© Wydawnictwo WAM • Księża Jezuici, 2017

Recenzent: ks. prof. dr hab. Marek Sokołowski SJ
Redakcja i korekta: Katarzyna Stokłosa
Projekt okładki: Andrzej Sochacki
Skład: Edycja

NIHIL OBSTAT
Prowincja Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego
ks. Jakub Kołacz SJ, prowincjał
Kraków, 17 listopada 2016 r., l.dz. 64/2016

ISBN 978-83-277-2338-3

WYDAWNICTWO WAM
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków
tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003
e-mail: wam@wydawnictwowam.pl
www.wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY
tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496
e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA
tel. 12 62 93 260
e.wydawnictwowam.pl
druk: Drukarnia Dziełowa Katarzyna • Wrocław

WYKAZ SKRÓTÓW

AHSI – Archivium Historicum Societatis Iesu

CIS – Centrum Ignatianum Spiritualitatis

ĆD – Ćwiczenia duchowe św. Ignacego Loyoli

Dyrektoria – Directoria Exercitiorum Spiritualium (1540-1599)

Dziennik – Dziennik duchowy św. Ignacego Loyoli

FN – Fontess Narrativi

Konstytucje – Konstytucje Towarzystwa Jezusowego

Memoriale – Memoriale, czyli Diariusz o św. Ignacym Loyoli 1555

OP – Opowieść Pielgrzyma. Autobiografia św. Ignacego Loyoli

Cytaty z Pisma Świętego podajemy za Biblią Tysiąclecia, wydanie V.

Aleksander Jacyniak SJ

PRAESUPPONENDUM
– GENEZA SFORMUŁOWANIA ZASADY

Wprowadzenie

Zmierzch średniowiecza i nadejście nowej epoki, pośród dynamicznie rozszerzającego się wówczas świata, dla jednych były zachętą do politycznej, ekonomicznej i kolonialnej ekspansywności, dla innych – wśród nich dla św. Ignacego Loyoli – do poszukiwania nowych obszarów otwartości, dialogu i porozumienia z reprezentantami innych środowisk, narodowości, ras, kultur czy religii. Właśnie to stanowiło szeroki horyzont, pośród którego rodziła się zasada św. Ignacego określana mianem Praesupponendum, będąca przedmiotem niniejszej refleksji.

Zasada ta, umieszczona w uprzywilejowanym miejscu książeczki Ćwiczeń duchowych – bezpośrednio po Uwagach wstępnych (Adnotacjach) i tytule, a jednocześnie tuż przed Fundamentem – dotyczy relacji międzyludzkich i proponuje postawę poszukiwania zrozumienia i życzliwości w dialogu z drugim człowiekiem. Może ona być też bardzo pomocna w różnych formach dialogu w Kościele oraz społecznościach i strukturach funkcjonowania świata.

Dołączenie Praesupponendum do Ćwiczeń duchowych, najistotniejszego dzieła św. Ignacego, z całą pewnością zapewniało tej zasadzie, czego Autor prawdopodobnie nie przewidywał, miejsce w klasycznej literaturze duchowościowej. Zabieg ten miał jednak swój częściowo niekorzystny skutek uboczny w postaci łączenia owej zasady przede wszystkim z drogą Ćwiczeń i pośrednio także z rzeczywistością kierownictwa duchowego. Dziś, z perspektywy niemal pięciu stuleci, jakie upłynęły od zaistnienia Praesupponendum, dostrzega się jego wielką głębię oraz uniwersalne znaczenie. Może być ono zastosowane, bez żadnej korekty czy uwspółcześnienia, w dialogu prowadzonym w dzisiejszym świecie, w szukaniu porozumienia w różnych sferach ludzkiego życia. Czytając i badając je, dostrzeżemy aktualność i uniwersalizm myśli żyjącego w XVI wieku Świętego.

Doświadczenia mogące doprowadzić
do sformułowania Praesupponendum

Książeczka Ćwiczeń duchowych nie powstała w próżni. Nie jest też dość luźnym zbiorem jakichś idei czy duchowych koncepcji. Nawet jeśli objętościowo pozostaje niewielka, nie została napisana w krótkim czasie. Nabierała kształtów i dojrzewała wraz z duchowym wzrastaniem jej Autora. Stała się między innymi syntezą duchowego podążania Świętego w głębię tajemnicy Boga, w głębię misterium człowieka oraz w głębię świata, w którym człowiek żyje. To bieg życia św. Ignacego Loyoli i różne jego doświadczenia stanowią podstawę książeczki Ćwiczeń oraz włączonej do niej zasady Praesupponendum. Świadczy o tym sam św. Ignacy w Autobiografii[10]. Ludwik Gonsalves da Cámara SJ, który spisywał tę wyjątkową Opowieść Pielgrzyma[11], zaświadcza: „zapytałem (…) w sprawie Ćwiczeń Duchownych i Konstytucji, pragnąc dowiedzieć się, jak je napisał. On mi na to odpowiedział, że Ćwiczeń nie ułożył całych za jednym razem, ale kiedy zauważał pewne rzeczy w swej duszy, które wydawały mu się pożyteczne, a zdawało mu się, że będą pożyteczne i dla innych, wtedy notował je” (OP 99).

Choć nie jest znany dokładny czas powstania omawianej zasady, to jednak w świetle aktualnej wiedzy na temat procesu powstawania kolejnych części Ćwiczeń przyjmuje się, że została ona zredagowana i włączona do książeczki w okresie paryskim, czyli w latach 1528-1535. Zwolennikiem tej tezy jest między innymi Germán Arana SJ[12]. Tekst Praesupponendum znajduje się w najstarszym znanym nam tekście Ćwiczeń, który posiadamy dzięki Johnowi Helyarowi, oraz w kolejnych manuskryptach Ćwiczeń duchowych spisanych, zanim książeczka ta została po raz pierwszy wydana drukiem. Wspomniany John Helyar był angielskim kapłanem i humanistą. Uciekając przed prześladowaniami katolików za czasów króla Henryka VIII, udał się do Paryża, gdzie pod kierunkiem św. Piotra Fabera lub nawet samego św. Ignacego odprawił Ćwiczenia. Musiało mieć to miejsce przed kwietniem 1535 roku, gdyż potem Helyar wrócił do ojczyzny[13].

Jakie więc doświadczenia wpisane w życie św. Ignacego, mające miejsce przed kwietniem 1535 roku, czyli do momentu, kiedy z całą pewnością Praesupponendum istnieje już w formie spisanej w tekście Helyara, mogły głęboko rezonować we wnętrzu św. Ignacego i doprowadzić go do sformułowania i wprowadzenia do tekstu Ćwiczeń tej istotnej zasady? Szukania odpowiedzi na to pytanie podejmuję ze świadomością, że będzie to poruszanie się po obszarze mniej lub bardziej trafnych przypuszczeń. Znaczenie może mieć tu swoista „prehistoria” powyższej zasady sięgająca lat młodości Ignacego, jednoznacznie zamkniętej zranieniem w czasie obrony twierdzy Pampeluna, oraz bezpośrednia historia dorastania Ignacego pośród różnych życiowych perypetii, oskarżeń i nieporozumień, do momentu uświadomienia sobie przez niego, jak cenna byłaby tego typu zasada utrwalona na kartach tak istotnego podręcznika duchowego wzrostu, jakim są Ćwiczenia.

Obfitość trudnych doświadczeń Ignacego, jakie przeżył do wiosny 1535 roku, mogła być aż nadto wystarczająca, by zdać sobie sprawę z tego, jak ważne jest stosowanie się do tej zasady w relacjach międzyludzkich i jak godna polecenia może być ona zwłaszcza dla tych, którzy wchodzą na poważne tory duchowego wzrostu. W dalszym życiu Ignacego, już po wprowadzeniu owej zasady do Ćwiczeń, nie zabraknie oczywiście kolejnych ostrych ataków na Ignacego, na duchową drogę, którą obrał, i na jego pierwszych towarzyszy. Wszystkie te ataki będą dla niego stałym potwierdzeniem słuszności włączenia Praesupponendum do Ćwiczeń.

[10] Tekst Autobiografii powstał na skutek usilnych próśb kierowanych do
św. Ignacego Loyoli przez jego duchowych synów, by opowiedział koleje swego życia. Nie jest to oryginalny tytuł tego dzieła. Najlepiej zachowana kopia zaginionego oryginału, należąca do jednego z najbliższych współpracowników i powierników św. Ignacego, ojca Hieronima Nadala, opatrzona jest tytułem: Acta P. Ignatii ut primum scripsit P. Ludovicus Gonzales excipiens ex ore ipsius Patris. Tytuł ten w polskim tłumaczeniu mógłby brzmieć: „Dzieje Ojca Ignacego spisane po raz pierwszy przez Ojca Ludwika Gonsalvesa, który je słyszał z ust samego Ojca”. W XX wieku zaczęto dość powszechnie nadawać temu tekstowi tytuł Autobiografia.

[11] Termin „pielgrzym” (hiszp. peregrino) występuje dość często w Autobiografii (por. m.in. OP 15, 38, 39, 43, 44), stąd nierzadko Autobiografia nosi podtytuł Opowieść Pielgrzyma.

[12] Por. G. Arana, Dal vissuto al tematico. La fonte esperienziale degli Esercizi a Loyola e Manresa, „Appunti di Spiritualità” 33/1992: Ignazio di Loyola e gli Esercizi Spirituali, s. 24.

[13] Por. M. Nicolau, El „Presupuesto” de San Ignacio y el dialogo ecumenico, „Manresa” 52/1980, s. 88.

Ignacjańska „prehistoria” Praesupponendum

„Młodzieńczy wybryk” i proces sądowy

Przebywający na zamku w Arevalo jako dworzanin Ignacy mógł przynajmniej raz w roku powracać w swe rodzinne strony. Jedna z jego wizyt miała miejsce w ostatni dzień karnawału 1515 roku. Wtedy to właśnie Ignacy i jego rodzony brat, ks. Pedro Lopez de Loyola naruszyli prawo. Prawdopodobnie doszło wówczas do użycia broni i przelewu krwi.

Jakie było podłoże tego incydentu? Beneficjum kościoła św. Se-
bastiana z Soreasu w miasteczku Azpeitia znajdowało się w rękach ks. Juana de Anchieta, proboszcza parafii od roku 1504, dobrego muzyka, który dbał i o świątynię, i o właściwy kształt duszpasterstwa. Dlatego też miał po swej stronie połowę wiernych należących do parafii. Druga połowa stała jednak po stronie
ks. Pedra Lopeza de Loyola, który rościł sobie pretensje do tego beneficjum. Z tego powodu często dochodziło do nieporozumień. One to stały się źródłem wydarzeń, do których doszło w nocy
z 20 na 21 lutego 1515 roku (z wtorku na środę popielcową). To właśnie wtedy ks. Pedro Lopez i Ignacy użyli przemocy[14].

Ignacy, bardzo wówczas skoncentrowany na sobie, pragnący podobać się niewiastom, dumny z tego, że stał się członkiem wielkiego dworu, czuł się w wiejskim środowisku rodzinnych stron jak człowiek światowy, który widział największe osobistości Hiszpanii tamtych czasów. Będąc w domu, dostrzegał, że jego „mała ojczyzna” pozostaje skostniała pośród swoich odwiecznych drobnych waśni i swarów, że różne formy zemsty psują klimat sąsiedzkich relacji. W ten posępny horyzont wpisywał się stary antagonizm między domem-wieżą Loyola i proboszczem parafii w Azpeitia. Ignacemu, który służył na dworze wielkiego podskarbiego króla, a pośrednio i samemu królowi, wszystko to mogło wydawać się marne i żałosne. Zapewne czuł wyższość w stosunku do rówieśników z rodzinnych stron i być może to poczucie połączone z pragnieniem pokazania, kim naprawdę jest, doprowadziło do przestępstwa.

Przeciwko braciom Loyola bardzo szybko ruszył proces sądowy. Ignacy, świadom swej winy, przypominał sobie wówczas o przyjęciu tonsury, którą otrzymał najprawdopodobniej około dwunastego roku życia, co miało mu zabezpieczyć profity mogące płynąć z przynależności do stanu duchownego. Rodzina Loyolów była bowiem protektorem kościołów w Azpeitia i Azcoitia. Teraz – w związku z ową tonsurą – Ignacy szukał sposobu, by jego sprawę prowadził nie sąd świecki prowincji Guipúzcoa, ale sąd biskupi w Pampelunie. Z ramienia Kościoła sprawą zajął się wikariusz biskupi z Pampeluny Paulo Olivar. Jednak funkcję corregidora, czyli gubernatora prowincji Guipúzcoa pełnił wówczas Juan Lopez de la Gama. 1 marca 1515 roku na prokuratora w sprawie Ignacego mianował Juana Pereza de Ubilla i utrzymywał, że to właśnie on powinien sądzić młodego Ignacego. Ignacy bowiem chodził zawsze w stroju świeckim, z długimi, opadającymi mu na plecy włosami, nierzadko też nosił pancerz, miecz, sztylet, muszkiet albo inny oręż. Do tego pochłaniały go sprawy jednoznacznie światowe, niedające się pogodzić z powagą stanu duchownego.

Nikt nigdy nie widział Ignacego w stroju duchownym ani z tonsurą, do czego zobowiązywały statuty synodalne diecezji Pampeluna z 1449 roku. Nigdy też Ignacy nie był wpisany do rejestru duchownych tej diecezji. Tymczasem dwie prawie identyczne bulle papieża Aleksandra VI Romanum decet pontificem z 1493 i 1502 roku ustalały, że na forum wewnątrzkościelnym rozpatrywane będą sprawy tylko tych, którzy przez minimum cztery miesiące mieli tonsurę i nosili strój duchowny. To wystarczyło, by według praw ustalonych przez królów katolickich Hiszpanii Ignacy nie mógł być uznany za podlegającego sądownictwu kościelnemu. Normy prawne królów katolickich miały właśnie za zadanie ukrócić wszelkie nadużycia związane z próbami podszywania się pod prawodawstwo kościelne.

Z akt procesu wynika, że Ignacy i jego brat zostali uznani za winnych popełnienia bardzo poważnych przestępstw, że doszło do nich nocą, że zrobili to celowo, perfidnie, z premedytacją, po wcześniejszym zaplanowaniu i urządzeniu zasadzki. Pojawiające się w aktach określenie czynów przestępczych jako muy enormes („bardzo olbrzymie”) było dość często stosowane w sądownictwie ówczesnej Hiszpanii. Pod nazwą tą mógł się kryć jakiś akt przemocy, na przykład wybuch wściekłości w czasie długo trwającej dyskusji czy sporu. Natomiast nie wchodziło tu w grę zabójstwo ani ciężkie zranienie, gdyż wtedy wobec Ignacego i jego brata zastosowano by inną procedurę. W przypadku zabójstwa prokurator domagałby się dla oskarżonych kary śmierci. Był to więc żałosny młodzieńczy wybryk, któremu być może sprzyjał klimat kończącego się karnawału, wyostrzający lokalne antagonizmy.

Niewykluczone, że Ignacy głęboko przeżywał konsekwencje tego wydarzenia, ponieważ mogło ono definitywnie przerwać jego tak szybko i optymistycznie rozwijającą się karierę w wielkim świecie. W Pampelunie został bowiem ostatecznie zatrzymany i po raz pierwszy w życiu osadzony w biskupim więzieniu. Poza tym być może Ignacy uświadomił sobie, jak w dość przebiegły sposób starał się ukryć pod skrzydłami Kościoła, by uciec od odpowiedzialności za nieprzemyślane młodzieńcze wybryki wypływające z jego pyszałkowatej natury i porywczego charakteru. Zdaniem Ricarda Garcii-Villoslada SJ, był on zawsze człowiekiem głęboko refleksyjnym, niewykluczone, że najbardziej refleksyjnym ze wszystkich ludzi, których zna historia. Wydaje się więc nieprawdopodobne, by w tym czasie nie reflektował nad tym, co się wydarzyło[15]. Być może powoli uświadamiał sobie, że wprowadzanie argumentu siły zamiast siły argumentów nie jest najroztropniejszym sposobem postępowania, że musi istnieć jakaś inna droga, inny sposób podejścia do drugiego człowieka. Można więc przypuszczać, że właśnie to doświadczenie otwierało przed nim drogę poszukiwań, która znalazła swe apogeum w sformułowaniu zasady Praesupponendum.

Po raz pierwszy w charakterze negocjatora

Nieroztropny młodzieńczy wybryk porywczego Ignacego, przemyślany w zaciszu surowej celi więziennej, mógł się okazać brzemienny w bolesne skutki, ale mógł też wydać swe pierwsze błogosławione owoce kilka lat później, kiedy rządy w Hiszpanii objął król Karol I Habsburg. Hiszpanie przyjęli go na ogół bardzo niechętnie z kilku powodów. Nowy władca był obcokrajowcem, na dodatek nie znał hiszpańskiego. Otaczał się „butnymi i chciwymi dworzanami z Flandrii (…). Narastające niezadowolenie w kraju, zwłaszcza wśród gmin miejskich, wybuchło buntem tzw. Comuneros. Bunt ten ogarnął przede wszystkim Kastylię, ale szerzył się i w innych prowincjach”[16]. Ów bolesny okres wzajemnych waśni nie ominął również rodzinnych stron Ignacego, stając się jednocześnie podłożem jego pierwszej interwencji dyplomatyczno-mediacyjnej. Jak do niej doszło?

Książę Nájery don Antonio Manrique napisał list do imperatora z prośbą o wyrażenie zgody na rozpoczęcie negocjacji z rebeliantami. W negocjacje te włączony został także Ignacy Loyola, człowiek, któremu bliskie były zwyczaje jego rodzinnej ziemi i który bez wątpienia znał osobiście wielu spośród zasiadających po przeciwnej stronie negocjacyjnego stołu. Nie oznaczało to wcale, że pertraktacje pójdą łatwo. Zdaniem niektórych historyków pierwszy ich etap niestety zakończył się fiaskiem, ponieważ obydwie strony atakowały się z niezwykłą zaciętością. Zbyt świeża była pamięć podpaleń, pożarów, zniszczeń i zabójstw, do których dochodziło z obu stron. Inni historycy uważają, że negocjatorzy kilkakrotnie przemierzali trasę wiodącą z Pampeluny, gdzie rezydował książę Nájery, do San Sebastian, gdzie z kolei odbywały się pertraktacje, i z powrotem. Niezbędne były bowiem dalsze konsultacje, a odległość między tymi dwoma miastami nie była zbyt wielka.

Nie wiemy, czy Ignacy uczestniczył w pierwszym etapie negocjacji. Z całą pewnością brał udział w kolejnych. W ich trakcie po raz pierwszy objawił się jego wrodzony talent dyplomatyczny i umiejętność wpływania na ludzkie serca. Jak zaświadcza ojciec Jan Polanco, już wtedy Ignacy dał się poznać jako człowiek genialnie zręczny i jednocześnie roztropnie podchodzący do spraw tego świata. Potrafił jednać serca tych, którzy do tej pory widzieli przede wszystkim wzajemne różnice i spory. W efekcie negocjacji prowadzonych przez Ignacego już w początkach 1521 roku udało się osiągnąć kompromis. Dokument kończący spory został podpisany 12 kwietnia 1521 roku. Książę zobowiązał się w nim między innymi, że w ciągu dwu miesięcy polubownie rozwiąże drażliwe kwestie. W rezultacie tych ustaleń zbuntowane oddziały zbrojne rozwiązano. Do prowincji Guipúzcoa powrócił pokój.

Być może opisane powyżej zaangażowanie Ignacego w negocjacje stanie się pierwszym poważnym krokiem na drodze do budzenia i rozwoju wyjątkowego daru słuchania, perswazji i dialogu, który Bóg złożył w jego sercu. Dar ten kilkanaście lat później doprowadzi go do sprecyzowania złotej reguły określającej zasady porozumienia i dialogu. Prawdopodobnie wspomnienie tego zaangażowania będzie owocowało także stałą świadomością, że takiej reguły potrzebuje nie tylko człowiek w procesie duchowego wzrostu, ale także cały świata, któremu tak trudno uniknąć wzajemnych sporów, waśni, słownych i militarnych potyczek, bitew i wojen.

Perypetie z damą serca

Liczni autorzy snują refleksje na temat damy serca, obiektu młodzieńczych marzeń i tęsknot Ignacego. Na pewno nie jest to wymysł ich fantazji. Sam Ignacy opowiada o tym w Autobiografii: „Wśród (…) wielu spraw próżnych, które mu się narzucały, jedna tak bardzo opanowała jego serce, że zatopiwszy się w niej, rozmyślał nad nią dwie, trzy, a nawet cztery godziny, nie zdając sobie nawet z tego sprawy. Marzył o tym, czego by miał dokonać w służbie pewnej damy, o środkach, których by użył, aby dostać się do miejscowości, gdzie ona mieszkała, o wierszach i słowach, w których by się do niej zwracał, wreszcie o czynach orężnych, których by dokonywał w jej służbie. I tak był pogrążony w tych marzeniach, że nawet nie widział, jak bardzo były one niemożliwe do spełnienia, ponieważ dama ta nie była zwyczajną szlachcianką, ani hrabianką, ani księżniczką, ale należała do nieporównanie wyższego stanu” (OP 6).

Zarówno powyższy tekst, jak i jego kontekst odnoszą się do miłości światowej. Niemożliwe jest więc podtrzymywanie tezy, że chodzi tu o miłość Ignacego do Matki Najświętszej. Nie określałby przecież tej miłości mianem „sprawy próżnej”. Podobnie trudna do utrzymania jest teza, że Ignacy nie odnosi się tu do żadnej konkretnej damy, ale do jakiejś fikcyjnej idealnej niewiasty, którą kocha. Sam Ignacy milczał odnośnie do danych personalnych tej niewiasty nie dlatego, że ona nie istniała, lecz ze względu na zwykłą delikatność.

Próbując ustalić jej tożsamość, nie da się utrzymać tezy grupy jezuitów portugalskich, sugerujących, że Ignacy zakochał się w Doñi Leonor Mascarenhas, damie cesarzowej Izabeli, późniejszej niani
Filipa II. Nie zgadzają się bowiem z tą tezą dwa pewniki. Pierwszy to fakt, że Doña Leonor przybyła do Hiszpanii dopiero w 1526 roku, podczas gdy marzenia Ignacego o damie serca są o pięć lat wcześniejsze. Drugi natomiast to ten, że Ignacy mówi wyraźnie, że „nie była ona zwyczajną szlachcianką, ani hrabianką, ani księżniczką, ale należała do nieporównanie wyższego stanu”. Doña Leonor natomiast na pewno do „nieporównanie wyższego stanu” nie należała.

Nie ma żadnej wątpliwości, że chodzi tu o damę, w której płynie królewska krew. Wydaje się bardzo mało prawdopodobne, by mogła to być Joanna Szalona, wdowa po Filipie I, gdyż jej choroba psychiczna i prowadzony w tym stanie styl życia były niezwykle mało pociągające dla żądnego przyjemności i rozkoszy tego świata Ignacego. Mało prawdopodobne jest też, by Ignacemu chodziło o infantkę Portugalii, przyszłą małżonkę Karola V, cesarzową Izabelę, gdyż owszem – urodziła się ona w 1503 roku (w czasie, gdy Ignacy marzył o damie serca, miała osiemnaście lat), ale do Kastylii przybyła dopiero w 1526 roku. Ignacy nie mógł więc jej znać w roku 1521.

W takim wypadku, patrząc realistycznie, możliwe jest uwzględnienie jedynie trzech dam spośród tych, które poznał on przed rokiem 1521. Pierwszą z nich mogła być królowa Germana de Foix (1488-1538), spokrewniona z królem Francji Ludwikiem XII
i druga żona Ferdynanda Katolickiego, po którym owdowiała w roku 1516. Drugą mogła być Leonor (Eleonora), starsza siostra Karola V i następnie królowa Portugalii oraz Francji (1498-1558). Trzecią natomiast infantka Doña Katarzyna Austriacka (1507-
-1578), najmłodsza siostra Karola V, a od 1525 roku małżonka króla portugalskiego Jana III.

Pomijając szczegóły analiz dotyczących wymienionych powyżej trzech niewiast, wydaje się, że najbardziej prawdopodobną damą serca Ignacego mogła być infantka Katarzyna, córka Filipa I Pięknego, która przyszła na świat już po jego śmierci. Była ona, zdaniem Rodrigueza Villa, najpiękniejszą z córek Filipa I i tą, która najbardziej przypominała fizjonomią ojca. Wychowywała się w Tordesillas wraz ze swą matką Joanną Szaloną. We wszystkich wzbudzała szczególną sympatię i współczucie ze względu na swoje smutne dzieciństwo. Matka Katarzyny widziała w niej swoją jedyną pociechę i ani na krok nie pozwalała córce oddalić się od siebie. Wychowywała ją w ubóstwie i zamknięciu, w którym sama żyła. Mała Katarzyna nie miała innych rozrywek poza oglądaniem z wysoko usytuowanego okna zabaw swych rówieśników z Tordesillas, którym mogła co jakiś czas rzucić monetę. Piękno „uwięzionej” księżniczki przyciągało uwagę będących na służbie u Velazqueza, w tym oczywiście Ignacego.

W 1518 roku doszło do wydarzenia, które dodatkowo mogło Ignacego głęboko wzruszyć. Młody król Karol odwiedził wtedy po raz pierwszy w Tordesillas swą matkę oraz najmłodszą, dwunastoletnią wówczas siostrę, której wcześniej nigdy nie widział. Zaniepokojony jej smutnym losem wykradł ją i zawiózł do Valladolid. Jej wolność trwała jednak zaledwie kilka dni. Gdy królowa matka zorientowała się, że zabrano jej jedyny skarb, kategorycznie odmówiła przyjmowania pokarmów i napojów, chcąc trwać w tym stanie aż do śmierci. Trzeba było jej ustąpić. Młodziutka infantka bez płaczu i jakichkolwiek oznak gniewu czy rozdrażnienia pozwoliła ponownie zamknąć się w pałacu w Tordesillas, by przez kolejnych siedem lat wieść życie pełne wyrzeczeń i ascezy, nieadekwatnych do jej wieku. Niewykluczone, że Ignacy w tym czasie przebywał w Valladolid. Uroczystości związane z przysięgą składaną tam przez nowego króla, której świadkiem była między innymi jego najmłodsza siostra, przepiękna Katarzyna, mogły być źródłem niezapomnianych przeżyć.

Na tym jednak nie kończą się bolesne dzieje młodziutkiej infantki. Comuneros, o których już wyżej wspomniano, postanowili zająć zamek Tordesillas i podporządkować sobie królową matkę i jej najmłodszą córkę, by następnie ogłosić, że zarówno Joanna Szalona, jak i jej najmłodsza córka są po ich stronie lub by mieć „mocny argument” w ewentualnych pertraktacjach z królem. 5 grudnia 1520 roku oddziałom królewskim udało się odzyskać zamek i oswobodzić uwięzione. Ignacy nie uczestniczył w tej wyprawie, ale gdy w 1521 roku marzył o wybrance swego serca, być może wyobrażał sobie, że to właśnie on zdobywa zamek i oswobadza piękną królewnę. Istniejąca między nimi różnica wieku nie stanowiła istotnej przeszkody. To, że on w okresie swych marzeń miał trzydzieści lat, a ona niespełna piętnaście, nie uniemożliwiało zawarcia związku małżeńskiego. Jednak nie to było najistotniejsze.

Można przypuszczać, że w snach Ignacego pojawiała się niewiasta obdarzona wielkimi darami natury i ducha, piękna, o przystępnym charakterze, pełna dobroci, szlachetności i godności, a taka była Katarzyna. Pragnienie Ignacego, by związać się z nią, nie mogło się ziścić, ale był szczęśliwy, gdy powracał do marzenia o tym. Tekst Autobiografii nie pozwala, by traktować tę więź ani w kategoriach seksualnych, ani czysto platonicznych, w których wystarczy jedynie podziw, uwielbienie i bezinteresowna służba.

Wkrótce Ignacy odczyta owe marzenia jako podszept złego ducha, który na wszelkie sposoby chciał zatrzymać go pośród wartości i atrakcji tego świata. Jednak coś z tego romantycznego zakochania się w stylu średniowiecznego rycerza przejdzie ewolucję, która sprawi, że uczucie to zaowocuje w duchowym życiu innych. Wybranka serca Ignacego cztery lata po jego snach o niej zostanie żoną króla portugalskiego Jana III. Z upływem czasu stanie się wraz z mężem wielkim benefaktorem rodzącego się Towarzystwa Jezusowego, a zwłaszcza działalności misyjnej jezuitów, pośród których wyjątkową opieką otoczy wysiłek misyjny św. Franciszka Ksawerego. Ponadto doświadczenie ziemskiej romantycznej miłości będzie zapraszało do zgłębiania problemu miłości ludzkiej i boskiej. Zaowocuje to między innymi Kontemplacją pomocną do uzyskania miłości, wieńczącą drogę Ćwiczeń duchowych
(por. ĆD 230-237).

Przeżycia związane z damą serca mogły też, choć jedynie pośrednio, prowadzić do sformułowania Praesupponendum. Gdyby marzenia Ignacego zrealizowały się, nie miałby on najmniejszego problemu z porozumieniem się ze swą ukochaną, jeśli byłaby nią wskazywana powyżej Katarzyna. Była ona bowiem, i to nie tylko dla Ignacego, uosobieniem najwspanialszych cech, jakie może posiadać niewiasta. Ignacy nie miałby z tym problemów także dlatego, że jego pragnienie służenia we wszystkim ukochanej było wielkie. Miałby natomiast niewyobrażalny problem z porozumieniem się w tym względzie z jej matką, która, przy cechującej ją chorej zaborczości wobec własnej córki oraz pozostałych problemach psychicznych, nie byłaby w stanie otwarcie i w wolny sposób spojrzeć na niezwykle wielką i – jak można przypuszczać – odwzajemnianą miłość dwojga ludzi. Trudno byłoby także Ignacemu wytłumaczyć królewskiej rodzinie Katarzyny, że miłość może być czymś istotniejszym niż różnica statusu społecznego dzieląca obie strony.

Bóg jednak tak pokierował jego drogami, że nie musiał zmagać się z czymś, co po ludzku było wówczas prawie niemożliwe do pokonania. Mimo wszystko od czasu do czasu mogła powracać w nim – na bazie tego i wielu innych życiowych doświadczeń oraz spotkań z ludźmi – świadomość, jak trudne bywa międzyludzkie zrozumienie i porozumienie, jak bardzo potrzebne są w tym względzie klarowne zasady wypływające z radykalizmu Ewangelii. Jedną z nich stało się Praesupponendum.

[14] Por. E. Bartolini, Ignazio di Loyola, Milano 1986, s. 19.

[15] Por. R. García-Villoslada, San Ignacio de Loyola. Nueva Biografía, Madrid 1986, s. 100-101.

[16] Cyt. za: Św. Ignacy Loyola, Pisma wybrane, oprac. M. Bednarz, Kraków 1968, t. I, s. 100.