłę, po prostu gram wtedy, gdy pojawia się chęć. Kiedyś wydawało mi się to absurdalne. Nie widziałem w tym sensu, więc nie dawałem sobie do tego prawa.

Bo może wcześniej dążyłeś do mistrzostwa, więc nie zajmowałeś się tym, w czym – jak się wydawało – nie zostaniesz mistrzem.

Tak, masz rację. Nie chciałem tańczyć czy grać, bo wydawało mi się, że jestem w tym słaby, więc nie powinienem dalej próbować. Tymczasem to może dawać mnóstwo radości. Chciałbym, dzięki eksperymentom z tańcem, graniem czy malowaniem, zbudować w sobie większą kreatywność, przekroczyć granice mentalne. Myślę o wystawie instalacji – połączeniu zdjęć, które zrobiłem, z różnymi przedmiotami, głosem, labiryntem… Dopiero krystalizuje mi się ten pomysł. Mam potrzebę kreowania – także drobnych wydarzeń. Dla mnie podróże są jak malarstwo. To mój sposób ekspresji. Takie malowanie obrazu własnym życiem. Nie chodzi o rekordy, chodzi o kreowanie.

Let it be to nie stawanie się perfekcyjnym podróżnikiem, zdobywcą, ale człowiekiem, którego cieszą drobiazgi.

Zaskoczyło mnie to, że nagle zdanie Let it be zacząłeś traktować jako swoje. Tymczasem – patrząc z zewnątrz – wydaje się, że ta filozofia towarzyszyła ci od zawsze. Przecież idąc na biegun czy przez pustynię, masz tyle czasu, żeby się skontaktować z samym sobą… Poza tym jesteś zmuszony do bycia uważnym, bo czyha na ciebie szereg niebezpieczeństw. Dlatego nie do końca rozumiem, z jakiego powodu dopiero teraz te słowa nabrały dla ciebie sensu.

Let it be nie ogranicza się tylko do świata wypraw, do codzienności domowej, zawodowej. Wyprawą na biegun jest każdy dzień. Wcześniej było to rozróżnienie – wielkie plany i przygotowania do wypraw versus życie po nich. W czasie wypraw było Let it be, ale pomiędzy nimi było go mniej. Przyjmowałem setki zaproszeń do szkół czy na szkolenia, bo uważałem, że to jest jakiś przywilej, że powinienem się dzielić swoim doświadczeniem. Ale to często były miesiące, przez które codziennie gdzieś jeździłem, a nie czułem, że chcę to robić. Trochę czasu mi zajęło, zanim nauczyłem się nie przyjmować wszystkich tego typu zaproszeń. Poczułem się lepiej, gdy zrozumiałem, że nie powinienem opowiadać w kółko tej samej historii, ale za każdym razem robić to od nowa, być otwartym na nowe interpretacje i pytania. Setki razy powtarzane pytanie „Po co to zrobiłeś?” pozwoliło mi to, co zrobiłem, lepiej zrozumieć. Bo za każdym razem starałem się uczciwie sobie odpowiedzieć, jak teraz to czuję. Einstein kiedyś powiedział, że pytania pozostają te same, ale prawidłowe odpowiedzi się zmieniają.

Twierdził też, że nasze pragnienia budują rzeczywistość.

Tak, rzeczywistość podąża za energią. Myśl jest energią. Jeśli się tę energię skieruje w konkretną stronę, to rzeczywistość za nią podąży.

Kilka lat temu w wywiadzie dla wrocławskiego dziennika stwierdziłeś: „Teraz jestem kimś dla świata, a nikim dla rodziny. Lepiej być nikim dla świata, a kimś dla rodziny”. Nadal tak myślisz?

Tak. Gdy moja córka Pola miała kilka lat, powiedziała, że wolałaby, żebym był nikim. Zapytałem dlaczego. Odpowiedziała, że gdybym był nikim, tobym nigdzie nie wyjeżdżał, tylko był w domu. Ciekawe, bo ileś lat później mój syn Kay prosił, by go nazywać „nikim”. Żeby w telefonie zapisać „Kay Nikt”.

Rzeczywiście: to jest świat dylematów. Będąc kimś dla świata, wkładasz energię w to, co jest poza domem. Trudno znaleźć trzecią drogę. Bo bycie kimś w świecie może wynikać z talentu, z daru, z łaski, ale w większości przypadków wynika z pracy. Świetne wyniki to w kilku procentach talent, a w całej reszcie – praca.

Staram się być jak najlepszym ojcem. Poświęcam dzieciom dużo uwagi, ale w 2015 roku przez cztery miesiące byłem na Camino. Szukam balansu, bo kocham dzieci najbardziej na świecie. Dlatego staram się być na sto procent, gdy jesteśmy razem. Spędzamy wspólnie czas na setki sposobów.

Zrezygnowałeś z czegoś dla rodziny?

Z wielu projektów. Odmówiłem uczestnictwa w wyprawie na Mount Everest z uwagi na rodzinę, mimo że od lat wraca do mnie marzenie o zdobyciu Everestu. Ale są też takie projekty, z których nie zrezygnowałem. Poszedłem na Camino, mimo że rodzina tego nie chciała. Oczywiście nie zostawiłem jej bez zabezpieczenia, ale mimo że mnie prosiła, bym nie wyruszał, wyruszyłem. Uważałem, że mam prawo do tego. To nie było dla mnie ważniejsze niż rodzina. Ale było ważne i uważałem, że powinienem to zrobić.

Dlaczego kiedyś powiedziałeś, że nie chciałbyś, aby dzieci poszły w twoje ślady?

Z jednej strony dobrze, żeby poszły w moje ślady i były sobą. Natomiast niekoniecznie bym chciał, żeby były podróżnikami. Musimy dokonywać wyborów w tym życiu i to nie jest proste. Wiem, czym są wybory podróżnika.

Gdzie jest granica między realizowaniem swojego powołania a egoizmem? Powtarzasz zdanie syna Gandhiego, że ojciec był ojcem narodu, ale nie był ojcem własnego syna.

Chcę być najlepszym ojcem, jakim potrafię. Granicę, o którą pytasz, wyznaczamy sami. Każdego dnia tę granicę ustanawiamy na nowo.

Wiesz, jest też tak, że nie mogę być z dziećmi non stop, one muszą mieć przestrzeń dla siebie, dla innych relacji. Jesteśmy tyle czasu razem, że nie mam wyrzutów sumienia. Pewnie zawsze mogłoby być tego więcej, ale czy byłoby wtedy lepiej? Ja się wychowałem niemal bez rodziców. Moi rodzice się rozwiedli, kiedy miałem niecałe dziesięć lat. Nie mogę powiedzieć, że mam dobre wzorce, a jednak starałem się stworzyć dom pełen wspierającej obecności rodziców.

Może to, że w dzieciństwie byłem pozbawiony obecności mamy i taty, spowodowało, że stałem się samodzielny, że byłem w stanie znieść samotność na biegunach? Pewnie gdybym doświadczył silnej miłości rodzicielskiej, nie miałbym potrzeby pójścia na biegun. Wydaje mi się, że ten brak wygenerował silną potrzebę akceptacji ze strony innych ludzi. Skoro jej nie doświadczyłem od bliskich, szukałem gdzie indziej. Ten podziw wobec zdobywcy był dla mnie na pewnym etapie istotny, budował poczucie własnej wartości. Mama tak do końca nigdy nie zaakceptowała moich życiowych wyborów, a tata często akceptował je bezwarunkowo i wspierał mnie w wyprawach, pracy i w życiu.

Kiedyś mówiłeś, że mama zniechęcała cię do wypraw, mówiła, że ją nimi unieszczęśliwiasz.

Tak. Tata był urzędnikiem bankowym, mama pielęgniarką. Nie mieli podróżniczej pasji. Mama zawsze uważała, że obieram zły kierunek. W moje marzenia o wiele mocniej wierzyli obcy ludzie niż moja rodzina. Kaszubi są bardzo powściągliwi w okazywaniu uczuć. Czy akceptacja i miłość innych ludzi jest gorsza od miłości rodziców? Czy jakaś miłość jest ważniejsza od innej? Czy jeśli się nie ma bezwarunkowej miłości rodziców, to się nie ma niczego?

Nie, ma się po prostu trudniej.

Zdaje się, że tak.

Mówisz: „Miłość daje dużo energii. Jest niewyczerpanym, jednocześnie najprostszym i zarazem najtrudniejszym źródłem energii”. Dlaczego najprostszym i dlaczego najtrudniejszym?

To bardzo trudne pytanie. Jak ty byś zdefiniowała miłość? Co to znaczy kochać?

Chodzi mi po głowie definicja autorstwa językoznawczyni Anny Wierzbickiej: „Kochać to chcieć być czyimś dobrem”.

Celnie. Dar miłości jest wielką tajemnicą. Nie odkrywam tu Ameryki. Lubimy drogi na skróty, więc chcielibyśmy mieć owoce miłości non stop, ale trzeba się napracować, by je zebrać. Wiesz, to tak jak z dziesięcioma przykazaniami. One się wydają bardzo proste, ale jak trudno ich przestrzegać! Wolna wola i nasza natura niekoniecznie za nimi podążają. Miłość to głos serca. A żyjemy w świecie rozumu. W czasach, w których rozum jest przeceniany. On nas bardzo często zwodzi. Logika serca jest inna niż logika rozumu. Staram się żyć logiką serca, podporządkowywać jej rozum.

Czyli starasz się wyłamywać ze stereotypu, że mężczyźni częściej słuchają rozumu, a kobiety są bardziej intuicyjne?

Może mam więcej kobiecego pierwiastka? Może dlatego tak lubię czytać kobiece pisma? Często znajomi się dziwili, że gdy w Polsce pojawiły się damskie pisma z wyższej półki, miałem nimi zawalony dom. Do dziś nie lubię męskich czasopism.

Kobiety na bieżąco przepracowują emocje, mężczyźni chyba częściej je ukrywają do momentu, aż nadejdzie przesilenie.

Jestem mężczyzną, ale staram się, by rozum był narzędziem, a nie sprawcą. Bo widzę, że gdy zaczyna być sprawcą, to podejmuje złe decyzje. Wiesz, gdybym analizował, czy warto iść z Jaśkiem Melą na biegun, to rozum by mi nigdy nie powiedział, że warto.

Im dłużej cię słucham, tym mam mocniejsze przekonanie, że masz w pewnym sensie naturę artysty. Wskazują na to twój tok myślenia, intuicyjny sposób przeżywania świata, otwartość na nowe doznania.

Sztuka zawsze była mi bliska. Podziwiam ją i sporo o niej czytam. Myśląc o podróżach, czuję się, jakbym malował obraz. Ode mnie zależy, jakie dobiorę barwy, gdzie postawię kreskę. Myślałem ostatnio o tym, co mi niedawno powiedziałaś: że każdy człowiek ma naturę artysty, chociażby dlatego, że relacje międzyludzkie jest w stanie podnieść do rangi dzieła sztuki. To prawda, istnieje przecież coś takiego jak sztuka życia. class="ti0 mt1 strong"

W dzieciństwie bardzo ważne były dla mnie książki Marka Twaina. Tomek i Huck ‒ bohaterzy „Przygód Hucka Finna” mieli uwolnić czarnoskórego kolegę, niewolnika Jima. Zamiast dokonać tego przy pomocy rozumu, to znaczy przeciąć kratę, by mógł uciec, najpierw dowiedzieli się, że Jim pisze piosenki, ułożyli pieśń, potem pomagali mu pracować, skoro był niewolnikiem, i dopiero po miesiącu czy dwóch go uwolnili. Jestem po części Tomkiem Sawyerem. Świat lektur z dzieciństwa mnie zaprogramował. Przez nieobecność rodziców w dzieciństwie i dzięki baśniowym opowieściom nie odcisnęło się we mnie to, że muszę mieć tak zwany porządny zawód, zarabiać dużo pieniędzy. Książki zakorzeniły we mnie świat wartości obecny w nich. Ludzie, tworząc książki, starają się uczynić świat bardziej wyrazistym, lepszym niż ten, w którym żyją.

Książki zakodowały we mnie rozmaite archetypy, do których się odwoływałem w późniejszym życiu. One mnie utwierdziły w przekonaniu, że warto robić tylko rzeczy niemożliwe. Takie myślenie o życiu pozwala się nim cieszyć mimo trudności. Gdy kilkanaście lat temu spotkałem się ze Stanisławem Lemem w jego domu, on mi powiedział: „Ten dom zbudowałem z własnych myśli”. I był z tego taki dumny… Wtedy tego nie rozumiałem. Dom to dom – myślałem. Dopiero gdy sam stworzyłem dom, zrozumiałem. Jestem dumny, że on powstał z moich myśli. Nie dostałem go w spadku, nikt mi go nie podarował.

Zresztą – gdy myślę o tym chłopcu, który zbierał znaczki, maliny i truskawki, mył szyby na stacjach benzynowych, popłynął do Afryki i przeżył straszny sztorm na Biskajach, podróżował autostopem po Europie i ZSRR, spał na Akropolu, przejechał Jugosławię, która potem stanęła w ogniu, spotkał dwa jaguary w ruinach piramid Majów na Jukatanie, był na Svalbardzie, przeszedł na nartach Grenlandię, poszedł na oba bieguny ziemi, stał się ojcem Poli i Kaya – on to też zbudował z własnych myśli. Choć to nie mury.

Gdy zastanawiasz się, które postaci najmocniej cię ukształtowały, to kto jest w czołówce?

Na pewno Camus. Kiedyś byłem z tego dumny, a teraz myślę, że to ma też duży ładunek ograniczeń. Mam na myśli eksponowanie negatywnej strony życia. Bo jak się coś eksponuje, to mimo wszystko przywiązuje się do tego.

Może Jezus był najważniejszy, bo stale obecny? Był inny, gdy miałem pięć lat, piętnaście i inny jest dzisiaj.

A z innego bieguna – Pan Samochodzik (polski Indiana Jones), Tytus, Romek i A’Tomek (próbowałem zbudować taki czołg, jaki budowali oni), kapitan Żbik, Tomek Sawyer, Mały Książę. Myślę, że nie można o nich zapomnieć. No i oczywiście kapitan Nemo i inne postacie stworzone przez Verne’a. Jego książki w czwartej czy piątej klasie podstawówki dosłownie połykałem; czytałem, gdy tylko mogłem. To była pierwsza lektura, która we mnie tak mocno rezonowała. Oczywiście Joseph Conrad – z tym jego: „Iść za marzeniem, ciągle iść za marzeniem”. Później był Witkacy, a także powieść „Obłomow” Iwana Gonczarowa i „Ojcowie i dzieci” Turgieniewa. Pod koniec liceum zainteresowałem się tym nurtem, który negował życie. Stąd „Galernicy wrażliwości” Marii Janion, a także Siergiej Jesienin i Anna Achmatowa. I jeszcze Jacques Brel, Władimir Wysocki, Przemysław Gintrowski i Jacek Kaczmarski, z którym się przyjaźniłem, i poeci wyklęci: Wojaczek, Stachura, Bursa.

Trochę cię przerażały ich życiorysy, a z drugiej strony były fascynujące?

Tak. Do dziś mnie przeraża to, że większość z nich skończyła tak źle.

6Akceptacja, uważność, wdzięczność

Ostatnio na spotkaniu autorskim ktoś cię zapytał, co byś poradził młodym ze swojej dzisiejszej perspektywy. Co byś im poradził?

Przede wszystkim powiedziałbym, że młodzi zawsze są w opozycji do starego, do tego, co zastaną. To stały fragment gry, nie może być inaczej, dlatego nie mogę im poradzić, żeby zachowywali się tak jak ja dzisiaj. Poradziłbym im, żeby byli przede wszystkim sobą. Niby banał, ale zrozumienie samego siebie to naprawdę wyczyn. Radziłbym każdemu, żeby spełniał marzenia swoje, a nie cudze. I żeby kierował się sercem, intuicją, a nie rozumem. Ten dzisiejszy świat, wpasowani w niego dorośli, uczą, żeby decyzje podejmować racjonalnie, wszystko planować – szczególnie karierę, zarabianie pieniędzy. Nie dajmy się zwariować logice pieniądza i rozumu. Słońce, uśmiech i życie dostajemy gratis. Wiele rzeczy najważniejszych nie jest racjonalnych – miłość, wiara, nadzieja. Gdy się staje przed wyborami, należy się kierować sercem. Jeśli w życiu doszedłem do jakiejś prawdy – oto ona.

By to zrozumieć, trzeba się czasem oderwać od zewnętrznego świata, poprzebywać w ciszy. Pytać siebie: kim jestem i po co jestem na tym świecie, czego naprawdę chcę, skąd przychodzę i dokąd zmierzam? Proces lepszego rozumienia życia ułatwiają trzy rzeczy: akceptacja, uważność i wdzięczność.

Z ćwiczeniami duchowymi jest podobnie jak z fizycznymi – regularny trening wyrabia kondycję. Mimo że pewne elementy się powtarzają – medytacja, bycie w ciszy ‒ to każdego dnia niosą inną treść. Niby jest to samo, ale inaczej.

Choć wiele lat wcześniej wiedziałem, że to jest ważne – co innego jednak coś wiedzieć, a co innego zastosować w swoim życiu. Człowiek wie mniej więcej, jak się kieruje samochodem, może o tym poczytać. Ale wiedzieć i umieć kierować to dwie różne rzeczy. Wiemy całkiem sporo, a umiemy bardzo niewiele. Prawie każdy zna to zdanie z „Małego Księcia”: „Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu”. Zrozumieć to całym sobą, stosować, czyli mieć to w sobie – to jest wyzwanie.

Wróćmy do najciekawszych pytań ze spotkań autorskich. Niedawno pojawiło się też takie: „Co niesiesz w plecaku do nieba?”.

W plecaku do nieba noszę ciszę, do której staram się wchodzić codziennie, by słuchać głosu Pana Boga w sobie, odczytywać Jego zamiary. Myślę, że On się z nami kontaktuje za pośrednictwem naszej intuicji.

Bardzo lubię spotkania z czytelnikami. Są inspirujące. Ostatnio czytelniczka z Gdańska poprosiła mnie, bym jej wpisał w dedykacji zdanie, które zawarłem w książce: „Akceptacji tego, co przynosi życie, akceptacji tego, co przynosi droga”. Akceptacja nie oznacza bierności ani rezygnacji. Pogodzenie się z losem to nie rezygnacja ze swoich marzeń, ale zaduma nad tym, co wynika z każdego z doświadczeń, które nas spotykają, co z nimi zrobić, dokąd iść dalej. Akceptacja daje spokój i siłę.

Niedawno w Łodzi stałem z dziennikarką, która przeprowadzała ze mną wywiad. Pewien pan podchodził, podchodził, aż stanął przy tej dziennikarce, która była tym wyraźnie speszona i zdziwiona, choć on tylko słuchał, o czym mówimy. Zauważ – zamiast zaakceptować to, zaczynamy osądzać, że to jakiś dziwny gość. Nagle on mówi, że jest niewidomy, że słuchał wszystkich moich książek w formie audiobooków i chciałby mnie dotknąć, żeby zobaczyć w taki sposób, jak potrafi, jaki jestem. Dotykał mnie od głowy do dołu. To było niesamowite. Myślałem potem długo o tym, jak łatwo kogoś skrzywdzić.

Kiedy indziej podeszła do mnie pani, której córka była na obozie organizowanym przez moją fundację. Powiedziała, że chciała mi podziękować przede wszystkim za wykład, który wygłosiłem dziesięć lat temu, a szczególnie za zdanie, którego się uchwyciła: „Najważniejsze jest to, by kierować się sercem, a nogi wtedy same zaniosą”. Wyznała, że po tamtym wykładzie zmieniła swoje życie, przestała ulegać presji otoczenia, zaczęła się wsłuchiwać w intuicję. Wiesz, to są najwspanialsze prezenty. Dzięki nim czuję, że warto to wszystko robić.

Niedawno ktoś zapytał, kiedy miałem największą satysfakcję z tego, co zrobiłem.

I co odpowiedziałeś?

Że największa była po zdobyciu biegunów, bo czułem się wtedy jak Superman. Ale to był tylko moment. Z Camino jest inaczej. Ta satysfakcja jest rozłożona w czasie, ale wydaje mi się, że jest większa. Biegun jest jak cukierek, zjadamy go i jest super. A Camino to coś jak komunia w sakramencie małżeństwa – przyjmujemy ją i choć od razu nic nie czujemy, to jednak ona działa. To jest całkiem inny rodzaj przeżycia.

Zapytano mnie też ostatnio, jak zmieniała się moja motywacja podczas wypraw, jak było z nią kiedyś, a jak jest teraz.

Kiedyś pasjonowałem się nihilizmem, wszystkim, co jest w kontrze do świata. Sens miały ekstremalne wyprawy, życie na krawędzi. Biegun albo śmierć. Naprawdę. Im byłem starszy, tym bardziej interesowało mnie przyglądanie się życiu, poznawanie siebie. Wyczyn, jakąś ekstremę porzucałem na rzecz poszukiwania harmonii, spokoju, dowiedzenia się czegoś o człowieku.

Wspomniałeś kiedyś, że jednymi z najważniejszych zajęć, jakie miałeś na studiach, były te z metod matematycznych prowadzone przez profesora Krzysztofa Maurina.

Tak. Muszę się z nim spotkać, jeszcze żyje, ma prawie sto lat.

W „Warto podążać za marzeniami” pisałeś, że osią tych seminariów był… Mały Książę.

To prawda. Profesor pokazywał, jak można łączyć odległe od siebie dziedziny wiedzy. Profesor Maurin to wybitny matematyk, laureat między innymi Nagrody im. Stefana Banacha, jeden z najświatlejszych umysłów na Uniwersytecie Warszawskim. Co ciekawe, jest także teologiem Kościoła ewangelickiego. Głównie jednak jest znany jako twórca katedry metod matematycznych fizyki. Zajmował się głównie analizą matematyczną. Na zajęciach czytał nam fragmenty „Małego Księcia”, a potem przenosił ich treść na obszar fizyki. Znajdował analogie między tym, o czym opowiadają, a mechaniką kwantową. Robił to na takim poziomie, że w tym seminarium chętnie uczestniczyli też inni profesorowie – Kazimierz Napiórkowski czy Stefan Woronowicz. Krzysztof Maurin uświadamiał, że harmonia, porządek wszechświata bierze się ze współzależności fizyki, matematyki, filozofii i teologii.

Ważnymi dla mnie osobami byli również Klemens Szaniawski, Marian Przełęcki, Barbara Stanosz i Bogusław Wolniewicz. Nigdy nie będę miał dość wdzięczności dla profesorów filozofii, którzy nauczyli mnie myśleć, stawiać pytania. Dzięki profesorowi Wolniewiczowi zainteresowałem się Wittgensteinem, a dzięki profesorom Przełęckiemu i Szaniawskiemu zrozumiałem, czym jest logika. Nie jest trudno zdać egzamin z logiki, ale czuć na co dzień, na czym ona polega, to już nie takie proste. Logika przypomina, że ten świat nie jest oczywisty. Człowiek dostrzega konstrukcje, implikacje, modele… Myślimy językiem. Z jednej strony jesteśmy jego więźniami, a z drugiej – on nam daje niesamowite możliwości. Wykładowcy pokazali mi za Wittgensteinem, że „granice mojego języka są granicami mojego myślenia”.

Oni mi wyjaśnili konstrukcję języka, jego logikę. Ukształtowali mój umysł. Bez tego aparatu pojęciowego nie potrafiłbym się dzielić z innymi ludźmi przemyśleniami, przenosić rozwiązań z podróży na grunt codziennego życia. Podróże są życiem w pigułce w tym sensie, że często w ich trakcie kumulują się istotne kwestie: inspiracja, motywacja, ryzyko, śmierć. Przecież bywa, że po raz pierwszy możemy się zetknąć z problemem śmierci po kilkudziesięciu latach życia. A w czasie trudnej wyprawy możemy to zrobić sto razy. Dzięki bliskości ze śmiercią bywa, że zmienia się perspektywa.

Największy wpływ mają na nas ludzie, z którymi przebywamy dłużej. W świecie podróżników największy wpływ wywarł na mnie Wojtek Moskal. Bez niego moje życie nie potoczyłoby się tak, jak się potoczyło. Nie wskoczyłbym do czołówki światowych polarników czy czołówki polskich podróżników.

Wojtek przez wiele lat przygotowywał się do wyprawy na biegun północny, zbierał doświadczenia, testował sprzęt, po prostu żył tym. Zebranie potrzebnej wiedzy zajęło mu około piętnastu, dwudziestu lat. Byłem niedoświadczonym dwudziestokilkulatkiem, gdy razem poszliśmy na Grenlandię. Wojtek przetransferował mi zdobytą przez siebie wiedzę w zakresie zimowych wypraw w ciągu stu dni. Bo przejście Grenlandii trwało trzydzieści dni, a bieguna północnego ‒ siedemdziesiąt. Dzięki temu, że byliśmy razem dzień i noc, dzielił się ze mną nie tylko wiedzą sprzętową, ale także filozofią życia. Przekonywał, że nie można zwracać uwagi na to, co mówią inni ludzie, ale koncentrować się na tym, w co człowiek wierzy. Że nie ma sensu się kłócić, udowadniać na siłę swojej racji, walczyć o przywództwo, sławę i uznanie. Że trzeba mieć dystans do tego, co się osiągnęło. W Wojtku jest mnóstwo pokory. Początkowo mnie w nim irytowała, dopiero z czasem dostrzegłem jej wartość.

Pierwsze doświadczenia nas formatują?

Tak. Gdybym spotkał podróżnika, który by mówił: „jestem najlepszy”, to być może też stałbym się kimś, kto to powtarza, miałbym parcie na szkło, byłbym megalomanem, lekceważyłbym innych. Dzieliła nas przepaść wiekowa. To było tak, jakby profesor matematyki wziął ze sobą przedszkolaka na zajęcia, w czasie których trzeba rozwiązać problem matematyczny, i pytałby się go, czy to będzie dobre rozwiązanie, a może spróbować innego. W czasie drogi Wojtek pytał mnie, które rękawice teraz – te czy te? W końcu to on podejmował decyzje, ale jednak styl miał partnerski. Była między nami różnica poziomów, ja byłem kompletnie zielony w dziedzinie wypraw polarnych. Są miliony rozwiązań sprzętowych. Musisz wybierać najlepsze warianty, bo od tego zależy twoje życie. Parę lat po nas pięciu komandosów z Finlandii próbowało przejść Grenlandię i czterech z nich zginęło właściwie na samym początku, zamarzli po prostu. Nawet przejście Grenlandii, co wydaje się spacerkiem, bo to raptem sześćset kilometrów, było balansowaniem na granicy życia i śmierci. Wojtek nauczył mnie nie tylko, jak przeżyć w ekstremalnych sytuacjach, ale jak godnie żyć, jak sobie poradzić zarówno ze zwycięstwem, jak i porażką. Nauczył mnie, żeby nigdy nie odpuszczać, ale też by nie robić czegoś na siłę.

Kiedy wylądowaliśmy do startu na biegun północny, byłem skłonny od razu odpuścić. Było mi tak zimno, tak źle się czułem, że po dwóch dniach bym zrezygnował. Było minus sześćdziesiąt stopni. Myślałem: teraz zawrócimy, ale za rok wrócimy znowu. A Wojtek powiedział, że skoro mamy jedzenie, to po prostu musimy iść. Jak nie dojdziemy, to przynajmniej się czegoś nauczymy. To też jest coś. Jest zimno i cieplej nie będzie.

Pamiętając o proporcjach, było jak w książce Victora E. Frankla „Człowiek w poszukiwaniu sensu”. Chodzi o to, by nadać sens sytuacji, swoim dążeniom. Jeżeli pojawia się cierpienie, to jemu też można nadać sens.

Tyle się w tej polarnej przestrzeni wydarzyło… Pamiętam chociażby, jak zwykłe kombinerki posłużyły do usunięcia Wojtkowi ułamanego zęba. Gdybyśmy nie wykonali tego zabiegu, mógłby się wdać stan zapalny, a wtedy musielibyśmy zawrócić. Musieliśmy być przygotowani również do przeprowadzenia w takich warunkach operacji usunięcia wyrostka robaczkowego czy do złożenia złamanej nogi.

Wojtek jest dla mnie kimś wyjątkowo ważnym, wielkim nauczycielem życiowym. Tyle lat się znamy, a nigdy się nie pokłóciliśmy. Mieliśmy ciche dni, ale nigdy nie doszło do kłótni, w której byśmy używali przekleństw, wyzwisk czy nawzajem się ranili. Przeszliśmy razem biegun, Grenlandię; jak szedłem Camino, to Wojtek wpadł do klasztoru kapucynów w Gdańsku, w którym akurat nocowałem, by dać znak pamięci, dodać otuchy i być razem ze mną.

Czyli jesteście dla siebie cały czas cichym wsparciem?

Tak, prawdziwe braterstwo, mimo że rzadko się teraz widujemy. Spędziliśmy ze sobą dni na krawędzi życia i śmierci – tego się nie zapomina. Wiemy o sobie wszystko, widzieliśmy się w różnych sytuacjach, sprawdziliśmy się. Można mówić różne rzeczy, zastanawiać się, jak ta druga osoba się zachowa, czy pomoże; można pytać, co by było gdyby. A w tym przypadku to już było. Pamiętamy momenty, gdy ja mogłem zginąć i gdy Wojtek mógł zginąć. Nawet nie mogliśmy sobie pomóc, byliśmy bezsilni. Wpadłem do wody, Wojtek mógł tylko patrzeć, nie był w stanie nic zrobić. Jakoś mi się udało. On mógł zginąć, gdy załamała się pod nim kra. Zdążył jednak wskoczyć na inną. Zatem my już wiemy, jak jest w krańcowych sytuacjach. Nikomu na ziemi nie zawdzięczam tyle ile Wojtkowi. Nigdy nie zapomnę wsparcia, jakie sobie dawaliśmy w drodze na biegun północny, i przygotowań do wyprawy. Wojtek korzystał wtedy z mieszkania w Gdyni, jego brat akurat wyleciał do Stanów. W ramach przygotowań biegaliśmy w niedzielę po mieście. Poprawialiśmy też kondycję, pływając oraz ciągnąc za sobą opony w Trójmiejskim Parku Krajobrazowym. Potem wracaliśmy do mieszkania, braliśmy prysznic, Wojtek gotował obiad, dyskutowaliśmy o sprzęcie i problemach wyprawy. To było świetne, prawie jak w domu rodzinnym. Byliśmy dorośli, pracowaliśmy w firmach i nagle mieliśmy przestrzeń, w której mogliśmy się poczuć jak bracia. Chociaż… Wojtek jest dla mnie niemal jak ojciec. Mimo że od początku traktował mnie po partnersku, uważam, że to relacja mistrz‒uczeń.

Spotkałeś później jeszcze kogoś, z kim tak bardzo się zaprzyjaźniłeś?

Z Jurkiem, moim szwagrem, od początku nadawaliśmy na tych samych falach. Tylko że jesteśmy rówieśnikami, więc nasza relacja bywa współzawodnictwem. Często staram się udowodnić, że to ja mam rację. On
podobnie.

Poznaliśmy się dzień przed rozpoczęciem studiów. Jurek do mnie podszedł, zaczęliśmy rozmawiać i tak rozmawiamy już chyba przez trzydzieści lat. To jest człowiek, który w decydujących momentach dodawał mi odwagi. Kiedy mówiłem kumplom, że pojedziemy do Afryki, to pukali się w czoło. A gdy zaproponowałem na pierwszym roku Jurkowi wyjazd do Syrii, zapytał: „Czemu nie?”. Byliśmy razem w Meksyku, w Niemczech. Mieszkamy blisko siebie, bo on w Sopocie, a ja w Gdyni-Orłowie, czyli na pograniczu Sopotu i Gdyni.

Mamy mnóstwo wspólnych wspomnień, w pewnym momencie nawet rywalizowaliśmy o tę samą dziewczynę. Bardzo sobie ufamy. Podobnie jak z Wojtkiem, z Jurkiem przeżyliśmy w Meksyku, w dżungli, sytuację z pogranicza życia i śmierci. W Bonampak straciłem przytomność po przejściu przez dżunglę i tylko dzięki ziołom Indian wróciłem do zdrowia.

Nasza pierwsza wspólna wyprawa to była podróż po Europie. Zaczęliśmy ją od lotu do Leningradu. Stamtąd podróżowaliśmy dalej pociągiem, potem promem do Helsinek. Na drogę kupiliśmy sobie w Tallinie sok z mango, który nam tak obrzydł, że obiecaliśmy sobie nigdy więcej go nie pić. Z Helsinek podróżowaliśmy autostopem do Sztokholmu. Kolejne przystanki naszej wyprawy to Kopenhaga, Hamburg i Berlin Wschodni, z którego wróciliśmy do Leningradu, gdzie zostawiliśmy część bagaży. Ale to nie koniec podróży! Samolotem polecieliśmy do Moskwy, stamtąd pociągiem do Rumunii i Bułgarii, dalej autostopem do Salonik i Aten. W stolicy Grecji, my, studenci filozofii, przeżyliśmy coś niezwykłego – przez trzy noce spaliśmy w śpiworach na Akropolu, a dokładnie na Agorze. Pamiętam rozmowy z greckimi komunistami, którzy przekonywali nas, że wszystkim wystarczy jeden rodzaj samochodów. Niepotrzebnie istnieje tak wiele marek, to wymysł i rywalizacja kapitalistów, żeby zarobić więcej pieniędzy. Znali komunizm z teorii, nie mieli pojęcia, jak on funkcjonuje w rzeczywistości. My wiedzieliśmy doskonale, że dobrze jest, gdy człowiek ma wybór…

Z Grecji ruszyliśmy do ówczesnej Jugosławii, a dzisiejszej Macedonii. Tam zgubiliśmy się i odnaleźliśmy dopiero po dwóch tygodniach w Sofii. Ja zaliczyłem jeszcze Chorwację, Czarnogórę i Albanię. Do Polski wróciliśmy pociągiem. Przez blisko trzy miesiące – od lipca do października – prawie codziennie byliśmy w innym miejscu. Spodobało nam się to. Po tej podróży Europa stała się dla nas mała. Chcieliśmy pojechać dalej.

Jeszcze w Macedonii na rozpalonej słońcem szosie przypomniałem sobie słowa Edwarda Stachury, którym zafascynowałem się w liceum, „Po drodze na Jukatan”. Pamiętam dokładnie chwilę, kiedy ta myśl przyszła do mnie dosłownie z nieba. Wtedy postanowiłem, że on będzie kolejnym celem. Rzeczywiście, wkrótce wyruszyliśmy tam z Jurkiem, zresztą, zwiedziliśmy też ruiny miast Majów: Tulum, Bonampak, Yaxchilan (gdzie przypadkiem stanąłem oko w oko z dwoma jaguarami), płynęliśmy po rzece Usumacinta. Byliśmy w Chiapas. W mieście Meksyk zwiedziliśmy dom Fridy Kahlo, Trockiego, sporo czasu spędziliśmy w Museo Nacional de Antropología. To było moje pierwsze tak pełne zetknięcie się ze światem nieeuropejskim. Dzięki niemu zrozumiałem, jak wiele jest możliwości podróżowania i jak ważne jest wychodzenie poza schematy. Miałem dwadzieścia jeden lat. Wyprawa do Meksyku była rzuceniem się na głęboką wodę, bo mieliśmy tam spędzić trzy miesiące, a jej budżet wynosił raptem sto dolarów na dwóch. Pamiętam, że noc przed wylotem siedzieliśmy przed fontanną w Ogrodzie Saskim w Warszawie i potwornie się baliśmy. Miałem poczucie, że w Europie w razie problemów można wrócić do domu choćby autostopem, ale z Meksyku?

Jest kilka podróży, o których niewiele opowiadałeś, a wydają się bardzo interesujące. Porozmawiamy o nich trochę?

Oczywiście.

1998 rok to twoje wyprawy na Kilimandżaro w Tanzanii, Górę Kościuszki w Australii, w boliwijskie Andy i podróż do Amazonii. Dlaczego w jednym roku aż tyle?

Na przełomie 1996 i 1997 roku nie udała mi się wyprawa „Solo TransAntarctica” – próba samotnego trawersu Antarktydy. Był taki moment apatii. Coś, co miało być ukoronowaniem zimowych wypraw, nie udało się. Mniej więcej w tym czasie poznałem Kasię, moją przyszłą żonę, i część z tych wypraw, o których przypomniałaś, zrealizowałem dla niej, żeby mnie kochała i podziwiała.

Miałem wtedy chęć poznawania świata między biegunami. Dostawałem wiele zaproszeń. Poznałem Leszka Cichego i innych ludzi, którzy chcieli, żebym coś z nimi robił. Pamiętam, że zeszliśmy z Mount Vinson i zaczęliśmy grać w szachy, czekając, aż dołączy do nas reszta. Leszek jest wielkim planistą, w pewnym sensie moim przeciwieństwem. Choć ja też planuję, tylko inaczej. W każdym razie – w pewnym momencie on mówi: „Teraz muszę jeszcze skończyć Koronę Ziemi (był początek stycznia), najlepiej byłoby to zrobić podczas pełni Księżyca. Zobaczmy do kalendarza. To będzie ten tydzień marca. Może byśmy polecieli najpierw do Amsterdamu, potem pod Kilimandżaro i zaraz potem do Australii?”. Jak wiesz, takie propozycje mnie nie przerażają, ale fascynują. Leszek był dla mnie wzorem. Miałem chyba szesnaście lat, gdy przeczytałem, że Polacy zdobyli zimą Mount Everest. Pojawił się żal: dlaczego nie ja? Oni byli wtedy młodzi. Leszek i Krzysiek Wielicki pokazali, że dużo można nadrobić siłą woli, odwagą i determinacją, bo ci bardzo doświadczeni nie weszli.

Marzyłem, żeby w wieku czternastu lat opłynąć świat dookoła, a w wieku osiemnastu lat zdobyć Mount Everest. O wejściu na najwyższą górę Afryki myślałem od czasu, gdy przeczytałem książkę Ernesta Hemingwaya „Śniegi Kilimandżaro”. Ten szczyt był w moich planach, czytałem wszystkie książki z nim związane, więc Leszek od dawna był moim bohaterem. A kiedy twój bohater mówi ci: „Słuchaj, za miesiąc pojedziemy razem na Kilimandżaro”, to oczywiście, że
jedziemy.

Zresztą z Leszkiem od razu poczułem więź, coś więcej niż nadawanie na tych samych falach – które miało trwać już całe życie.

Dobrze wspominam tamtą wyprawę z Leszkiem, więc gdy tylko nadarzyła się okazja, wróciłem do Tanzanii po raz drugi w 2001 roku.

Dlaczego tam wróciłeś?

Znajomi chcieli pojechać na Kilimandżaro, a akurat wtedy moja dziewczyna, a obecna żona, zapadła na ciężką chorobę, która mogła okazać się śmiertelna. Mimo że lekarze nie dawali jej specjalnie szans na rehabilitację, ona się odbyła. Parę miesięcy po operacji wymyśliłem, że wejdziemy na Kilimandżaro i pójdziemy na nartach na biegun północny. Kasia chciała wrócić do formy, więc głównie dla niej tam byliśmy. Rzeczywiście weszła na górę, a dwa miesiące później stanęliśmy razem na biegunie. Kasia była pierwszą Polką na biegunie północnym.

Jest bardzo odważna, że się na to zdecydowała. Albo była w tobie bardzo zakochana.

A może jedno i drugie?

Zanzibar odwiedziliście w tym samym roku.

Zanzibar był przy okazji, jest niedaleko Kilimandżaro. Postanowiliśmy, że pojedziemy na Zanzibar, odpoczniemy tam i wsiądziemy w samolot, po dwóch godzinach będziemy pod Kilimandżaro i wejdziemy pełni sił.

Na Zanzibarze jedyny raz pływałem z delfinami w oceanie, a nie w delfinarium, gdzie są w niewoli. To naprawdę wspaniałe, kiedy delfiny podpływają do ciebie i zaglądają ci w oczy. Dobrze było poleniuchować w tym pięknym miejscu, patrzeć na dzieci zbierające owoce morza, kobiety suszące sieci, rybaków wracających z połowów, nurkować w szmaragdowo-zielonym oceanie, chodzić po uliczkach Stone Town, oglądać uprawy goździków…

Nasza wyprawa była wyprawą przyjaciół. Była Kasia, kompozytor Krzesimir Dębski, filmowiec Wojtek Ostrowski (któremu wiele zawdzięczam, bo był ze mną na wyprawach, na które nikt nie chciał iść) i kilkoro innych znajomych. Szliśmy w kierunku Uhuru Peak ‒ najwyższego miejsca na kraterze wulkanu Kilimandżaro. Droga miała poprowadzić nas przez las tropikalny i step aż do lodowca w górnej części masywu. Nie szła bezpośrednio na szczyt, lecz okrążała wulkan, dając szansę oglądania go z różnych stron.

Kilimandżaro nie jest trudną górą i każdy zdrowy, cieszący się dobrą kondycją człowiek może stanąć na jej szczycie. Do jej zdobycia nie jest potrzebny sprzęt wspinaczkowy ani jakieś szczególne umiejętności. Głównym problemem jest wysokość – choroba wysokościowa potrafi uniemożliwić dalszy marsz (tylko dwadzieścia pięć procent wspinaczy dociera na sam szczyt). Najtrudniejszy jest końcowy odcinek i w ostatnią noc musieliśmy trochę „popracować”. Wyszliśmy około północy z obozu na wysokości 4600 m n.p.m., oświetlając szlak czołówkami. Pierwsza szła Kasia. My, mężczyźni, musieliśmy włożyć sporo sił, by nie zostać w tyle, chociaż chwilami wyglądaliśmy i poruszaliśmy się jak zombie. Po ośmiu godzinach wyczerpującego marszu wschód słońca obejrzeliśmy już ze szczytu Uhuru Peak na wysokości 5896 m n.p.m.

W nagrodę za zdobycie góry wybraliśmy się później na safari – na równinę Serengeti, krater Ngoro-Ngoro i po okolicach jeziora Manyara. Potem przyszło zaproszenie od kapitana Paszke, żeby przepłynąć z nim Atlantyk.

Zanim przepłynąłeś Atlantyk, były boliwijskie Andy i wyprawa do Amazonii.

Tak. Mój przyjaciel Børge Ousland, z którym przegrałem wyścig przez Antarktydę, przygotowywał się do Mount Everestu i postanowił wcześniej wejść na sześciotysięcznik Huayna Potosi w Boliwii. To niełatwa góra. Zapytał mnie, czy nie chciałbym się z nim wybrać. Więc się wybrałem.

Przed powrotem mieliśmy jeszcze trochę czasu, więc polecieliśmy do Amazonii. Tam – z Indianinem – pływaliśmy łodzią, łowiliśmy piranie, jedliśmy je, odwiedzaliśmy osiedla w dżungli. Spaliśmy na łódce, słysząc w nocy oddechy różowych delfinów. Byliśmy w okolicy miejsca, gdzie zginął Che Guevara, w La Figuera. Pamiętam wizytę u małżeństwa, które mieszkało w dżungli. Dali nam śniadanie, miło nam się rozmawiało. Zrobiłem zdjęcia i chciałem im je wysłać. Zapytałem o ich adres. Nie wiedzieli, co to jest. Nie mieli żadnego adresu, nie można było wysłać im tych zdjęć. To było w Santa Cruz de la Sierra.

W 1999 roku przeszedłeś Pustynię Gibsona w Australii – osiemset kilometrów w czterdzieści sześć dni.

Tak, pamiętam. Trudno by było o tym zapomnieć. Upał, wydmy o wysokości dziesięciu metrów, jadowite węże, insekty, skały. Chcieliśmy pokonać pieszo pustynię. To było dla mnie zupełnie nowe wyzwanie. Jakże odmienne od wcześniejszych wypraw. Nigdy jeszcze, podobnie jak pozostali członkowie eskapady – Kanadyjka Denis Martin, dwóch Holendrów, Edmond Öfner i Marc Cornelissen, Thomaz Brandolin z Brazylii – nie pokonywałem tak dużego dystansu w takich warunkach klimatycznych.

Każdy z nas miał ciągnąć specjalnie skonstruowany wózek z prawie dwustukilogramowym ekwipunkiem. Zdawaliśmy sobie sprawę z ryzyka, na jakie się narażamy, i z ekstremalnych warunków, z którymi przyjdzie nam się zmierzyć: gorąca, braku wody i ewentualnego spotkania z tajpanami, najbardziej jadowitymi wężami na świecie.

Wyruszyliśmy z okolic słonego jeziora Disappointment. Celem było przejście Pustyni Gibsona. W przeciwieństwie do moich poprzednich wypraw trudno było jednak określić konkretny punkt, gdzie nasza wyprawa miała się skończyć. Jak precyzyjnie oznaczyć granice pustyni? Czy ma być to Kintore, czy może jezioro McDonald?

Pustynia Gibsona to trudny teren. Skały, kamienie, wysokie, ostre trawy i piaszczyste wydmy były głównymi przeszkodami, które musieliśmy pokonać. Aż trudno sobie wyobrazić, że Aborygeni żyją tam od tysięcy lat. Przywykli do życia na pustyni, wiedzą, jak na niej przetrwać, potrafią korzystać z darów natury. Po drodze spotykaliśmy mnóstwo zwierząt – wielbłądy, węże, kangury, jaszczurki, ptaki. One też doskonale sobie tam radzą.

Szczególnie pamiętam spotkanie z dzikimi wielbłądami, które o mało mnie nie stratowały. Na pustyni nie było żadnego drzewa, na które mógłbym uciec. Myślałem: nie zjadły mnie niedźwiedzie w Arktyce, nie zginąłem w szczelinach Antarktydy, a teraz przyjdzie mi stracić życie przez pozornie poczciwe wielbłądy.

W noc przed wyruszeniem Brazylijczyk Thomaz powiedział: I don’t go – ja nie idę – i zrezygnował. Po szesnastu dniach marszu Denis również postanowiła przerwać wyprawę. Nie czuła się na siłach, by dalej iść. My kontynuowaliśmy. Po pokonaniu ośmiuset kilometrów zakończyliśmy naszą ekspedycję w okolicach pasa górskiego Kintore, w niewielkiej osadzie Aborygenów.

W tym samym roku przepłynąłeś Atlantyk jachtem, a w następnym – katamaranem. Jacht i katamaran istotnie się od siebie różnią?

Katamaran jest bardziej niebezpieczny, bo normalny jacht w zasadzie jest niewywracalny. Nawet jak się wywróci, to zrobi grzybka i „wstanie”, a katamaran, jak się wywróci, to najpierw pływa do góry dnem, a potem tonie.

Czyli to wyższy stopień trudności.

Tak. To było przygotowanie do rejsu dookoła świata załogi kapitana Paszke i jednocześnie kwalifikacja do ekstremalnych regat dookoła globu „The Race”. Płynęliśmy wtedy z prędkością trzydziestu siedmiu i pół węzła w sztormie, prawie pobiliśmy rekord przejścia Atlantyku. Gdyby nam się nie złamał maszt na pięćset mil przed Barbadosem, to pobilibyśmy rekord. Wiesz, to całkiem inne wyprawy. Pierwsza, jachtem, była bardziej turystyczna – przez Maderę i La Palmę. Z Romkiem była wyczynowa.

Ta pierwsza, z kapitanem Andrzejem Piotrowskim i Filipem Bajonem, też była magiczna: jak w dziecięcych marzeniach sam sterowałem w sztormie na Atlantyku, patrzyłem na Księżyc i prowadziłem jacht podczas długich, samotnych wacht. Czasami czułem się jak ptak albo latająca ryba – zawieszony między horyzontem i oceanem.

Odwiedziliśmy Maderę, szukając domu, w którym wypoczywał marszałek Józef Piłsudski (według wskazówek zawartych w pamiętniku jego adiutanta), chodziliśmy po w miarę dzikiej wyspie La Palma i snuliśmy plany, aby popłynąć z Syberii przez Japonię i Tajwan na Madagaskar śladami Maurycego Beniowskiego – repliką statku „Piotr i Paweł”. Dopłynęliśmy wtedy na Barbados, a na podstawie wydarzeń z rejsu Filip Bajon nakręcił „Portret męski we wnętrzu”.

Te wszystkie podróże, które pojawiały się nagle, były akceptacją życia jako przygody. Oczywiście nie akceptowałem wszystkiego, co mi przynosiło życie, ale te wyprawy akurat były zgodne z moją intuicją. O przejściu pustyni w Australii rozmawialiśmy z Wojtkiem, idąc przez Grenlandię, i w ten sposób przy minus trzydziestu stopniach Celsjusza robiło nam się cieplej. Chciałem być w Andach, chciałem się wspinać, ale wtedy tak naprawdę przede wszystkim myślałem o Evereście.

W 1995 roku, po zdobyciu bieguna południowego, spotkałem nowozelandzkiego himalaistę i przewodnika Roba Halla w bazie na Antarktydzie. Zaproponował, żebym zdobył trzeci biegun w jednym roku i razem z nim wszedł na Mount Everest. O mały włos nie wziąłem udziału w wyprawie, która była jedną z najtrudniejszych w historii i o której opowiadał film „Everest”. Ale poznałem Kasię i ona nie chciała, żebym poszedł.

Dlaczego Mount Everest ciągle do ciebie wraca?

Kiedy planowałem dwa bieguny, to myślałem, że chciałbym zdobyć trzeci, którym byłby Mount Everest. To byłaby taka triada. Bieguny wydawały się jednak taką pełnią, że po nich zrezygnowałem z Everestu, a teraz żałuję, bo wtedy było „okno” – jeszcze nie miałem rodziny. Dlatego pewnie do mnie wraca, bo zawsze był w planach. Jest niezrealizowanym marzeniem z dzieciństwa. Jednym z dwóch: drugie to rejs jachtem dookoła świata.

Być może niezrealizowane marzenie o Mount Evereście jest właśnie ceną bycia podróżnikiem, który stworzył rodzinę?

Wiem, że nie można mieć w życiu wszystkiego. Everest wraca do mnie jako coś, co mnie ciągle woła. Tak samo było z Camino. Zdaję sobie sprawę, że czasem trzeba umieć odpuścić. Myślę, że Camino w sensie duchowym było dla mnie ważniejsze niż Everest. Dlatego z niego nie potrafiłem zrezygnować, natomiast z Everestu tak.

Wiesz, kiedyś z Reinholdem Messnerem, który jako pierwszy zdobył wszystkie czternaście ośmiotysięczników, odbieraliśmy medal Hiszpańskiego Towarzystwa Geograficznego w Madrycie. Rozmawialiśmy potem o tym, jakie życie jest przewrotne. Messner próbował zdobyć biegun północny i po trzech dniach się wycofał, a to było marzenie jego życia. Był tam tylko samolotem. Tak więc on wciąż marzy o biegunie, a ja o Evereście. Fajnie umieć żyć takim marzeniem, którego być może nie zrealizujemy. Mieć je z tyłu głowy, ale też pamiętać, że nic za wszelką cenę. Zdaję sobie sprawę, że jeśli wybrałbym Everest, to byłoby odcięcie się od rodziny na zawsze. A rodzina jest dla mnie najważniejsza.

Kay mi powiedział, że nie mogę iść na Everest, kiedy usłyszał, że rozmawiam o wspólnej wyprawie z Guyem Cotterem, jednym z bohaterów filmu „The Everest”. Słucham go w tej kwestii, bo dzieci często mają lepszą intuicję niż my, dorośli.

Chciałabym się od ciebie dowiedzieć trochę na temat dwóch wypraw, które odbyły się w 2009 i 2010 roku – „Ekspedycja Wisła” i „Zimowa Ekspedycja Wisła”.

Muszę zacząć od tego, że uwielbiam kajakarstwo i płynięcie łodzią z nurtem rzeki. W czasie studiów uczestniczyłem w spływach kajakowych po wielu polskich rzekach. Potem miałem wielokrotnie okazję pływać po jednych z najdzikszych rzek świata, takich jak Amazonka czy Usumacinta.

Pomysł na „Ekspedycję Wisła” nie zrodził się tak po prostu. Zainspirowała mnie przyjaciółka, również podróżniczka – Liv Arnesen. Podczas jednego z naszych spotkań opowiedziała mi o pewnej zbieżności nazw. Po norwesku Nørpolen i Sørpolen oznacza – Północ i Południe Polski, jak również Północny i Południowy Biegun. Płynięcie kajakiem Wisłą z południa na północ Polski znaczy po norwesku to samo co przepłynięcie kajakiem z bieguna południowego na biegun północny.

Zapoznałem się z wieloma publikacjami na temat Wisły. Ciekawiły mnie różne wątki, zarówno te ekologiczne, jak również historyczne i społeczne. Uświadomiłem sobie, że Polacy zapomnieli o Wiśle. Jest trochę tak jak w wierszu Herberta, od którego uczyłem się Polski: „rów w którym płynie mętna rzeka nazywam Wisłą”. Dlatego przygotowując się do projektu, postawiłem sobie za główny cel – przywrócenie Polakom Wisły. Wiem, że upłynie wiele czasu, zanim Wiśle przywróci się jej dawną pozycję, jeśli w ogóle to nastąpi, jednak myślę, że warto wspierać taką ideę.

Wraz z kilkunastoosobową grupą młodzieży z kilku państw przepłynąłem łącznie dziewięćset pięćdziesiąt dziewięć kilometrów. Po drodze zatrzymaliśmy się w trzydziestu miejscowościach, gdzie spotykaliśmy się ze społecznością lokalną i dyskutowaliśmy na temat możliwości rozwoju Wisły.

Wyprawę rozpoczęliśmy na Baraniej Górze, po której oprowadził nas Jacek Bożek, twórca Ekologiczno-Kulturalnego Klubu Gaja. Dotarliśmy do źródeł Wisły – Białej i Czarnej Wisełki. Natomiast spływ kajakowy, ze względu na niski poziom wody o tej porze roku, zaczęliśmy koło Oświęcimia, na zerowym kilometrze rzeki, z miejsca, gdzie Przemsza wpada do Wisły, a zakończyliśmy, wpływając na Bałtyk.

Podczas ekspedycji odkrywaliśmy przede wszystkim Wisłę, ale Wisła bez miast, miasteczek i wsi nad nią położnych nie miałaby takiego znaczenia i oczywiście na odwrót, więc dużo czasu spędziliśmy również na poznawaniu nadwiślańskich miejscowości. W Oświęcimiu mieliśmy okazję posłuchać historii dziejów Romów, Żydów i katolików zamieszkujących to miasto. Zawitaliśmy również do Tyńca, gdzie spędziliśmy weekend na odnowie duszy u ojców benedyktynów. Wtedy też zaprzyjaźniłem się z ojcem Janem Pawłem Konobrodzkim, z którym rozmawiałem, modliłem się i medytowałem. Wprowadził mnie w chrześcijański wymiar medytacji i do końca zbyt krótkiego życia darzył mnie przyjaźnią i modlitewnym wsparciem. To bardzo ważne, jeśli wiesz, że ktoś się za ciebie modli. Wcześniej w Auschwitz oglądałem baraki i przedmioty opowiadające o Holokauście – jednym z najtragiczniejszych rozdziałów w historii ludzkości. Rok później, startując do samotnej „Zimowej Ekspedycji Wisła”, nocowałem w klasztorze franciszkanów w Harmężach i tam zobaczyłem twarze ofiar na wystawie rysunków Mariana Kołodzieja: „Klisze pamięci. Labirynty”. Kołodziej sam był więźniem obozu koncentracyjnego, udało mu się przeżyć i na swoich obrazach zostawił świadectwo historii.

To wstrząsające świadectwo człowieka, który powiedział: „Z ojcem Kolbe stałem na jednym apelu”, i który u ojca Maksymiliana Kolbe przez apel w lipcu 1941 roku i męczeńską śmierć ujrzał drugiego Chrystusa. Marian Kołodziej zaszczycił mnie swoją życzliwością i nawet narysował moją karykaturę po zdobyciu dwóch biegunów w 1995 roku.

Wracając do tej wyprawy z młodzieżą: w Krakowie, Warszawie czy Toruniu oddawaliśmy się grom miejskim polegającym między innymi na szukaniu ciszy, dzikiej przyrody czy gwiazd w wielkim mieście. Zatrzymywaliśmy się w małych miejscowościach, które przyciągały nas swoją historią. Przykładem takiego miejsca może być Piotrawin. Według legendy doszło tam do konfliktu między świętym Stanisławem a Bolesławem Śmiałym. Poza tym sam Jan Długosz przebywał w Piotrawinie, co zresztą opisał. Najstarsze znalezione ślady działalności gospodarczej człowieka w tej miejscowości pochodzą ze starożytności, a dokładnie z neolitu.

Byliśmy również w Płocku – mieście, w którym siostra Faustyna miała objawienie, które kojarzy mi się z książkami Edwarda Stachury. Z kolei podczas postoju we Włocławku uczciliśmy pamięć bestialsko zamordowanego księdza Jerzego Popiełuszki.

Jednym z najbardziej interesujących miejsc, w którym się znaleźliśmy, były ruiny zamku w Bobrownikach. Odwiedziliśmy też zamki w Świeciu, Gniewie (który był kiedyś siedzibą Jana III Sobieskiego) oraz Malborku.

Wiele miejsc przyciągnęło nas ciekawostkami, o których wcześniej nie słyszeliśmy. Na przykład wieś Gołąb, położona w okolicach Kazimierza Dolnego, skusiła nas nadzwyczajnymi rowerami, które prezentowane były w Muzeum Nietypowych Rowerów i Pijaństwa. Z kolei tuż za Nieszawą widzieliśmy jedyny w swoim rodzaju prom bocznokołowy, podobny do tych, które pływały po Missisipi. Z kolei w Chrystkowie zwiedziliśmy Chatę Mennonicką z 1770 roku i poznaliśmy historię Mennonitów – ludu raczej słabo znanego w Polsce.

„Ekspedycja Wisła” miała także wymiar ekologiczny. Poza zbieraniem próbek wody i szukaniem zagrożonego żółwia błotnego były też postoje w unikatowo przyrodniczych miejscach, takich jak Kobylnica, gdzie znajduje się stacja badawcza – Centrum Badań Ekologicznych PAN. Mieliśmy okazję przyjrzeć się z bliska działalności ornitologów badających życie mew oraz innych ptaków w ich naturalnych siedliskach.

Z kolei w Warszawie, w Sejmie, odbyła się konferencja naukowa oraz – na plaży La Playa w Warszawie – BioBlitz, czyli zawody, podczas których naukowcy ścigali się, kto znajdzie i opisze najwięcej zwierząt lub roślin w jak najkrótszym czasie. Przez cały dzień poszukiwali, a następnie prezentowali swoje znaleziska i wyniki badań. W sumie podczas spotkania naliczono aż czterysta trzydzieści trzy gatunki różnych form życia. Imponująca liczba!

Nasza wyprawa zapadła mi w pamięć przede wszystkim dzięki takim spotkaniom jak w Tczewie, gdzie czekała na nas grupa strażaków – przedszkolaków. Wyglądali przeuroczo! Mieli na sobie stroje i hełmy strażackie. W kilku spotkaniach brał udział Jasiek Mela, który opowiadał o swoich doświadczeniach – tak jak tylko on potrafi. Największą uwagę skupiał, gdy mówił o niepoddawaniu się, podtrzymywaniu nadziei i przełamywaniu barier.

Jednym z głównych celów „Ekspedycji Wisła” było pokazanie ludziom, że nie ma rzeczy niemożliwych i osoby niepełnosprawne mogą praktykować te same aktywności co pełnosprawne. Dowodem na to był Maciej Urbaniak – chłopak na wózku, który doskonale poradził sobie w kajakowaniu po Wiśle.

Wisła to dzika rzeka. W niczym nie ustępuje Amazonce czy Nilowi. Jestem przekonany, że drzemie w niej ogromny potencjał turystyczny, ale nie tylko. Myślę, że przyszedł czas, by wrócić do korzeni i przywrócić jej pierwotne znaczenie.

Po tej grupowej wyprawie wpadłem na pomysł samotnego, zimowego spływu Wisłą. Trwał piętnaście dni. Była to jedna z najbardziej fascynujących wypraw mojego życia. Wisła zimą była przejmująca, fascynująca, mistyczna. Czasem czułem się jak na Antarktydzie albo w Arktyce: olbrzymie, grube, potrzaskane kry, księżycowy krajobraz, dzika i nieokiełznana natura – to naprawdę było coś… Parę razy zresztą olbrzymie jak na rzekę fale o mało nie wywróciły mojego kajaka, a kilka razy mało nie roztrzaskały go kry. Chciałbym kiedyś pożegnać się z Polską, przepływając jeszcze raz tą drogą: Wisłą, która jest sercem Polski.

Czy są takie miejsca, do których masz sentyment, do których chciałbyś wracać? Niekoniecznie chodzi mi o te kojarzące się z ekstremalnymi wyczynami.

Jest wiele takich miejsc. Sympatia do nich często rodzi się z relacji z ich mieszkańcami czy ze stanu umysłu. Każde miejsce jest dobre w dobrym stanie umysłu. Zawsze chętnie wracam do klasztoru w Tyńcu, do szerokich plaż między jeziorem Łebsko a Bałtykiem i Stilo, czyli końcem świata. Bardzo lubię też Chile, Włochy, Francję (szczególnie kraj katarów), Galicję w Hiszpanii. Ale najbardziej Maroko.

Dlaczego?

Może dlatego, że byłem tam jako nastolatek i potem marzyłem o powrocie. Jest też jakieś pokrewieństwo w słowach Maroko – Marek. Camino – Kamiński. Może tu się kryje coś głębszego?

Maroko samo mnie znalazło. Gdy wróciłem z tego rejsu w dzieciństwie, zdałem sobie sprawę, że to jest kraj kontrastów, paradoksów. Ja też jestem ich mieszanką. Maroko nie jest ortodoksyjne, jego mieszkańcy nie są zamknięci, wrodzy wobec innych religii. Życie jest kolorowe, wirujące, pełne.

Wiem, że także Stambuł wydaje ci się pulsującym, interesującym miejscem.

Masz rację. W Stambule po raz pierwszy byłem jako student. Wiele razy z Jurkiem podróżowaliśmy bez grosza przy duszy. Skoro Stambuł, to rzut beretem jest Grecja, Efez, Kapadocja… Stambuł jest magiczny. To miasto z niezwykłą energią. Bardzo inspirujące. Odpowiadają mi miejsca, które są pograniczami kultur. Dobrze się w nich czuję. Lubię obserwować przenikanie się różnych filozofii, sztuk, duchowości. Chciałbym kiedyś pomieszkać blisko Taksimu albo nad Bosforem i pochodzić nie tylko śladami bohaterów książek Orhana Pamuka, ale też zaprzyjaźnić się z setkami bezdomnych kotów, spotkać sufich i pomedytować z wirującymi derwiszami, posiedzieć w kafejkach i popatrzeć na życie przemykające obok. Tak po prostu.

7Wartości cię nigdy nie zdradzą

Niedawno po pokazie filmu dokumentalnego o tobie publiczność zgromadzona w kinie miała okazję zadawać ci pytania. Pewna pani postanowiła cię pouczyć, że twój styl życia jest niewłaściwy, to znaczy, że skoro masz dzieci, powinieneś zrezygnować z podróżowania. Byli też ludzie, którzy dzielili się cytatami z twoich wypowiedzi, które im w jakimś momencie życia pomogły. Jestem ciekawa, czy zasłyszane na twój temat zdanie kiedyś cię zaniepokoiło?

Było takie zdanie, o którym dużo myślałem… Na drodze do Santiago Amerykanin, szef schroniska dla pielgrzymów, pod moją nieobecność zapytał Janka, reżysera filmu o moim Camino, dlaczego idę. On odpowiedział, że szukam siebie, że szukam Boga. Ja bym raczej powiedział, że chciałbym się do Niego zbliżyć, rozmawiać z Nim. W każdym razie Janek opowiedział temu Amerykaninowi, że byłem na biegunach i w wielu innych miejscach świata. A on na to: „Ten człowiek odkrył w życiu wszystko oprócz siebie”. Gdy Janek mi to powtórzył, zacząłem obracać w myślach to zdanie, myśleć o nim intensywnie. Zastanawiałem się, czy to prawda.

Nieco później ktoś powiedział mi, że dobrze byłoby po Camino zrobić coś odwrotnego niż w całym dotychczasowym życiu, to znaczy nie ruszać się z domu dalej niż dwadzieścia pięć kilometrów. Na fali entuzjazmu, że na Camino – koniec końców – było mi tak dobrze, postanowiłem, że podejmę to wyzwanie. Wróciłem i obwieściłem to rodzinie, znajomym. Szybko jednak życie zweryfikowało te plany, bo musiałem jechać do Warszawy, zrobić kompleksowe badanie organizmu po Camino. Wtedy powiedziałem sobie, że w takim razie będę jeździł tylko po Polsce. Jednak zadzwonił do mnie Edi Pyrek z informacją, że ma wolny bilet na festiwal Burning Man w Stanach. Sporo czytałem o tym wydarzeniu, widziałem filmy na YouTube. Pomyślałem, że trzeba akceptować to, co przynosi droga. Uznałem, że decyzja o nieruszaniu się z Polski była pochopna. Zadzwoniłem do paru znajomych, którzy się tam wybierali, i trzy tygodnie po powrocie z Santiago poleciałem do USA.

Dzieci nie miały pretensji?

Nie, bo im się marzyło, by w tym samym czasie pojechać z mamą do Grecji. Uznaliśmy, że tak będzie dobrze. Ja wylądowałem w San Francisco. Burning Man odbywa się na pustyni w Nevadzie, trwa osiem dni. Idee tego festiwalu kręcą się wokół braku przemocy, otwartości, akceptacji. To jest eksperyment w tworzeniu kontrkultury. Samoekspresja, zaznaczanie swojej indywidualności to być może najważniejszy z jego aspektów. Trwają tam różne warsztaty, prezentowane są techniki uzdrawiania naturalnymi metodami, między innymi pochodzącymi od Indian z Ameryki Północnej, jest praca z samym sobą. Ale to nie jest główny nurt, główny nurt to sztuka. Barwne stroje, wymyślne, surrealne środki lokomocji, prowizoryczne konstrukcje ustawiane na pustyni. Wspaniałe, bardzo oryginalne, niecodzienne. To wygląda jak przedsięwzięcie parateatralne. Na terenie, gdzie odbywa się festiwal, są różne campy.

Jakie na przykład?

Na przykład camp gospel, w którym ludzie przez kilka dni ćwiczyli piosenkę „Take Me to the River”, by dać wspólny koncert. Camp joga, camp o wychowaniu dzieci, camp entuzjastów Facebooka… Nieszczególnie zwracałem uwagę na te podziały. Bywałem w różnych miejscach. Tam były setki ciekawych wykładów. Słuchałem na przykład Amerykanina, który założył świetną szkołę na Dominikanie, szkołę pełną szczęśliwych dzieci, w których edukacji kładzie się nacisk na ekologię i sztukę. Były również wykłady o lotach na Księżyc czy o tym, jak technologia zmienia świat.

Stała na terenie Burning Mana świątynia, w której ludzie zawieszali zdjęcia i prośby o modlitwę za tych, którzy odeszli.

Na pustyni można tańczyć, ćwiczyć jogę, chodzić na przedstawienia. Jest wiele aktywności przeplatanych sztuką. Nie ma narkotyków. Promuje się ekonomię bez pieniędzy. Życie opiera się na wymianie. Jedni robią kanapki, inni sałatki, herbatę, serwują wino. Ciekawe, że jedyną rzeczą, którą można tam kupić, jest kawa.

Burning Man to było bardzo inspirujące doświadczenie. Ta impreza to świat w pigułce, bo przyjeżdżają na nią ludzie z różnych krajów. Jest dobrze zabezpieczona przez nieumundurowaną policję. Wielu ludzi przybywa tam z dziećmi.

Wiem, że ciągłe ocenianie nie jest dobrym sposobem na życie. Na pustyni w Nevadzie zaobserwowałem wiele zjawisk, nad którymi warto się zastanowić. Nie oceniać. Po prostu uznać, że świat jest różnorodny, ludzie mają rozmaite potrzeby. Na pewno jest to miejsce dla tych, którym trudno się wyrazić w mainstreamie. To wentyl bezpieczeństwa dla wszystkiego tego, dla czego w mainstreamie nie ma miejsca.

Poza tym nagle jesteś w świecie bez reklam. Ludzie szukają możliwości wyrażenia siebie, głównie przez sztukę. Wspaniałe.

Po festiwalu spędziłeś pewnie trochę czasu w Kalifornii.

Tak. Lubię San Francisco. Tam jest Japan Town – miejsce, w którym czujesz się jak w Japonii. Nie ma tam nic amerykańskiego. Poza tym w San Francisco jest Asian Art Museum ze świetnymi zbiorami.

Potem byłem jeszcze u przyjaciół w Nowym Jorku i Pensylwanii. Na Nowy Rok poleciałem do Tajlandii. Wcześniej wróciłem do domu i do firmy. Rodzina wolała na Nowy Rok zostać w Polsce. Udałem się więc na chwilę do Tajlandii z założeniem, że będę nurkować, ale skończyło się na medytacji i pisaniu. Odwiedziłem jeszcze Samui, tam spotkałem znajomych Polaków. I spędziłem Nowy Rok w „The Sanctuary” na Ko Phangan, na medytacji, wpatrywaniu się w gwiazdy i Księżyc, na ćwiczeniach – a później miałem wyjazd firmowy na Mauritius.

Leciałeś tam z wykładem?

Tak, z moim popisowym wykładem o motywacji, o tym, jak niemożliwe staje się możliwe. Na miejscu zacząłem szukać spirituals places i odkryłem vortex – miejsce, w którym ludzie medytują, wyciszają się i czerpią energię od Ziemi. Muszę powiedzieć, że Mauritius wydał mi się miejscem bardzo duchowym. Otoczenie tak bujnej przyrody sprzyja przemyśleniom.

Jakiś czas później, gdy dzieci miały ferie zimowe, byliśmy przez dwa tygodnie na Sri Lance, u siostry żony. Wszedłem na Górę Adama, o której mówi się, że jest pierwszym miejscem, którego dotknął Adam po wypędzeniu go z raju. Spotkałem tam lekarza ajurwedy (to stara indyjska medycyna, licząca pięć tysięcy lat). On mi poradził, bym przeszedł na wegetarianizm. Przymierzałem się do tego, ale nigdy wcześniej nie miałem silnej motywacji. Jadłem mało mięsa, czerwonego nigdy, ale nie wyobrażałem sobie życia bez ryby. Gdy go zapytałem o ryby, powiedział, żebym ich też nie jadł. Dziwne, ale nagle poczułem, że mogę z nich zrezygnować. Od tamtej pory ich nie jem i to nie jest jakaś walka z samym sobą. Czuję się lepiej, lżej.

Wierzę, że ajurweda ma sens. Nie wierzę ślepo w żadną medycynę, testuję. Jak działa, to jest dobre, jak nie działa, to nie. W lekturach duchowych podkreślana jest waga postu. Raz w tygodniu staram się nic nie jeść, tylko pić wodę i zieloną herbatę.

Dzisiaj ludzie często oszukują sami siebie, poszcząc. Na Spitsbergenie wprowadzono kiedyś częściową prohibicję. Było tam wielu górników, którzy wydobywali węgiel. Ich szefowie pijali wino, więc wymyślili zakaz picia alkoholu z wyjątkiem wina. Tak właśnie często wyglądają nasze posty. Można jeść ryby, choć to bardzo wartościowe jedzenie, żaden post. Księża słusznie zauważają, że dzisiaj post jest tak naprawdę luksusem. Ma funkcję zdrowotną, oczyszczającą. Tylko że za oczyszczeniem powinna iść dobroć. Po to ciało ma się oczyszczać, by jeszcze łatwiej było czynić dobro.

Prawdziwym oczyszczającym postem może być odcięcie się od czegoś, bez czego nie potrafimy się obyć. Na przykład od informacji i Internetu.

Potem, gdy dzieci miały w szkole przerwę wielkanocną, polecieliśmy do Japonii.

Masz sentyment do tego kraju.

To się wiąże z dzieciństwem. Zakochałem się wtedy w Japonce z filmu „Kobra” o inspektorze Komura. Wydawało mi się, że moja żona będzie Japonką. Zacząłem trenować karate shotokan. Ono nauczyło mnie dyscypliny. Większość moich kolegów z karate pracuje w międzynarodowych firmach zajmujących się bezpieczeństwem. Ochraniali na przykład królową Elżbietę, kiedy była w Polsce.

Ćwicząc karate, uczysz się powtarzania tych samych sekwencji kata – wyprowadzasz cios, robisz pompki. Uczysz się tego, że monotonia daje siłę. To mnie przygotowało mentalnie do późniejszych wypraw. Na studiach przez trzy lata trenowałem po trzy razy w tygodniu. Studiowałem w tym czasie filozofię i fizykę. Potrzebowałem innego typu aktywności. Czułem, jak ważne jest dbanie o ciało. Nauczyłem się chodzić do sauny i na masaż raz w tygodniu. Do tej pory to praktykuję. Ciało musi się regenerować.

Karate zacząłem trenować w piątej klasie, na własną rękę. Kupowałem książki na temat tej sztuki, z nich się uczyłem. Zawsze miałem pociąg do rzeczy egzotycznych. Jeśli coś było niedostępne, chciałem to mieć. Potem, gdy czytałem o Amundsenie, pierwszym zdobywcy bieguna południowego, dowiedziałem się, że on pożądał jedynie tego, co było niedostępne. Kiedy już to zdobył, nie umiał się tym cieszyć. Nie miał żony, bo gdy już związał się z kobietą, przestawała go interesować. Zawsze chciał zdobyć złote jabłko: coś, co było nie do zdobycia.

W naukowej książce profesora neurochirurgii z Nowego Jorku przeczytałem, iż to nieprawda, że jesteśmy jedną osobowością, ale wieloma pozlepianymi osobowościami. Co ciekawe, przeczytałem to także w pamiętniku Marilyn Monroe, która napisała to wiele lat wcześniej i która była wrażliwą i mądrą kobietą, tylko zabrakło jej szczęścia. Wydaje mi się, że nie ma jednego zmieniającego się przez całe życie ja, ale że jesteśmy zlepkiem różnych ja, z których każde czasem bierze górę i nie mają ze sobą nic wspólnego. Co innego mieć różne odcienie, a co innego mieć w sobie różne ja. I na podstawie doświadczenia różnych ekstremalnych wypraw uważam, że wbrew „zdrowemu rozsądkowi” i powszechnym mniemaniom człowiek jest tym drugim przypadkiem.

Odeszliśmy nieco od twojej fascynacji Japonią, w której byłeś wielokrotnie.

Tak. Pamiętam, że pytałem nauczyciela geografii Zbigniewa Mikorskiego, jak się nauczyć japońskiego. Poradził, żebym napisał na Uniwersytet Warszawski z prośbą, by przysłano mi podręczniki. Kupiłem też jakieś sam i mogłem się uczyć japońskiego. Ale to było dosyć nieporadne.

Wiele lat później wielkie wrażenie zrobiła na mnie książka japońskiej księżniczki Hisako Takamado pod tytułem „Lulie the Iceberg”, która była inspiracją do wyprawy z Jaśkiem Melą na biegun południowy. Wziąłem zresztą egzemplarze tej książki na obie wyprawy i doniosłem je na biegun – więc książka ta odbyła w pewnym sensie drogę, którą opisywała. Księżniczka Takamado była bardzo wzruszona, kiedy wręczałem jej książkę podstemplowaną w bazie Amundsena-Scotta na biegunie. Od tej pory przyjaźnimy się.

Jak przebiegła zeszłoroczna podróż do Japonii z Polą i Kayem?

Namawiałem dzieci, żeby ze mną gdzieś pojechały. Nie wykazywały entuzjazmu, ale udało mi się je przekonać. Pola jest na etapie fascynacji zwierzętami. Uwielbia fotografować, malować i rysować innych i pomagać zwierzętom. Powiedziała, że w Japonii jest Tashirojima, Wyspa Kocia. Postanowiliśmy ją zobaczyć. Poczytaliśmy o niej. Okazało się, że mieszka na niej stu ludzi i cztery razy więcej kotów. Podobno obowiązuje tam zakaz trzymania psów. Wiesz, Japonia przyjmuje w pewnych dziedzinach takie rozwiązania, których u nas – jak sądzę – by nie wprowadzono. Na przykład są tam kawiarnie z kotami, które można głaskać. Albo takie, w których można karmić króliki. Pola zresztą na podstawie informacji z książek i Internetu zrobiła mapę Japonii z miejscami, które chciałaby odwiedzić.

Jak już byliśmy w Japonii, to okazało się, że na wyspę Tashirojima trzeba jechać trzydzieści godzin, a co gorsza: właśnie została zniszczona przez tajfun. Nie było więc połączeń i tej wyspy nie odwiedziliśmy. Ale było wiele innych atrakcji.

Mieszkaliśmy w tradycyjnym japońskim hotelu, w którym nie ma łóżek, tylko futony, czyli japońskie materace. Byliśmy w Tokio, Kyoto, Narze, a potem polecieliśmy na Okinawę, pływaliśmy z delfinami. Na Okinawie jest wielkie akwarium z największą rybą na świecie – rekinem wielorybim. To był cudowny wyjazd. Szczególnie Pola była zachwycona, powiedziała, że to jest kraj jej marzeń. Moje dzieci mają w szkole program szkoły polskiej i amerykańskiej. Lubię, gdy w czasie podróży zauważają, że angielskim wszystkiego się nie załatwi. Mówię po japońsku, więc zdążyły się zorientować, jak nam to pomogło w czasie wyjazdu.

Kiedy się go zdążyłeś nauczyć? Od dzieciństwa podczytywałeś podręczniki, myślałeś o studiowaniu japonistyki, ale w końcu tego nie zrobiłeś.

Już jako dorosły uczyłem się japońskiego intensywnie przez dwa lata w Sopocie, z Japonką Yuki Suemi, która jest lektorką języka japońskiego na Uniwersytecie Gdańskim.

Co było po wyjeździe do Japonii?

W związku z pracami nad książką „Przygody Marka w Meksyku. Marek i czaszka jaguara” – poleciałem do Meksyku. Postanowiłem wrócić do wspomnień z moich pierwszych podróży i polecieć na Jukatan. Stamtąd nocnym autobusem pojechałem do Palenque, gdzie wcześniej przez Internet znalazłem włoskiego archeologa, który dużo pisał o Majach. Byłem w miastach i piramidach Majów, chodziłem po dżungli z Indianinem, byłem w wiosce, w której mieszkańcy zachowali obrzędowość przodków. Kąpałem się w podziemnym jeziorze w Cenote. Powiedziałbym: mistyczne doświadczenie.

Po powrocie, w weekend majowy, wsiedliśmy z Kayem do samochodu i pojechaliśmy do Berlina brzegiem Morza Bałtyckiego, przez miejsca, w których przebywałem jako dziecko. Byliśmy w Koszalinie, w którym chodziłem do szkoły. Nocowaliśmy w Kołobrzegu. W Ostseebad Sellin na niemieckiej wyspie Rugii zanurzyliśmy się w Morzu Bałtyckim batyskafem, który wyglądał jak wyjęty z powieści Juliusza Verne’a, i zatrzymaliśmy się metr od dna.

Zamieszkaliśmy w hotelu, gdzie wszystko było związane z muzyką. Można było jej słuchać, grać na instrumentach… Zwiedzaliśmy potem muzeum techniki, w którym stały stare parowozy i pierwsze niemieckie samoloty. Na koniec pożyczyłem motorówkę i popływaliśmy po Berlinie.

Gdy dzieciom zaczęły się wakacje, zdecydowaliście się na miesięczną podróż kamperem do Maroka. Opowiedz o niej więcej, wcześniej tylko o niej wspominałeś, a niektórych czytelników interesują twoje pomysły na wyjazdy z dziećmi.

Otóż Pola koniecznie chciała wziąć na wakacje psa – naszego Snowy’ego. Początkowo myślałem: bez sensu, mogliśmy pojechać do Nowej Zelandii, gdyby nie pies. Ale po chwili zreflektowałem się: fajnie, że Pola jest do niego przywiązana, że nie chce go zostawiać. Sens takich wyjazdów nie leży w celu podróży. Ważne jest to, że jesteśmy razem.

Skoro mieliśmy wziąć psa, nie było wyjścia – trzeba było jechać kamperem. Zdecydowałem, że w stronę Marrakeszu. Po drodze zaliczyliśmy Skandynawię.

W Polsce nie mogłem się dowiedzieć niczego o promach między Europą a Marokiem. Stwierdziłem, że na miejscu zobaczymy, co z tego będzie. Tylko w dzieciństwie byłem w tym kraju. Sam, bez rodziców, dopłynąłem tam w wieku piętnastu lat statkiem „Górnik”. Zastanawiałem się, jak tam jest teraz. Czytałem trochę o Europejczykach, którzy kupili tam domy.

Na promie do Szwecji oglądaliśmy „Hobbita”. Ze Szwecji przemieściliśmy się do Danii. Przypomniałem Poli, jak była w Kopenhadze na dwustulecie urodzin Andersena, miała wtedy dwa miesiące. Byliśmy w ambasadzie na przyjęciu z prezydentową Jolantą Kwaśniewską, Anną Marią Jopek i Jerzym Stuhrem, a potem spotkaliśmy się z Susan Sarandon i Rogerem Moore’em, słynnym „Świętym”. Pamiętam Rosjan, którzy na widok Stuhra mówili: „Amazonki, amazonki”, bo taki był tytuł „Seksmisji” w Rosji. Tak się złożyło, że potem cały dzień spędziłem z Jerzym w pociągu na bardzo interesującej konwersacji. Gdy pojawiliśmy się z dwumiesięczną Polą na salonach, powiedział, że ona nieźle zaczyna: dwa miesiące i już raut w ambasadzie. Rzeczywiście. Kiedy Pola miała dwa lata, w 2006 roku, wraz z Kasią i psem Aja wyruszyliśmy z nią na wyprawę, którą nazwaliśmy „Baby on Board”. Zanim to zrobiliśmy, zastanawialiśmy się, gdzie warto pojechać. Chcieliśmy ominąć utarte szlaki, kurorty i luksusowe hotele. Błądziliśmy palcem po mapach, otwieraliśmy coraz to nowe strony atlasu, planowaliśmy. A więc na pewno Norwegia, bo to najbardziej egzotyczny kraj w Europie. Antarktyda, bo tam dziadek Poli był kiedyś lekarzem podczas ryzykownej wyprawy arktycznej. Chile z pustynią Atacama i Punta Arena, skąd wyruszałem na Antarktydę. Maroko, Chiny, Japonia, Stany Zjednoczone, może Indie. A gdyby tak podróż śladami ulubionych książek: „W 80 dni dookoła świata”, „Śladami Marco Polo” czy „Baśni z tysiąca i jednej nocy”? Lista wciąż się wydłużała, ale głównym kryterium było bezpieczeństwo dziecka – omijaliśmy rejony, gdzie klimat jest trudny i łatwo o groźne choroby.

Kasia zaproponowała niespodziewanie, byśmy zaczęli od Polski. Polska będzie pierwszym etapem podróży, który pozwoli przetestować sprzęt, sprawdzić, jak córeczka znosi dłuższy pobyt poza domem. Sięgnęliśmy po mapę naszego kraju. Gdzie jechać? Wisła! Podróż wzdłuż największej rzeki – od jej źródeł aż po ujście. Ta trasa wydawała się najbardziej naturalna. Za transport miał nam służyć samochód kempingowy, miejscami chcieliśmy też korzystać z łodzi i tratw płynących po Wiśle. W trakcie wyprawy miał być kręcony cykl reportaży telewizyjnych.

Chcieliśmy pokazać Poli Polskę. Ale to ona stała się naszym przewodnikiem, do niej dostosowana była podróż – tempo, przebieg, trasa. Gdy nie miała siły lub nie chciała gdzieś wędrować, odpuszczaliśmy. Nic na siłę.

Zaczęliśmy od źródeł Wisły w Beskidzie Śląskim. Po spotkaniach z góralami udaliśmy się na północ wzdłuż rzeki. Po drodze był między innymi Kraków, Kazimierz Dolny, Warszawa, Toruń, Kaszuby. Do domu wróciliśmy po czterdziestu dniach. Zmęczeni, ale szczęśliwi.

Jakiś czas później, w ramach wyprawy z Polą przez świat, postanowiliśmy pokazać córce baśniową krainę fiordów, wzburzonego morza, zorzy polarnej i reniferów. Pola była zachwycona Norwegią. Potem Kasia wróciła z nią do Polski, a ja z Wojtkiem Ostrowskim i ekipą telewizyjną ruszyłem w bardziej wyczerpującą podróż – z Oslo na północ, do „Krainy Wielkiego Nieba” – Finnmarksvidda, gdzie żyje rdzenna ludność północnych krańców Europy – Sami. Później wybraliśmy się na archipelag Lofotów, na wschodnim wybrzeżu Norwegii. Lofoty to wzgórza i szczyty nad otwartym oceanem, surowe, dziewicze tereny, raj dla miłośników pięknych widoków i przyrody. To na Lofotach jest wyspa Moskenesøya, do której dociera Maelström – jeden z najbardziej niebezpiecznych prądów morskich na świecie (ten, o którym pisał Edgar Allan Poe w opowiadaniu „W bezdni Maelströmu”) – i Moskstraumen, piekielny wir, w którym zniknął kapitan Nemo i „Nautilus” w „20 tysiącach mil podmorskiej żeglugi”.

Później udaliśmy się znów na południe, do miejscowości Myrdal, gdzie kursuje górska kolejka Flamsbana. Jej trasa biegnie przez dwadzieścia kilometrów doliną, wzdłuż wodospadów, wśród gór. Przejeżdża się przez dwadzieścia tuneli.

Ale wracając do wakacyjnego wyjazdu w roku 2016, bo trochę od niego odszedłem. Byliśmy na etapie Szwecja–Dania. Opowiedziałem Poli, że przed laty byliśmy w zamku u królowej. Potem Kayowi o Schleswigu-Holsteinie – niemieckim pancerniku, który zaatakował Westerplatte. W Hamburgu zajechaliśmy do akademika, w którym mieszkałem, gdy przerwałem studia i wyjechałem z Polski. Opowiadałem dzieciom historie z tamtego czasu, później słuchaliśmy „Pana Samochodzika”. Bardzo im się podobał, wysłuchaliśmy chyba z dziesięciu części. Tak mi to słuchanie weszło w krew, że gdy dzieci spały, a ja prowadziłem samochód, włączałem sobie „Pana Samochodzika”. To może paradoks, ale przy słuchaniu książek dla młodzieży rodziły się we mnie pomysły nowych podróży i projektów, powracała chęć na przygody – przede wszystkim z Polą i Kayem.

Z tego, co pamiętam, ta seria książek powstawała niedaleko twojego rodzinnego Trójmiasta – na Kaszubach, w Jerzwałdzie.

Tak, dokładnie!

Obywatel świata z ciebie, ale też patriota lokalny. Widziałam, jakie wrażenie zrobiło na tobie, gdy przypadkiem dowiedziałeś się, że na działce nad jeziorem, którą niedawno kupiłeś, kręcono jeden z odcinków „Podróży za jeden uśmiech”.

To prawda. Niemal od razu kupiłem na DVD ten film, który pamiętałem z dzieciństwa. Powstał na podstawie książki Adama Bahdaja. Lubiłem też jego „Wakacje z duchami” i „Do przerwy 0:1”. Jeśli miałbym dziś młodym ludziom polecić coś w podobnym klimacie, to też „Klub włóczykijów” – powieść Edmunda Niziurskiego.

Znów odchodzimy nieco od twoich ostatnich wakacji z dziećmi. Skończyliśmy na Hamburgu.

Potem byliśmy w Brugii w Belgii ze względu na Madonnę z Brugii i film „Obrońcy skarbów” z George’em Clooneyem i Mattem Damonem. Następnie udaliśmy się do Francji, skąd – promem z Calais – mieliśmy dopłynąć do angielskiego Dover. Podjeżdżamy pod prom, a tam pytają o paszport psa. Pamiętam, że rozmawialiśmy w domu o tym paszporcie, ale okazało się, że Pola go nie wzięła. Mieliśmy już zarezerwowany bilet, który kosztował dwa tysiące złotych, umożliwiający rejs aż do Bilbao, czyli przez całą zatokę. Okazało się, że jak się zrobi psu szczepienie tego samego dnia, to trzeba czekać dwa tygodnie czy nawet miesiąc. Pomyślałem, że wszystko przepadło. Stwierdziłem: trudno, pojedziemy przez Francję, nic się nie stanie. Ale podróż promem to dwa dni, to jakby płynąć statkiem wycieczkowym… To by była atrakcja dla dzieci. Wymyśliłem, żeby żona wysłała mi ten paszport do księdza do Santiago. Przebukujemy bilet i promem będziemy płynąć w drodze powrotnej. Wszystko się udało. Przebukowaliśmy bilet, żona wysłała paszport, we francuskiej boulangerie wcinaliśmy bagietki i cieszyliśmy się życiem.

W Normandii pojechaliśmy na plażę o szerokości kilometra, po której jeździliśmy na wózkach ze spadochronem. Spędziliśmy tak cały dzień, kąpiąc się, spacerując, słuchając muzyki. Potem jechaliśmy przez Paryż, całkiem inny niż ten, który pamiętaliśmy sprzed roku z wyprawy do Disneylandu. Pola powiedziała: „Tato, ale przecież Paryż to miasto miłości, co się z nim stało?”. Rzeczywiście, zapanował tam klimat nieufności, na ulicach płonęły ogniska, był chaos. Smutne.

Pojechaliśmy jeszcze do zamku Clos Lucé, w którym Leonardo da Vinci spędził ostatnie lata życia. Tak się złożyło, że akcja „Pana Samochodzika i Fantomasa” rozgrywała się właśnie tam, więc idealnie się złożyło. Opowiadałem dzieciom, jak da Vinci przeszedł z północnych Włoch przez Alpy z dwoma osiołkami, które w sakwach niosły ukrytą, zwiniętą, słynną potem „Mona Lisę”, „Jana Chrzciciela” oraz „Dziewicę z Dzieciątkiem i świętą Anną”.

W tym zamku jest mnóstwo wynalazków tego geniusza, dziesiątki maszyn, które można testować. Bardzo interesujące miejsce. Potem pojechaliśmy przez Kraj Basków nad Zatokę Biskajską. Na kempingu nakryłem stół przed kamperem i zrobiłem dzieciom królewskie śniadanie. Stamtąd wyruszyliśmy Drogą Północną – El Camino del Norte – do Santiago.

Później już były Santiago de Compostela i Fatima, o których opowiadałem wcześniej. Nocą dojechaliśmy do Lizbony, którą następnego dnia zwiedzaliśmy. Potem przez Kadyks jechaliśmy do Algeciras. Jakież było moje zaskoczenie, gdy okazało się na miejscu, że bilet na prom do marokańskiego Tangeru kupowany na miejscu jest dziesięć razy tańszy niż przez Internet.

Kiedy przejechaliśmy przez port, poczułem, że wszystko jest inaczej, nie było w ogóle Europejczyków. Pojawiła się niewiadoma, czy będzie bezpiecznie. U celu dzieci mówiły, że jest lepiej niż w Europie. Bardzo im smakowało marokańskie jedzenie, były zachwycone tym, że psy mają w tym kraju więcej swobody niż u nas. Po drodze do Marrakeszu spaliśmy w namiocie berberyjskim, więc było jak w bajce. Co więcej – zaskoczył nas napis: shower for dogs. Okazało się, że w Maroku psy mają specjalne prysznice. W Europie wciąż słyszysz: no dogs – no perros, a tam ludzi z psami traktuje się z wielką życzliwością.

W Marrakeszu odwiedziliśmy ogród Majorelle: w położonej na jego terenie rezydencji niemal pół życia spędził projektant Yves Saint Laurent. Kazał zresztą po śmierci skremować swoje zwłoki i prochy rozrzucić w tym ogrodzie. Chodziliśmy po Jemaa el-Fna, przysłuchując się opowiadaniom bajarzy i obserwując fakirów oraz zaklinaczy węży.

Pojechaliśmy też do Safi – leżącej w zachodnim Maroku, do której dotarłem jako dziecko. Wówczas zwiedzałem tamtejsze nabrzeża, porty. Niewiele się tam zmieniło.

Tymczasem na nasz kemping przyjechali off-roadowcy z Francji. Poznałem Jeana, który przebudował swoją starą toyotę na kampera. Przez kilka godzin tłumaczył mi, jak to się robi. Pomyślałem, że i ja przebuduję nieco swój samochód terenowy po powrocie z Maroka. Nie sądziłem jednak, że to się stanie tak szybko… Tydzień po powrocie, w Nowym Sączu, przebudowano mi jego wnętrze. Zorientowałem się, że skoro dzieci wyjeżdżają na obóz letni z rówieśnikami, mogę wrócić do Maroka, zobaczyć to, czego nie zdążyłem. Bardzo mi się spodobało to bycie w drodze, słuchanie audiobooków.

Ale wracając do wakacji z dziećmi. Do Polski wróciliśmy przez Casablankę, Tanger i Hiszpanię. Na promie do Bilbao zorganizowano konkurs na najlepszą pracę o potworze morskim. Pola kocha malować, więc wymyśliła potwora. No i nadeszło ogłoszenie wyników. Okazało się, że wygrała. Zapytano ją, czy jej dzieło może zostać powieszone na promie. Zgodziła się.

Dopłynęliśmy do Portsmouth i stamtąd pojechaliśmy na tour po Londynie: pałac Buckingham, katedra Westminster. Do Polski wróciliśmy przez Berlin. W wakacje 2016 roku przebyłem dwadzieścia pięć tysięcy kilometrów. Dziesięć tysięcy z dziećmi kamperem, a potem samemu piętnaście tysięcy swoim samochodem.

Po twoim powrocie z Maroka w Krakowie odbywały się Światowe Dni Młodzieży z udziałem papieża Franciszka, w których zdecydowałeś się uczestniczyć.

Tak. Zaczęło się od tego, że gdy tuż po powrocie z Camino byłem w Grabowcu, w którym stoi piękny monastyr, zaczepił mnie Radek Grabowski, który skomponował utwór wykonywany przez muzyków z różnych stron świata, i zapytał, czy nie chciałbym wyjść na górę Synaj z tablicami Dekalogu. Im dłużej o tym myślałem, utwierdzałem się w przekonaniu, że pójdę. Potem, w związku z przyjazdem papieża Franciszka do Polski (byłem Ambasadorem Światowych Dni Młodzieży), Radek zaproponował, żebym wszedł z tymi tablicami na jakąś górę, aby symbolicznie przywitać papieża. Wymyśliłem, że najlepiej, by to był Giewont, ukochana góra Jana Pawła II. W dzień przylotu Ojca Świętego, o piątej rano, wyruszyłem z nimi na górę. W pewnym momencie dołączył się jakiś nieznajomy. Okazało się, że jest Żydem z Izraela. Idę na polski Synaj i o piątej rano w Zakopanem spotykam Żyda z Izraela Paula Marina… Miał ze sobą komputer, zaczął mi pokazywać setki zdjęć dziewczyn, na każdym inna. Zastanawiałem się, o co chodzi. Okazało się, że on jest bardzo znanym fryzjerem w Hajfie, a to są jego klientki.

Weszliśmy na górę, witając w ten sposób papieża Franciszka. Niedługo potem przelatywał nad Giewontem. Gdy już byliśmy na szczycie z Radkiem, pomysłodawcą tego wydarzenia, oraz góralem-przewodnikiem – ten drugi powiedział, że warto przeczytać fragment Pisma Świętego. Mam Biblię w telefonie. Tam jest opcja „losuj werset”. Wylosowałem werset o tym, jak Mojżesz schodzi z góry z tablicami. Serio. Moi towarzysze myśleli, że wcześniej to przygotowałem. Używałem tej opcji setki razy i nigdy mi nie wyskoczył ten fragment.

Niesienie tych tablic to nie była może od początku moja bajka. Jechałem na Dni Młodzieży i zastanawiałem się, po co jeszcze mam jechać do Zakopanego i o piątej rano wchodzić na Giewont, na którym nigdy wcześniej nie byłem. Mimo to zgodziłem się to zrobić. Ten wylosowany werset był jak pieczęć od Pana Boga, że to była dobra decyzja.

Po tym wszystkim Radek powiedział, że możliwa będzie za kilka dni audiencja u Ojca Świętego. Zapytał, czybym się nie udał do Rzymu. Zaraz po Światowych Dniach Młodzieży miałem co prawda jechać do Stambułu, ale przecież mogłem zmienić trasę. Światowe Dni Młodzieży były dla mnie wielkim przeżyciem. Gdy się skończyły, wypiłem kawę w „Chederze” na krakowskim Kazimierzu i ruszyłem z kamiennymi tablicami do Rzymu.

Ile one ważyły?

Kilkanaście kilogramów. Kiedy je dostałem, zmieniła się trajektoria mej podróży. Do Stambułu pojechałem przez… Watykan. Potem zacząłem myśleć, że może powinienem zorganizować podróż tablic, do których będę tylko dodatkiem.

Jak wyglądała audiencja?

To była audiencja generalna, po której papież Franciszek podchodził do zebranych. Gdy stanął przede mną, powiedziałem mu, że byłem z tymi tablicami, które mam ze sobą, na Giewoncie na jego przywitanie. Powiedziałem też o wyprawie z Jaśkiem na bieguny. Papież pobłogosławił te kamienne tablice.

Byłem z nimi w bazylice Świętego Piotra, następnie przepłynąłem promem do Albanii i tam odwiedziłem kościoły pamiętające początki chrześcijaństwa. Wcześniej miałem zamiar jechać przez Mołdawię, Białoruś, Rumunię, Transylwanię i Bułgarię – tą mniej znaną częścią Europy, mniej uczęszczaną trasą. Ponieważ jednak byłem na audiencji w Rzymie, wyszło na to, że pojadę przez Albanię. Tam odwiedziłem twierdzę w Gjirokastrze, która była w czasach komunistycznych więzieniem. W podziemiach znajdowała się katownia tamtejszej Służby Bezpieczeństwa. Więziono tam między innymi piękną poetkę Musine Kokalari, która jako pierwsza kobieta napisała książkę w języku albańskim. Sprzeciwiała się dyktaturze, została więc wtrącona do tej twierdzy. Jej bracia zaginęli lub zostali zamordowani. Po wyjściu z więzienia żebrała na ulicach Gjirokastry, dostała pomieszania zmysłów. Mimo to była pod obserwacją bezpieki. Umarła, nie doczekawszy wolności. Nie do uwierzenia, że za niewinne słowa, bo pisała o wolności, może człowieka spotkać taki los.

W Albanii byłem również w bunkrach, które w latach siedemdziesiątych, w obawie przed interwencją ZSRR, kazał wybudować Enver Hodża. Następnie udałem się z tablicami w greckie Meteory, gdzie na szczytach skał są umiejscowione prawosławne klasztory. Niesamowite miejsce. Modliłem się tam, medytowałem.

Jako studenci byliśmy z Jurkiem stopem w Grecji – w Atenach, Sparcie, Delfach. Spaliśmy na Agorze. Ale w Meteorach nie byliśmy, bo to było za daleko, prawie przy bułgarskiej granicy.

Zanim teraz znalazłem się w Bułgarii, były jeszcze Saloniki. Potem Sofia, gdzie odkryłem wspaniałą księgarnię, i bułgarska Jasna Góra, czyli Ryła z imponującym monastyrem. Na tle innych krajów Europy Bułgaria jest bardzo biedna. Wygląda jak Polska trzydzieści lat temu. Ludzie są tam bardzo życzliwi i uprzejmi. Z innej bajki – wiesz, że w Bułgarii działali niedźwiednicy, którzy łapali niedźwiedzie i zmuszali je do występów?

Strasznie mnie ciągnęło do Turcji, mimo że akurat miała tam miejsce próba zamachu stanu. Zastanawiałem się, czy w ogóle tam dojadę, ale postanowiłem spróbować. Turcja to duży przeskok, gdy masz w pamięci, co było przed chwilą w Bułgarii. Z biednego kraju wjeżdżasz do bogatego, gdzie drogi są lepsze niż w Polsce.

Stambuł to metropolia. Gdy się w niej znalazłem, trwały tam wielotysięczne demonstracje. Z czasów studenckich zapamiętałem Stambuł jako miasto bazarów. Teraz to miejsce pełne kawiarni z ludźmi siedzącymi z notebookami, smartfonami, głównie iPhone’ami i Macbookami.

Z recepcjonistką z hotelu znajdującego się niedaleko budowli uważanej za jeden z cudów świata – Hagia Sophia, parę godzin dyskutowałem o tureckiej literaturze, szczególnie o nobliście Orhanie Pamuku, o Polsce, o polskim kinie: Kieślowskim, Zanussim. Poradziła, żebym koniecznie pojechał do Antiochii, odwiedził Muzeum Niewinności, powstałe na podstawie powieści Pamuka o tym samym tytule. Zrobiłem to. W muzeum przedstawiono sceny z książki opowiadającej historię nieszczęśliwej miłości trzydziestoletniego Kemala, który zakochał się w Füsun. On pochodził z bogatej rodziny, ona z biednej. Potem ona wyszła za kogoś innego. Na samej górze kamienicy widzimy stolik, krzesło i łóżko, na którym Kemal opowiedział Pamukowi historię swojej pierwszej i niemożliwej miłości do osiemnastoletniej Füsun. „To była najszczęśliwsza chwila w moim życiu, a ja nawet o tym nie wiedziałem. Czy gdybym wiedział, zdołałbym to szczęście zatrzymać? Czy wszystko potoczyłoby się inaczej? Tak, gdybym się zorientował, że to najcudowniejszy moment w moim życiu, nie pozwoliłbym uciec szczęściu?”. Kiedy zapytałem w muzeum, czy ona jest prawdziwa, usłyszałem, że autor powiedział, że nie jest nieprawdziwa.

W Muzeum Niewinności możemy podziwiać na przykład kolaż z niedopałków dwóch‒trzech tysięcy papierosów, ze śladem szminki. Niesamowite było patrzenie na zdjęcia, na stojący obok alkohol czy oranżadę i słuchanie skomplikowanej love story. Niektórzy mówią, że jeśli się nie czytało książki Pamuka, to lepiej tego muzeum nie zwiedzać. Niesłusznie, bo ja nie czytałem jej wcześniej, a w muzeum spędziłem kilka godzin. To jeden z najciekawszych tego typu obiektów, jakie widziałem w życiu. Niedaleko była też galeria z fascynującą wystawą fotografii z Iranu i Turcji. Kiedy je zobaczyłem, postanowiłem jechać pod Ararat, do kurdyjskiej części Turcji. Napotkany fotograf wyznaczył mi trasę naokoło Turcji, wzdłuż Morza Czarnego aż pod irańską granicę, a z powrotem przez Kurdystan, gdzie ciągle zdarzały się zamachy.

Istnieje przekaz, że pod górą Ararat osiadła arka Noego. Chciałem zobaczyć to miejsce. Turcja kojarzy się z muzułmanami, ale gdy ją przemierzyłem, okazało się, że w samej Kapadocji jest parę tysięcy kościołów chrześcijańskich zbudowanych w skałach.

W Turcji panuje kult Mustafy Kemala Atatürka – jednego z ważniejszych przywódców armii Imperium Osmańskiego, który sprzeciwił się rozbiorom Turcji i stanął na czele walki o niepodległość. Później został prezydentem tego kraju. W Dardanelach stoczył bitwę, w której jego przeciwnikiem był Winston Churchill. Dużo mniejsze siły tureckie pokonały przeciwników. Atatürk dokonał wielu zmian w Turcji, na przykład zmienił alfabet na łaciński. Językoznawcy powiedzieli mu, że zmiana zajmie trzy lata, a on odparł, że trzy miesiące. Sam nadzorował reformę. Zakazał też noszenia fezów – nakryć głowy o kształcie przypominającym ścięty stożek, wykonanych z bordowego filcu i ozdobionych czarnym frędzlem. Uczynił z tego symbol odrzucenia osmańskiej przeszłości.

Atatürk z kraju, który w okresie I wojny światowej mógł być rozmontowany, stworzył silne państwo, które dziś może stanowić zagrożenie dla Europy. Słyszałem tam powtarzające się głosy, że będzie kolejna wojna światowa: Turcja, Iran i Rosja przeciwko Stanom Zjednoczonym i Europie. Obecny prezydent mocno stawia na islam. Wszystkie państwa, które są postrzegane jako zagrożenie dla Europy, wzmacniają się duchowo. Turcja (islam) i Rosja (prawosławie) stawiają na fundamenty religijne. To oręż ofensywy przeciwko światu zachodniemu. Religia, w przypadku islamu, ma scalać do walki z niewiernymi. Bułgaria boi się, że zostanie wchłonięta przez Turcję, a NATO czy Unia Europejska nawet nie kiwną palcem, żeby ją obronić.

Turcja dysponuje drugą pod względem wielkości armią w NATO. To ekspansywny kraj, dziwna mieszanka demokracji i dyktatury, ofensywy religijnej. A to wszystko w scenografii, gdzie rodziło się chrześcijaństwo, gdzie stoi grób świętego Jana czy dom Maryi, w którym modlił się papież Benedykt XVI. Po śmierci Jezusa Maryja i Jan prawdopodobnie schronili się w Efezie. Byłem tam, podobnie jak w jaskini, w której urodził się Abraham, ojciec trzech religii – judaizmu, islamu (którego jest prorokiem) i chrześcijaństwa. Zaraz obok stoi jaskinia, w której przez siedem lat przebywał Hiob, gdy jego ciało pokryły strupy. Byłem też w Tarsie – miejscu urodzenia świętego Pawła. Do dziś jest tam studnia z tamtych czasów, wciąż czynna. Ponadto odwiedziłem Antiochię, w której schronił się święty Piotr i gdzie spotykali się pierwsi chrześcijanie. Tam po raz pierwszy w stosunku do wyznawców Jezusa Chrystusa użyto terminu „chrześcijanie”.

Te tablice, które bez szczególnego entuzjazmu zgodziłem się wnieść na Giewont, kompletnie zmieniły moje wakacyjne plany, ale jak wspaniałe się to okazało! Miałem przecież jechać do Maroka i spokojnie poprzyglądać się temu, na co zabrakło mi czasu, gdy byłem tam z dziećmi. Tymczasem dotarłem jedynie do Tangeru, i to tylko na jeden dzień. Jechałem samochodem po pustyni. Gdy w Stambule czy Ankarze mówiłem, że udaję się do Marrakeszu, to wszyscy patrzyli na mnie jak na wariata. Im się to wydawało nierealne. Odradzali mi to przede wszystkim ze względu na zamachy w tureckim Kurdystanie. A jednak przejeżdżałem przez miejsce, jak się okazało, jeszcze bardziej zagrożone ‒ Gaziantep. Parę dni później przeczytałem, że w czasie ślubu, który się tam odbywał, weselnicy wyszli na ulicę i wtedy jakieś dziecko rzuciło bombę. Początkowo, z uwagi na tego typu zagrożenia, w Turcji czułem się jak na lodzie, a do przejechania miałem z tysiąc kilometrów. Ale po paru godzinach napięcie ustąpiło.

Byłem w siedmiu kościołach z Apokalipsy, następnie dotarłem do Patmos. Na tej małej greckiej wyspie na Morzu Egejskim zaginęły mi kamienne tablice.

Jak do tego doszło?

Po przyjeździe na Patmos zobaczyłem półnagiego kajakarza. Zapytałem, skąd płynie. Odpowiedział, że z Aten (to kawał drogi) i że zamierza nocować na plaży, więc jeśli chcę, możemy na niej pogadać. Opowiedział mi swoje życie. Miał akcje o wartości ponad dwóch milionów euro. Postanowił, że gdy dojdą do trzech milionów, to je sprzeda i kupi samochód, którym do końca życia będzie podróżował po całym świecie. Nie zdążył tego zrobić, bo nastąpił krach na giełdzie w Atenach i wartość akcji spadła do pół miliona euro. Dziś ten mężczyzna prowadzi sklep kajakowy w Atenach. Jako że lokal ma dwa poziomy, wraz z kumplem postanowili jeszcze otworzyć knajpę. Zainwestował w to resztę pieniędzy, zarejestrowali spółkę na Cyprze. No i kumpel go oszukał. Temu Grekowi został tylko sklep. Nie załamuje się, jest radosny, szuka żony. Miał mnóstwo kobiet, ale nigdy nie mógł się zdecydować na ślub. Teraz czuje, że nadszedł moment, żeby zbudować coś trwałego.

Następnego dnia pojechaliśmy razem do jaskini, w której święty Jan napisał Apokalipsę. Gdy z niej wychodziliśmy, powiedział, że pomoże mi nieść mój krzyż, to znaczy kamienne tablice, które miałem ze sobą. Dwa dni później, gdy szedłem na prom, zorientowałem się, że ich nie mam. Samochód był załadowany mnóstwem rzeczy, więc nie zauważyłem od razu, że brakuje tablic. Musiały zaginąć, gdy ten mężczyzna pomagał mi je nieść. Wcześniej wszędzie sam je nosiłem. Ale on ich oczywiście nie wziął, był bardzo uczciwym i szczerym człowiekiem. Po prostu zniknęły. Może tam kończyła się ich droga, w miejscu, gdzie powstała „Apokalipsa”…

Wiem, że sporo radości dał ci pobyt w kraju katarów.

Tak. Na przykład mistyczne historie związane są ze Świętym Graalem, katarami i templariuszami. Wszystkie trzy wiążą się ze sobą. Zauważył to chociażby Zbigniew Herbert w „Barbarzyńcy w ogrodzie”. Pierwszy raz o katarach czytałem właśnie u Herberta. To był ruch religijny działający od XI do XIII wieku w południowej Francji i północnych Włoszech, skierowany przeciw ustrojowi feudalnemu i hierarchii kościelnej. Głosił i praktykował zasadę dobrowolnego ubóstwa, nie uznawał składania przysiąg, służby w wojsku, oddawania czci krzyżowi i idei czyśćca. Krucjaty i inkwizycja doprowadziły do jego zniszczenia.

Odwiedziłem Carcassonne, miasto katarów, którym udało się zostawić bogate dziedzictwo. Sztuka wysokiej klasy, piękno Tuluzy, trubadurzy – to są ich ślady. Podczas wojny krzyżowej polecono wybić między innymi katarów z Béziers. Podniosły się głosy, że są wśród nich katolicy. Wtedy padło słynne zdanie: „Zabijcie wszystkich, Bóg rozpozna swoich”.

Prawdopodobnie katarzy byli depozytariuszami Świętego Graala – kielicha, z którego Chrystus miał pić podczas ostatniej wieczerzy. W noc przed poddaniem się twierdzy dwoje ludzi miało spuścić się z niej z tym kielichem, który potem przechwycili templariusze. Jedna z wersji głosi, że Święty Graal znajduje się w Walencji, w La Capilla del Santo Cáliz, Kaplicy Kielicha. Do Mszy używa się tego kielicha tylko wyjątkowo: uczynili to Jan Paweł II w 1982 roku i Benedykt XVI w 2006.

Po drodze do Walencji jest Barcelona, gdzie spotkałem się z żoną i dziećmi, którzy tam odpoczywali; był to miły i radosny etap tej intensywnej podróży.

Zastanawiałem się po powrocie nad tym, że na Patmos, gdzie Jan napisał Apokalipsę, skończyła się droga kamiennych tablic. Może płynie z tego takie przesłanie, że przykazania trzeba mieć w sercu, a nie na kamieniu?

Chciałeś poznać lepiej Kapadocję znaną z form tufowych tworzących księżycowy krajobraz oraz domów i kościołów wykutych w tufowych skałach.

Tak, żeby ją zobaczyć z innej perspektywy, poleciałem nad nią balonem. Potem pożyczyłem konia, by pojeździć po okolicy, a na koniec znalazłem przewodnika, z którym umówiłem się, że pójdziemy w góry. Opowiadał mi w czasie tej wycieczki, że przyjeżdżają w to miejsce na sylwestra politycy ze Stanów i inni możni. Ten turecki przewodnik, Ahmed, był jedną z wielu osób, która zwierzała mi się z marzenia, by odbyć podróż dookoła świata. Co ciekawe – oni wszyscy nigdy nie decydują się na nią z dnia na dzień, zawsze mocno odsuwają ją w czasie. On przekonywał, że jak skończy pięćdziesiąt pięć lat, to kamperem uda się razem z dziećmi przez Iran i Nepal do Chin.

Ahmed opowiadał mi też o swoich trudnych początkach kariery przewodnika. Gdy dwadzieścia lat temu postanowił, że będzie się utrzymywał z oprowadzania wycieczek, otoczenie miało go za idiotę. W Turcji chodzenie uznawane jest za głupotę lub karę. Wszyscy znajomi śmiali się z Ahmeda, że chce zarabiać pieniądze, chodząc. Nie wiem, skąd mu się to wzięło, ale ma poczucie, że to jest to, co powinien robić. Początki były trudne, bo w Turcji nie było w tamtym czasie takiego zawodu jak pieszy przewodnik, nie można było kupić usługi tego typu. Ahmed jednak był uparty. Po latach stał się znany na świecie jako „Walking Ahmed”, a piesze przewodnictwo oferuje dziś wiele firm.

Po licznych podróżach w roku 2016 jaki masz plan na to, co dalej?

Żyć tu i teraz – taki jest mój plan. Niedawno na spotkaniu autorskim zapytano mnie, co zrobię z owocami Camino czy innych wypraw. Aby nie konsumować tego świata, ciągle podróżując, ale sprawić, by to czemuś służyło, mogę dzielić się tym doświadczeniem. Pisać, robić filmy, odkrywać przed ludźmi świat. Czasem książka zainspiruje, poruszy w czytelniku strunę, o której istnieniu zapomniał…

Które porażki nauczyły cię najwięcej?

Każda. Cały czas mnie uczą. Lepiej traktować trudności jak nauczyciela, a nie przeciwnika. Cierpienie powoduje, że zwracamy uwagę nie tylko na siebie. Wydaje mi się, że najwięcej zawdzięczamy porażkom z okresu, kiedy uczymy się życia – z dzieciństwa, młodości. Doskonale pamiętam momenty, gdy jako nastolatek nie mogłem znaleźć towarzystwa, z którym mógłbym pojechać do Maroka. Albo kiedy marzyłem o opłynięciu świata dookoła, a nawet nie miałem z kim o tym porozmawiać. To mnie nauczyło, żeby nie uzależniać swoich planów od innych ludzi. Tamten etap uświadomił mi też, że świat książek jest światem realnym. Że idee, wartości ich bohaterów, są równie żywe jak ludzie. Jeśli się trzymasz tych wartości, bo wierzysz w ich moc, słuszność, to dadzą ci niewyobrażalnie wiele. Wartości cię nigdy nie zdradzą. Ludzie mogą raz być z tobą, raz przeciwko tobie. Jeśli patrząc w lustro, widzisz kogoś, kto nie sprzeniewierzył się swoim ideałom, to jest wszystko, o co chodzi. Oczywiście nie proponuję odwracania się od ludzi. Chodzi tylko o to, by zwrócić uwagę, że nie możesz zrezygnować z tego, co uważasz za wartościowe, tylko dlatego że inni nie podzielają twoich przekonań. Nie byłem odludkiem, więc bolało mnie w dzieciństwie to, że nie mam z kim dzielić pasji. W kategoriach porażki patrzyłem na to, że nie miałem z kim rozmawiać o tym, co dla mnie ważne.

Wiesław Myśliwski pisał, że „człowiek musi z kimś czuć, z kimś myśleć, z kimś rozmawiać, aby wiedział, że istnieje”.

Jest w nas ta potrzeba. Kiedy nie masz z kim podzielić się opowieścią o marzeniach, wiedząc, że zostaniesz wyśmiany, traktujesz tę sytuację w kategoriach porażki. Ale ona jest często drugą stroną sukcesu. Jeśli znajdziesz w sobie siłę, będziesz dostatecznie zdeterminowany, to jeszcze zadziwisz świat! Nie jest tak, że tylko dzięki porażkom rośniesz. Ale w ostatecznym rozrachunku porażka może być tak samo dobra jak sukces.

W pewnym sensie porażką było nieskończenie w terminie studiów filozoficznych. Na czwartym roku je porzuciłem.

Został ci tylko rok do końca.

Tak naprawdę mniej. Wystarczyło zrobić studium wojskowe. Wtedy budowałem już jacht, o którym opowiadałem ci wcześniej, ale uznałem, że w takim studium można się czegoś nauczyć, więc poszedłem. Na zajęciach zacząłem zadawać pytania. Wykładowca, pułkownik, powiedział, że oduczy mnie zadawania pytań. Pomyślałem więc, że szkoda czasu. Potem się okazało, że Służba Bezpieczeństwa zablokowała możliwość rejsu i jacht nie może wypłynąć z Polski. Straciłem więc masę czasu – cztery lata studiów i dwa lata budowania jachtu. Pojechałem do Niemiec, zostawiając za sobą wszystko. Chwilę wcześniej marzenia o zostaniu profesorem filozofii i żeglarzem, który opłynie świat, aż tu nagle cięcie – emigrant z dziesięcioma markami w kieszeni, jadący autostopem do Hamburga. Bez znajomości języka, z wielką niewiadomą w głowie.

Jedyną otuchą było to, że jest tam Jurek, mój szwagier, który wyjechał do Hamburga pięć miesięcy wcześniej. Najpierw pracowałem u Hansa, bardzo miłego właściciela firmy ogrodniczej, którego ojciec był szefem Philipsa. Potem razem z Jurkiem pracowaliśmy w małym porcie w Wedel u Güntera Bätjera „Schnally’ego”, który zresztą bardzo nam pomógł w następnych latach życia. Uwierzył w nas, obdarzył zaufaniem, w związku z czym mogliśmy podjąć studia na uniwersytecie w Hamburgu, udzielił też nam wielu lekcji życia.

Czułem, że moje dotychczasowe życie legło w gruzach. Zastanawiałem się, czy nie powinienem zostać na uczelni, a z drugiej strony czułem, że nie powinienem. Dziś wiem, że gdybym został na uczelni, na pewno nie żyłbym tak, jak chciałbym żyć. Doceniam to, co mi przyniosło życie. Ale pamiętam tamten moment niepewności w Niemczech. Z perspektywy czasu widzę, czego miał mnie nauczyć: że trzeba się trzymać swojej intuicji, choćby nie wiem co.

Wielką porażką było dla mnie również to, że na przełomie 1996 i 1997 roku nie przeszedłem Antarktydy. Wtedy myślałem też o niektórych miłościach zakończonych porażką. Bo wyprawy były absorbujące, a dziewczyny nie czekały – wychodziły za mąż i koniec. Pewne drogi znikały bezpowrotnie. Ale gdybym się ożenił z tą czy z inną, to może by płakała? Podróże osładzały wszystko. Wracam z bieguna i nagle się okazuje, że jestem sam. To był gorzki moment. No, ale pojawiał się następny biegun.

O porażkach o tyle trudno mówić, że gdy cię dotykają, to je przeżywasz, bolą cię. A po latach nie czujesz już tego bólu, zawodu, raczej dostrzegasz, ile się dzięki nim nauczyłaś.

Mam poczucie, że nigdy nie ponosiłem porażek w relacjach z ludźmi. Porażki wiązały się z jakimiś sprawami, projektami. Może po prostu w dzieciństwie, które w pewnym sensie przeżyłem samotnie, nauczyłem się nie liczyć na tę sferę? Raczej być mile zaskoczonym, gdy doświadczę dobra od innych, niż za dużo oczekiwać.

Wydaje mi się, że paliwem, by zrobić coś ponadprzeciętnego w dorosłości, jest brak miłości w dzieciństwie. Próbujesz sobie zrekompensować coś, czego nie miałeś albo dostałeś za mało.

W „Twierdzy” Exupéry zauważał, że drzewa, które mają dużo światła, rosną często wykrzywione i niskie, a te, którym światła brakuje, strzelają wysoko. Tym światłem jest miłość. Nie chcę powiedzieć, że zawsze tak jest, iż dzieci kochane i zaopiekowane nie osiągają sukcesów. Raczej chciałbym zwrócić uwagę na to, że w życiorysach wielu wybitnych postaci z najróżniejszych dziedzin powtarza się motyw osamotnienia w dzieciństwie, brak miłości, który chciały sobie zrekompensować na innych polach. U mnie początkowo to też była ważna sprawa, potem zniknęła potrzeba udowadniania sobie i światu, że coś mi się uda. Dziś wybrałbym się na Księżyc nie po to, żeby być sławnym, tylko po to, żeby to przeżyć.

Wierzę w przeznaczenie. W to, że nasze losy są gdzieś zapisane. Trudno mi sobie wyobrazić, że wszystkie idee, które do mnie przyszły, pojawiły się przypadkowo. Dałem się Panu Bogu ku czemuś poprowadzić. Trzeba dać się poprowadzić, otworzyć się, Pan Bóg do niczego nie zmusza.

Czym się różnisz od ludzi, którzy marzą o dalekich podróżach, ale nigdy się na to nie zdecydowali?

Tym, że skoro te podróże były dla mnie ważne, nie chciałem, by zostały w sferze niespełnień, więc marzenia o nich realizowałem, a nie zatrzymywałem się jedynie na myśleniu. Jest taki celny tekst Stachury: „Od stania w miejscu niejeden już zginął, niejeden już zginął świat”.

Nigdy nie kalkulowałem, że zacznę podróżować, jak skończę dwadzieścia lat, będę po studiach, wyprowadzę się od rodziców, przejdę na emeryturę czy coś w tym stylu, tylko postanowiłem, że rozpocznę tu i teraz. Myślę, że to mnie wyróżnia. Nie odkładam marzeń na później.

Mówisz więc czytelnikowi: „Będziesz miał to, na co się odważysz”?

Właśnie tak.

A co według ciebie najczęściej ludzi blokuje?

Wciąż mają jakąś wymówkę, dlaczego nie mogą zacząć spełniać marzenia dziś. To jest bariera. A jeśli to nie jest teraz, to nigdy nie będzie teraz. To znaczy, że jakaś idea nie jest priorytetem. Życie czasem nie jest tak skomplikowane, jak nauczyliśmy się o nim myśleć. Zastanawiasz się, rozważasz za i przeciw i podejmujesz decyzję. Tyle wystarczy.

W odpowiedzi na pytanie: „Dlaczego nie realizujesz swoich marzeń?”, najczęściej słyszę: bo mam pracę, rodzinę, obowiązki. Jedno nie musi wykluczać drugiego. Można znaleźć pracę, którą uda się pogodzić z marzeniami, przekonać rodzinę, aby zaakceptowała nas takimi, jakimi jesteśmy.

Druga rzecz, która ludzi hamuje, to brak wiary we własne siły, przekonanie, że wyzwania są dla wyjątkowych. Tymczasem każdy jest wyjątkowy, każdy może. Trzeba uwierzyć w swoje siły. Ciekawe, że czasem łatwiej przychodzi zaufanie innym ludziom niż sobie.

Jesteś zdania, że szkoła często zajmuje się przystrzyganiem osobowości. Kiedyś powiedziałeś: „Uczy się w nich, że trzeba być dobrym pracownikiem, że można nawet zdobyć Nagrodę Nobla, ale nie uczy się, jak poradzić sobie z samym sobą, jak radzić sobie z porażkami, z depresją. Nie wszyscy mogą być najlepsi”.

No tak, szkoły uczą, jak być dobrymi pracownikami, ale nie uczą, jak być sobą. A dobrze by było, gdyby wspomagały proces odnajdowania siebie, wykształcały umiejętność radzenia sobie z porażką, podążania za marzeniami i osiągania celów. W życiu nie chodzi jedynie o wchłanianie wiedzy. Świat trzeba poczuć i znaleźć w nim swoją własną drogę.

Konwicki pisał, że „ciało mamy zwierzęce, lecz aspiracje boskie”. Co powoduje, że przekraczamy własne ograniczenia?

Wiara, nadzieja i miłość. Różne mogą być powody, dla których ludzie pokonują własne ograniczenia. Najprostsze to: sława, dobrobyt, uznanie, konsumpcja, seks. Nadzieja na coś większego, niż jest teraz. Ludzie sądzą, że jeśli zdobędą więcej tego, czego im brakuje, to będzie lepiej. Wiesz, myślę, że ludzie przede wszystkim szukają miłości, jakkolwiek by ją opakować, nazwać prawdziwą czy fałszywą. To naturalne dążenie człowieka. Często się podczas poszukiwań kaleczą. Jeden dochodzi do celu szybko, inny wybiera drogę naokoło.

Co cię różni od Marka Kamińskiego, który zdobywał bieguny?

Poszerzyły mi się horyzonty. Wcześniej horyzont Marka Kamińskiego był ograniczony do Marka, jego życia i tego, co może z nim zrobić. Tamten Marek nie myślał o tym, że może coś dać innym ludziom, podzielić się swoim doświadczeniem. Ale on się otworzył, widzi nie tylko swoją ścieżkę, lecz także innych ludzi na horyzoncie. Tamten Marek był w stanie ryzykować własne życie. Ono było czymś, co warto położyć na szali, na której jest biegun. Uważał, że warto nawet zginąć, żeby coś zdobyć.

Teraz myśli inaczej. Już tak chętnie nie szafuje własnym życiem. Chce ryzykować bez brawury: wtedy gdy biegun naprawdę jest tego wart. Marek ciągle ma tę samą chęć poznawania świata. Widzi, że życie nie będzie miało sensu jedynie wtedy, gdy coś zdobędzie. Będzie go miało, jeżeli każdemu dniowi spróbuje nadać sens. A może to robić na setki sposobów.

Kiedy patrzysz na swoje życie, to z czego jesteś najbardziej dumny?

A jak myślisz?

Myślę, że ze swoich dzieci.

Tak, to na pewno. Z Poli i Kaya jestem bardzo dumny. Staram się im pomagać, żeby byli sobą. Nie podróżnikami, nie odkrywcami, tylko sobą. Ale to temat na inną książkę.

Powiem coś, co może zabrzmi dziwnie. Czasem jestem dumny z siebie. Z tego, że każdy dzień traktuję jak wyzwanie, że nie odcinam kuponów. Trudno mi powiedzieć, z czego jestem dumny najbardziej, bo jedne rzeczy powodowały, że mogłem zrobić drugie. Bez wątpienia jestem dumny z wyprawy z Jaśkiem Melą i z Camino. W pierwszym przypadku położyłem na szali wszystko, co miałem – życie i reputację. W drugim – poszedłem drogą wiary, choć wielu się wydawało, że ta wyprawa nie ma sensu. Zaprzeczyłem samemu sobie. Przekonałem samego siebie, że nie tylko to, co ekstremalne, ma sens.

Jestem dumny z tego, że bywam sobą. Nie jestem sobą cały czas, bo świat narzuca nam różne ograniczenia – czasem mówisz, co myślisz albo co wiesz. I to nie jest to samo. Ale jestem wierny sobie. Szedłem na biegun nie po sławę, lecz dlatego, że wierzyłem, iż to jest ważne. Z Camino było podobnie. Te wyprawy to nie jest moja pasja, to jestem ja. Dla mnie one są najgłębszą manifestacją mnie, są mną.

Żyję aktywnie – rozwijam się i staram się pomagać rozwijać innym. Dodać coś do świata.

Martin Buber zauważał, że on powstaje z jakości naszych relacji.

Tak jest. Świat będzie taki, jacy będziemy dla siebie. Jeśli idzie nie w tym kierunku, który wydaje ci się dobry, zrób, co możesz, by to zmienić. Z pracy nad sobą biorą się zmiany, które mogą uczynić ten świat lepszym. Duchowość, pomaganie drugiemu człowiekowi, miłość są w życiu najważniejsze. Nie trzeba czytać mądrych książek, aby to wiedzieć. Każdy z nas jest odpowiedzialny za to, jak ten świat wygląda, bo każdy ma tu jedno życie do zagospodarowania, do wyrażenia się poprzez nie. Bywa, że trzeba rozczarować innych, by zostać wiernym sobie.

Ostatnio lubię kończyć swoje wykłady zdaniem Stanisława Lema, które jest wyryte na jego grobie: „Zrobiłem, co mogłem. Jeśli potrafisz, zrób lepiej”. Nie możemy zrobić nic ponad to, że wybierzemy treść, którą chcemy żyć, i nadamy jej formę. Tę formę, o której na początku mówiliśmy, że może ograniczać. Ale jeżeli wybierzemy ją dobrze, taką idealną dla nas, wtedy nie tylko pomoże nam dostrzegać więcej, ale przede wszystkim wyrazić nam się pełniej.

Jak pisał Sándor Márai: „Człowiek i los trzymają się razem, jedno przyzywa drugie, jedno nadaje drugiemu formę. To nieprawda, że przeznaczenie wkracza na ślepo do naszego życia, nie. Przeznaczenie wchodzi przez drzwi, które my sami przed nim otwieramy”.

https://www.facebook.com/MarekKaminskiExplorer/

https://twitter.com/MarekKaminski

https://www.instagram.com/marekkaminskiexplorer/

Swoje uwagi i przemyślenia mogą Państwo przekazać Markowi Kamińskiemu, pisząc na adres:

marekkaminski@kaminski.pl

1. Każda wielka podróż zaczyna się od małego kroku. Za kołem sterowym na MS Górnik w drodze do Maroka.
Fot. archiwum Marka Kamińskiego

2. Statki stworzone są do tego, żeby pływać, a nie żeby stać w porcie.
Fot. archiwum Marka Kamińskiego

3. Życie zaczyna się po opuszczeniu swojej strefy komfortu. W Afryce narodziła się moja pasja do podróżowania i poznawania świata.
Fot. archiwum Marka Kamińskiego

4. Słowa mają moc: Obcy, Dżuma i Upadek – te słowa miały inne znaczenie w stanie wojennym. Egzemplarz Alberta Camus z odręcznie zapisanymi instrukcjami Radia Wolna Europa

5. Dość odważne pierwsze spotkanie z kangurami w Australii. Nawet moje 195 cm wzrostu nie dałoby rady sile tych zwierząt, gdybym je zdenerwował.
Fot. archiwum Marka Kamińskiego

6. Po powrocie z bieguna północnego. Aby być sobą, trzeba się trochę odwrócić od świata, mieć własną wewnętrzną przestrzeń, w której możemy próbować poznać także siebie, a nie tylko świat.
Fot. archiwum Marka Kamińskiego

7. Warto odkrywać siebie, odkrywając świat. Wtedy życie ma smak. Z Kasią na tropie źródeł Amazonki.
Fot. archiwum Marka Kamińskiego

8. „Trzej muszkieterowie” po przejściu pustyni Gibsona. Żeby pokonać pustynię, trzeba pokonać przede wszystkim własny strach.
Fot. archiwum Fundacji Marka Kamińskiego

9. Iść czy nie iść dalej? Oto jest pytanie!
Fot. archiwum Fundacji Marka Kamińskiego

10. Zdobywcą nie zostaje się przypadkiem.
Fot. Wojciech Ostrowski

11. Piesza pielgrzymka do Santiago de Compostela pomogła mi odnaleźć drogę do samego siebie.
Fot. archiwum Fundacji Marka Kamińskiego

12. Kciuk w górę podniesiony przez samego papieża zyskuje zupełnie nowy wymiar aprobaty. Dla takich momentów warto żyć.
Fot. Servizio Fotografico de „L’Osservatore Romano”

13. Nasz niezastąpiony kamper zbliżający się do skał magicznego Gibraltaru.
Fot. Marek Kamiński

14. W mistycznej grocie na greckiej wyspie Patmos, w której św. Jan napisał Apokalipsę.
Fot. Marek Kamiński

15. Będąc w Japonii, zawsze staram się podążać drogą mniej uczęszczaną. Harmonia i piękno elementów kultury japońskiej zachwycają mnie nieskończenie. Pewnie dlatego w ostatnim czasie właśnie do Japonii wracam najchętniej.
Fot. Marek Kamiński

16. Itadakimasu mówią Japończycy, zanim zaczną jeść. Kuchnia japońska to nie tylko pożywienie. To sztuka jedzenia, a każde danie ma swój niepowtarzalny design.
Fot. Marek Kamiński

17. Laurka od Poli i Kaya to najpiękniejszy prezent od życia, jaki mogłem sobie wyobrazić.
Autorzy: Pola i Kay Kamińscy

18. Uważność, wdzięczność i akceptacja – trzy największe wartości, które wyniosłem z pielgrzymki do Santiago.
Fot. Katarzyna Kędzierska

19. Determinacja, która pojawia się w nas, gdy już nie możemy się cofnąć, tworzy nową jakość na naszej drodze.
Fot. Jerzy Surdel