© Wydawnictwo WAM, 2017

Opieka redakcyjna: Olaf Pietek

Redakcja: Ewa Buczek

Korekta: Klaudia Adamus

Projekt okładki: Izabella Marcinowska

Skład: Marianna Cielecka

000-00-000-0000-0 (ePub)

000-00-000-0000-0 (Mobi)

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

www.wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-256 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260, 12 62 93 446-447

faks 12 62 93 261

e.wydawnictwowam.pl

Przygotowanie wydania elektronicznego

Michał Nakoneczny / 88em.eu

Wstęp

— Potrzebujemy dziennikarza od zdrowia i spraw społecznych. Zna się pani na tym? — moja rozmowa z redaktorem Krzysztofem Gottesmanem, kierownikiem działu krajowego „Rzeczpospolitej”, w październiku 1998 roku była krótka i rzeczowa. Pokiwałam głową. Mówiąc szczerze, pewniej się czułam w tematach czysto społecznych, ale wiedziałam, że nie mam wyboru.

Do pracy przyszłam 1 grudnia. I od tamtej pory, od osiemnastu lat, zajmuję się głównie służbą zdrowia.

Projekty ustaw i rozporządzeń, raporty międzynarodowe, posiedzenia komisji sejmowych i debaty w Sejmie i Senacie. Zjazdy samorządów lekarzy i pielęgniarek, wywiady z kolejnymi ministrami, tysiące tekstów, wskaźniki, które mogę recytować w środku nocy… Od osiemnastu lat te same hasła, wygłaszane w podobnych okolicznościach. Te same obietnice: „Zwiększymy nakłady na ochronę zdrowia, pracownicy służby zdrowia muszą zarabiać godnie, pacjenci nie mogą umierać w kolejkach do lekarzy…”.

Wydaje mi się, że o służbie zdrowia wiem wszystko.

Ale czy naprawdę?

Gdy Wydawnictwo WAM proponuje mi napisanie książki, popadam w zadumę. Czy kogoś w ogóle obchodzi to, dlaczego samochód nie jeździ? Oddaje się go do warsztatu, płaci i sprawdza, czy jedzie. Dlaczego ludzie mieliby chcieć się dowiedzieć, skąd się biorą kolejki do specjalistów i jak to możliwe, że podatnicy co miesiąc płacą składkę na ubezpieczenie zdrowotne, a gdy przychodzi choroba, okazuje się, że na ich terapię nie ma pieniędzy?

Samochodowe skojarzenie nie jest przypadkowe. To jedna z tych figur retorycznych, w których lubują się politycy odpowiedzialni za system ochrony zdrowia. — Stać nas na poloneza, a chcielibyśmy jeździć mercedesem — mówią podczas wystąpień publicznych, uśmiechając się znacząco.

Dyrektor dużego szpitala publicznego, po wysłuchaniu kolejnego przemówienia ozdobionego metaforą motoryzacyjną, skomentował kiedyś krótko: — Zapomniał tylko minister dodać, że ten polonez, którym jeździmy, to rocznik 1988, trzy razy w roku zastawiany w lombardzie. Jak już się uda wykupić, to jeździmy tylko dlatego, że Zdzisiek albo Rychu zrobili odwiert w rurociągu Przyjaźń.

Przedostatnie miejsce. Trzydzieste czwarte na trzydzieści pięć ocenionych krajów.

Tak nasz system służby zdrowia wypada na tle Europy. Za Polską tylko niewielka i biedna Czarnogóra. Przed — Albania i Macedonia. Kraje, które bijemy na głowę pod względem rozwoju gospodarczego i zamożności.

Europejski Konsumencki Indeks Zdrowia, publikowany cyklicznie na początku każdego roku, nie pozostawia wątpliwości: służba zdrowia nad Wisłą ma się źle, coraz gorzej. I choć urzędnicy lubią tłumaczyć, że rankingi konsumenckie nie są miarodajne, bo uwzględniają nie tylko obiektywne wskaźniki, ale też opinie obywateli. Że może nie jest dobrze, ale „aż tak” źle też nie jest.

Trudno podzielać ten optymizm tym, którzy z tego systemu korzystają. Zwłaszcza tym, którzy korzystać muszą często.

Są też inne rankingi, inne zestawienia, gdzie wskaźniki są bardziej obiektywne. Niestety, w większości z nich również lądujemy pod koniec stawki. Największe problemy? Niskie nakłady publiczne na zdrowie. Braki kadrowe. Mało lekarzy, jeszcze mniej pielęgniarek. Gorsze niż w innych krajach rozwiniętych wskaźniki długości życia, a szczególnie — długości życia w dobrej formie. Nieistniejący system opieki nad seniorami. Zbyt wysokie dopłaty pacjentów do leków, co przekłada się na gorszą dostępność terapii. Gigantyczne opóźnienia, w stosunku do innych krajów, w stosowaniu nowoczesnych leków.

Nie we wszystkich zestawieniach przegrywamy. Gdy instytucje międzynarodowe badają efektywność systemów, Polska wypada stosunkowo nieźle. Za względnie małe pieniądze polska służba zdrowia potrafi zapewnić medycynę może nie na światowym, ale na pewno na wysokim poziomie.

Potrafi zresztą znacznie, znacznie więcej.

1 grudnia 2014 roku. W podkrakowskiej wsi trwają poszukiwania 2,5-letniego chłopca. Mały Adaś wyszedł w nocy z domu w samej koszulce. Od kilku godzin przebywa na mrozie. Sąsiad znajduje go w stanie skrajnego wychłodzenia. Chłopiec trafia do dziecięcego szpitala w Prokocimiu z temperaturą ciała 12 stopni Celsjusza.

Cała Polska zastanawia się, czy lekarzom uda się przywrócić dziecko do życia. Czy oszukają śmierć? Przecież nieprzekraczalna dla medycyny granica wyziębienia człowieka, którego uratowano z hipotermii, wynosi 13,7 stopnia Celsjusza. Mało kto ma odwagę mieć nadzieję.

Po kilku dniach już wiadomo. — Nie boję się mówić o cudzie! — mówi dziennikarzom prof. Janusz Skalski, kardiochirurg prowadzący leczenie małego pacjenta. — Dziecko, które było na drugim świecie, wróciło do nas, do świata ludzi. Jest z nami. Mam pełną odwagę mówić o cudzie i nikt mi tego nie zabierze. Dla mnie to jest cud.

O małym Adasiu i o cudotwórcach z krakowskich szpitali, bo w ratowaniu chłopca olbrzymi udział miał również zespół ze szpitala im. Jana Pawła II, dowiaduje się kilka miliardów ludzi. Gratulacje i wyrazy uznania płyną ze wszystkich kontynentów.

Po kilku tygodniach spędzonych w klinice Adaś wraca do domu. Zdrowy, sprawny. A więc — cud.

Można go rozumieć wprost.

Można również za cud uznać też to, że w tym konkretnym przypadku — małego chłopca z podkrakowskiej wsi, na każdym etapie akcji ratunkowej i potem w procesie leczenia nic nie zostało zaniedbane. Że nikt nie odpuścił. Że nikt nie miał gorszego dnia, nie zawahał się. Nie tylko niczego nie pominął, ale dał z siebie wszystko. Więcej, niż wymagają normy określone przez ministra. Więcej, niż przewiduje w kontraktach Narodowy Fundusz Zdrowia.

Można uznać za cud, że w polskim szpitalu udało się coś tak niezwykłego. Coś, czego nie dokonali profesorowie w najlepszych światowych klinikach. Można uznać za cud, że nie tylko znany z zaangażowania i charyzmy prof. Janusz Skalski, ale dosłownie wszyscy, przez których ręce przeszedł Adaś, zrobili wszystko i więcej, by żył.

To nie jest norma.

Luty 2013 roku. 2,5-letnia Dominika trafia do szpitala w Skierniewicach z objawami infekcji. Lekarze stwierdzają przeziębienie i odsyłają dziecko do domu. Gdy jednak w nocy pojawia się wysoka gorączka, ponad 41 stopni, rodzice nie mają wątpliwości: trzeba wezwać karetkę. Dyspozytor odmawia. Karetka przyjeżdża dopiero po drugim wezwaniu. Dziecko jest już praktycznie w agonii. W szpitalu specjalistycznym w Łodzi lekarze są bezradni. Walczą dwa dni o życie Dominiki. Przegrywają.

Zaledwie kilkanaście tygodni wcześniej lekarze w Białymstoku przegrali walkę o 13-miesięcznego Bolka. Lekarz w przychodni, zaniepokojony stanem dziecka, kierował rodziców do szpitala. Lekarze Uniwersyteckiego Dziecięcego Szpitala Klinicznego nie widzieli potrzeby zajęcia się chłopcem. Nie wykonali nawet podstawowych badań. Bolek dwa razy trafiał do szpitala i dwa razy był odsyłany do domu. Za trzecim razem okazało się, że jest w stanie krytycznym, a diagnoza była wyrokiem: białaczka szpikowa. Umarł w grudniu 2012 roku. — Dlaczego tak się stało? Dlaczego w jednym systemie jedni lekarze, jeden ośrodek zdrowia kieruje do szpitala nieustannie, kilkukrotnie, a drugi odsyła i dziecko umiera? — nie przestaje pytać ojciec chłopca, Grzegorz Kozikowski.

Na system ochrony zdrowia nie można patrzeć ani przez pryzmat cudów, ani przez pryzmat zaniedbań i tragedii, które często są ich efektem. Zarówno cuda, jak i zaniedbania nie zdarzają się przecież często, biorąc pod uwagę, że co roku do szpitali trafia blisko siedem milionów pacjentów, a lekarze w przychodniach udzielają ponad ćwierć miliarda porad.

Lwia część pacjentów otrzymuje pomoc przynajmniej wystarczającą — co widać choćby w badaniach opinii publicznej, w których większość ankietowanych dobrze ocenia lekarzy, u których się leczy. Mniej zaufania mamy do lekarzy jako grupy zawodowej.

Znacznie gorzej oceniamy system. W ostatnich kilku latach niezadowolenie z jego funkcjonowania deklarowało w różnych badaniach od dwóch trzecich do ponad trzech czwartych badanych — żadnego z obszarów usług publicznych nie oceniamy aż tak krytycznie.

Na co najczęściej narzekają Polacy? Nie ma zaskoczenia — na kolejki do lekarzy specjalistów (85 procent Polaków jest niezadowolonych z dostępności do specjalistów!) i do badań diagnostycznych (67 procent niezadowolonych), ale też na cały wachlarz sytuacji związanych z obsługą pacjenta. Na niemożność umówienia się na wizytę w konkretnym, dogodnym terminie, nieuprzejmość pracowników administracji placówek medycznych, nierówne traktowanie pacjentów.

A za co chwalimy naszą służbę zdrowia? Za dostępność podstawowej opieki zdrowotnej, do której praktycznie nie ma kolejek, kompetencje lekarzy i ich zaangażowanie w pracę (niemal 60 procent ocen pozytywnych!). Na przestrzeni ostatnich lat bardzo poprawiła się organizacja nocnej pomocy medycznej i warunki leczenia.

Paradoksalnie — choć krytycznie oceniamy system jako całość, jego poszczególne elementy zbierają oceny całkiem pozytywne. Co więcej — choć jesteśmy niezadowoleni, nie chcemy radykalnych zmian. To może tłumaczyć niechęć polityków do podejmowania odważnych decyzji dotyczących służby zdrowia. Polacy narzekają na kolejki do lekarzy, ale nie akceptują faktu, że bez zwiększenia nakładów na zdrowie one na pewno nie znikną. — Wystarczy lepiej dzielić pieniądze — odpowiada duża część z nas. — Będziemy uszczelniać system! — obiecują więc politycy wszystkich opcji.

Publiczne nakłady na zdrowie w Polsce wynoszą 4,8 procent Produktu Krajowego Brutto. Średni poziom tego wskaźnika dla krajów europejskich to ponad 6 procent. Czechy, które wśród krajów dawnego bloku wschodniego mają najlepszą służbę zdrowia, wydają niemal 6,5 procent. Nie możemy się porównywać z Niemcami (8,7 procent) czy Holandią (10,2 procent). Z Czechami — powinniśmy.

A jak to wygląda w przeliczeniu na konkretne pieniądze wydawane na jednego mieszkańca?

Liczy to co roku OECD — organizacja skupiająca najbardziej rozwinięte kraje świata.

Według raportu opublikowanego jesienią 2015 roku na jednego mieszkańca przypada niewiele ponad tysiąc (1081) dolarów z publicznych środków. Najwięcej wśród krajów Unii Europejskiej wydają Holendrzy (prawie 4,5 tysiąca dolarów). Nasi południowi sąsiedzi i w tych statystykach biją nas na głowę — Czesi wydają 1 716 dolarów, a Słowacy — 1 783 dolary.

— W polskim systemie brakuje około 35 miliardów złotych — przyznaje w lipcu 2016 roku minister zdrowia Konstanty Radziwiłł. Nie on pierwszy. O wielomiliardowym deficycie i permanentnym niedofinansowaniu od lat mówią eksperci zajmujący się służbą zdrowia. O tym, że bez większych pieniędzy na zdrowie system w końcu się załamie, przypominają jego pracownicy. Jak ponury żart odbierają złożoną przez ministra zdrowia obietnicę, że publiczne wydatki na zdrowie wzrosną do 6 procent PKB… w 2025 roku.

Latem 2016 roku napięcie w służbie zdrowia po raz kolejny wzrasta. Protest pielęgniarek w Centrum Zdrowia Dziecka, wielotysięczna manifestacja młodych lekarzy na ulicach Warszawy, zapowiedź wielkiego protestu ulicznego wszystkich pracowników służby zdrowia pod koniec września — nie biorą się znikąd.

Dlaczego dziewięć ogólnopolskich związków zawodowych działających w służbie zdrowia i inne organizacje pracowników podjęły decyzję o wspólnej manifestacji? Co połączyło techników medycznych, fizjoterapeutów, ratowników, diagnostów laboratoryjnych, pielęgniarki i lekarzy? Główny postulat to zwiększenie nakładów na służbę zdrowia do 6,8 procent PKB. Nie za dziesięć lat. Natychmiast. A co się stanie, jeśli postulat nie będzie spełniony? — To znaczy, że lekarze nadal będą wyjeżdżać do pracy za granicę, liczba pielęgniarek będzie spadać, choć brakuje ich już tyle, że zagrożone jest bezpieczeństwo chorych — grzmią liderzy środowiska medycznego.

Przesadzają?

Niekoniecznie. O zarobkach lekarzy krążą legendy (częściowo tylko znajdujące uzasadnienie w rzeczywistości). Ale o drugiej stronie medalu — czasie pracy — mało pamięta, mało kogo to obchodzi.

Jesień 2013 roku. W szpitalu specjalistycznym w Nowym Sączu dr Andrzej Fugiel, lekarz z trzema specjalizacjami (choroby wewnętrzne, nadciśnienie tętnicze, nefrologia), zastępca dyrektora szpitala, jest zmuszony do weekendowego dyżurowania na szpitalnym oddziale ratunkowym. Jest zmuszony, bo „posypał się grafik”. Zwykła rzecz w szpitalach. Po niemal dwóch dobach dyżuru i przyjęciu prawie stu pacjentów dr Fugiel zameldował się na oddziale kardiologii z podejrzeniem zawału.

Nie on pierwszy, nie ostatni. Nie zawsze kończy się jedynie na podejrzeniu zawału serca.

W 2015 roku Najwyższa Izba Kontroli sprawdziła, ile pracuje się w polskich szpitalach. Wnioski? Lekarze często pracują bez żadnej przerwy na odpoczynek 48 godzin. Rekordzista przepracował bez przerwy 168 godzin w jednym tygodniu.

Ile pomyłek w diagnozie, ile tragicznych zaniedbań wynika z przemęczenia?

Mogą nie pracować? Ci lekarze, którzy tak uważają, przechodzą do sektora prywatnego. Rozwijają własne praktyki. Przyjmują pacjentów poza NFZ. Albo wyjeżdżają za granicę, gdzie pracując dwa, trzy razy mniej, zarabiają kilka razy więcej.

Ci, którzy zostają w publicznej służbie zdrowia, muszą pracować więcej. Kierowcy mają tachografy, lekarze i pielęgniarki — nie. Kontrola czasu pracy jest fikcją.

Maj 2006 roku. Na ulicach Warszawy protestują lekarze i inni pracownicy służby zdrowia. — Wyzysk personelu medycznego przez państwo jest zaplanowanym elementem systemu opieki zdrowotnej w Polsce. Bez tego wyzysku służba zdrowia w ogóle nie mogłaby funkcjonować! — grzmi Krzysztof Bukiel, przewodniczący Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Lekarzy.

Od tamtej demonstracji mija dziesięć lat. W marcu 2016 roku, po spotkaniu przedstawicieli związków zawodowych, Bukiel mówi: — System opieki zdrowotnej w Polsce funkcjonuje tak naprawdę tylko dzięki temu, że pracownicy służby zdrowia są wykorzystywani, wyzyskiwani ekonomicznie.

Pod koniec maja pielęgniarki w Centrum Zdrowia Dziecka podejmują decyzję o strajku i odejściu od łóżek pacjentów. Po raz pierwszy taka forma protestu dotyka szpitala pediatrycznego.

Na początku sierpnia w jednym ze szpitali powiatowych po stu godzinach dyżuru umiera lekarka. To nie pierwszy taki wypadek w Polsce, ale tym razem związki zawodowe żądają radykalnych zmian w systemie zatrudniania w szpitalach.

System ochrony zdrowia od dawna trzeszczy w szwach.

Właśnie zaczyna pękać?