WYDAWNICTWO WAM, 2016

OPIEKA REDAKCYJNA DOROTA TRZCINKA

REDAKCJA ILONA KLIMEK

KOREKTA NATALIA KARPIŃSKA DLA PRZYGOTOWALNIA

OPRACOWANIE GRAFICZNE I SKŁAD PRZYGOTOWALNIA

PROJEKT OKŁADKI KATARZYNA EWA LEGENDŹ

ZDJĘCIA NA OKŁADCE © GRAŻYNA MAKARA

ZDJĘCIA W KSIĄŻCE JEŚLI NIE ZAZNACZONO INACZEJ, ZDJĘCIA POCHODZĄ Z ARCHIWUM AUTORA

ISBN 978-83-277-0591-4

WYDAWNICTWO WAM

UL. KOPERNIKA 26 • 31-501 KRAKÓW

TEL. 12 62 93 200 • FAKS 12 42 95 003

E-MAIL: WAM@WYDAWNICTWOWAM.PL

WWW.WYDAWNICTWOWAM.PL

DZIAŁ HANDLOWY

TEL. 12 62 93 254-255 • FAKS 12 62 93 496

E-MAIL HANDEL@WYDAWNICTWOWAM.PL

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

TEL. 12 62 93 260

E.WYDAWNICTWOWAM.PL

wydawnictwo wam pragnie podziękować muzeum ślusarstwa im. marcina mikuły w świątnikach górnych i sklepowi imperium koszulek za pomoc w przygotowaniu sesji fotograficznej.

Spis treści

OJCZYZNA SENTYMENTALNA

GUJAŃSKIE WYCHOWANIE

PIERWSZE POLSKIE WSPOMNIENIA

OBCOKRAJOWIEC NA UJ

MIEJSCE W PODRĘCZNIKU

ŻYCIE NIE KOŃCZY SIĘ NA TVN-IE

POLSKA INNA, KOLOROWA, RÓŻNA

NIESTANDARDOWA SZKOŁA

REPUTED WIFE

NACZELNY MURZYN

OJCZYZNA SENTYMENTALNA

Kim jesteś, Brianie Scotcie?

Wiesz, że kiedy prowadziłem w telewizji program o mniejszościach narodowych, Etniczne klimaty, zawsze zaczynałem rozmowę od tego pytania?

Wiem.

Kim są? Kim się czują? Jaka jest ich tożsamość? Gdzie jest ich ojczyzna? Gdzie jest ich dom?

Gdzie jest więc twój dom?

Bóg stworzył dla mnie dom na ziemi. Ten dom ma piękny, niebieski dach i światła, których nikt nie może zgasić – słońce, księżyc, krążące wokół gwiazdy. Możemy posiadać wiedzę ze wszystkich najlepszych uniwersytetów, ale nie możemy zmienić tego, co ten jedyny Pan, którego ja się boję – bo tylko Jego nikt nie jest w stanie pokonać – stworzył.

Nie jestem więc patriotą w polskim rozumieniu tego słowa. Nie byłbym w stanie bić się za ziemię, ginąć za nią. Bronię przede wszystkim tych, których kocham: mojej rodziny, przyjaciół. To ludzie mają dla mnie znaczenie. Dom jest tam, gdzie są osoby, które kochasz.

Bardziej myślisz o sobie jako o Gujańczyku czy jako o Polaku?

Długo mówiłem i myślałem o sobie: Gujańczyk mieszkający w Polsce. Ale teraz uważam się za Polaka gujańskiego pochodzenia. Mam pięćdziesiąt sześć lat, a od trzydziestu jeden mieszkam w Polsce. To nie tak, że wstydzę się swoich korzeni, swojego pochodzenia. Jestem dumny ze swoich przodków, którzy byli murzyńskimi niewolnikami. Jestem dumny ze swoich rodziców, którzy mnie wychowali, zadbali, by ich dzieci były wykształcone. Jednak już nie bardzo czuję, że Gujana jest moim miejscem. Wyjechałem stamtąd w 1985 roku. Teraz, kiedy tam przyjeżdżam, spotykam ludzi, którzy byli wtedy dziećmi albo nawet nie było ich jeszcze na świecie. I nie mamy wiele wspólnych tematów. Nie mamy wspólnych wspomnień czy punktów odniesienia, bo nie chodziliśmy razem do szkoły. Cały czas słyszę od nich te same pytania: A gdzie jest ta Polska? Jakim językiem się tam mówi? Czy tam są tylko biali ludzie (bo na zdjęciach widzą, że jedynym Murzynem jestem ja, czasem zawieruszy się też jakiś wujek z Gujany)? Więc kiedy jadę do Ameryki, żeby odwiedzić rodzinne strony, po kilku dniach baterie są już naładowane. Nawet moja mama zdaje się to widzieć i mówi do mnie: „Chcesz już wracać, Brian, prawda? Chcesz do Polski, do swojej żony i synów?”. I mogę wracać, by znów zatęsknić. Gujanę mam cały czas w sercu.

Bardzo mało wiemy o tym kraju.

Ale Gujana naprawdę istnieje! To nie jest jakiś wymyślony, mityczny kraj.

Jaki więc jest?

Mały, zielony, bardzo różnorodny. Znajduje się w północno-wschodniej części Ameryki Południowej i jest tam jedynym krajem – jeśli nie liczyć wysp, tylko państwa na stałym lądzie – anglojęzycznym. Gujana była kolonią brytyjską, co bardzo ją uwarunkowało i do dziś te wpływy są widoczne – nie tylko dlatego, że mówimy po angielsku. Jeśli natomiast chodzi o dokładniejsze usytuowanie, graniczymy z Brazylią, Surinamem – dawną Gujaną Holenderską, Wenezuelą, leżymy nad Oceanem Atlantyckim.

Z Wenezuelą o granicę się kłócicie.

To jest problem terytorialny, który istnieje od XIX wieku i który Brytyjczycy już dawno mieli rozwiązać – a tego nie zrobili, przynajmniej nie do końca. To nie jest konflikt zbrojny, nie jest tak, że się nienawidzimy, że walczymy ze sobą. Raczej chodzi o potyczki słowne i dyplomatyczne. Ich źródło sięga dawnych, jeszcze kolonialnych czasów, kiedy rysowano mapy. Według Wenezueli nastąpił błąd i część ich terytorium została uznana za brytyjskie. A potem tak już zostało.

Ten spór teraz odżył, bo Amerykanie znaleźli na spornym terytorium duże złoża ropy naftowej. Więc Wenezuela postanowiła upomnieć się o swoją – jak twierdzi – część.

To chyba klasyka w Ameryce Południowej. Chile odebrało Boliwii dostęp do morza, kiedy okazało się, że są tam złoża surowców.

Najczęściej problemy między państwami Ameryki Południowej wynikają ze sporów granicznych, z różnych wyobrażeń o tym, jak powinny przebiegać granice.

Ale mimo tego sporu Gujana i Wenezuela współpracują ze sobą, również na płaszczyźnie gospodarczej, a stosunki między mieszkańcami obu państw są życzliwe. Zresztą Gujańczycy nie byliby w stanie walczyć – w sensie zbrojnym – z Wenezuelą: Gujana ma obecnie mniej niż osiemset tysięcy mieszkańców.

Malutko. Tyle, ile Kraków.

Właśnie. A Wenezuela ma wojsko, które liczy ponad trzysta tysięcy żołnierzy.

Czym, po tylu latach, jest dla Ciebie Gujana?

Ojczyzną sentymentalną, emocjonalną, związaną z moją historią, z moją tożsamością. Gujana to dla mnie wszystkie dźwięki i zapachy dzieciństwa.

Jak pachnie Gujana?

Świeżymi owocami, świeżymi rybami. Gujana pachnie dzikością, dziewictwem, jest nierozwiniętą częścią naszego świata, dżunglą, w której ciągle są miejsca, gdzie człowiek jeszcze nie dotarł. Niedawno Brytyjczycy znaleźli tam kilkaset gatunków nieznanych wcześniej kwiatów i małych zwierząt – robactwa, ryb.

To mały kraj z potencjałem rozwoju, który – jak mi się wydaje – nigdy nie zostanie wykorzystany.

Dlaczego?

Bo nie mamy wystarczająco dużo ludności. Gdyby Gujana liczyła więcej mieszkańców, kraj mógłby się rozwijać.

Czy czujecie się w Gujanie wyautowani, wyizolowani, samotni?

Z jakiego powodu?

Rozmawiacie po angielsku, macie brytyjskie dziedzictwo, a wszyscy wokół Was mówią po hiszpańsku. Oprócz Brazylijczyków, którzy posługują się portugalskim, ale i to jest pokrewny, romański język.

Nie czujemy się jak na bezludnej wyspie. Jak można tak się czuć w kraju, w którym obok siebie mieszkają Murzyni, Hindusi, Azjaci? Owszem, może jesteśmy bardziej związani z krajami karaibskimi niż z naszymi sąsiadami w Ameryce Południowej, na lądzie. Zawarliśmy z krajami karaibskimi, anglojęzycznymi, byłymi koloniami angielskimi unię, która nazywa się CARICOM – The Carribean Community and Common Market, po polsku: Karaibska Wspólnota i Wspólny Rynek. To coś na kształt tutejszej Unii Europejskiej – jej członkowie wspierają się gospodarczo, biznesowo, choć ten sojusz daje też pewne poczucie tożsamości. Oprócz Gujany do CARICOM-u należą wyspy, między innymi Jamajka, Barbados, Dominika, Saint Lucia, Grenada, Bahamy, Trynidad i Tobago. One wszystkie są byłymi brytyjskimi koloniami. Brytyjczycy mieli w tej części świata tylko jedną kolonię na stałym lądzie: Gujanę. To stąd rządzili resztą Karaibów. W Georgetown, stolicy Gujany, zwanej przez Brytyjczyków stolicą ogrodów, the Garden City, rezydował główny gubernator.

Mamy bogatą kulturę, która została nam przekazana przez Brytyjczyków. Jestem bardzo dumny ze swojej brytyjskiej, kolonialnej spuścizny – z edukacji, manier i etyki. Jako nauczyciel, ojciec, kolega, mąż i jako Polak próbuję te wartości przekazać osobom, z którymi spotykam się na co dzień.

W kuchni widać wpływy brytyjskie?

Brytyjskie wpływy w kuchni?! Chyba żartujesz! Brytyjczycy nie mają swojej kuchni, sorry. Herbata nie rośnie w Londynie. To, na czym Brytyjczycy budowali imperium i wielkość, zdobyli albo ukradli przez wyzysk na swoich terytoriach – i zamorskich, i karaibskich, i w Afryce, i w Azji.

Przed chwilą powiedziałeś, że jesteś dumny z brytyjskiego dziedzictwa.

Duma nie wyklucza krytycyzmu. Zastanówmy się: co tak naprawdę jest brytyjskie?

Królowa na pewno.

Okej, oni są dumni ze swojej królowej w pięknej koronie. Ale na jej koronie znajdują się kradzione diamenty i bogactwa. Nie ma węgla, są diamenty, złoto i błyskotki. Wystarczy się przejść do Muzeum Brytyjskiego w Londynie, żeby zobaczyć, skąd się wzięło bogactwo Brytyjczyków.

Pamiętam, że odwiedziłam to muzeum jako małe dziecko, jeszcze nierozumiejące wiele z historii. Zdziwiłam się, skąd „te faraony” wzięły się w BRYTYJSKIM muzeum.

I to trzeba powiedzieć wprost: bogactwo Brytyjczyków wynika z tego, że grabili cenne rzeczy, gdziekolwiek się zjawili. A rdzenną ludność wykorzystywali.

Powiedziałeś o zapachach Gujany. A co z dźwiękami?

Bębny naszych rdzennych Indian. Pieśni Hindusów podczas ich religijnych obrzędów. Dźwięki rytuałów Murzynów, którzy pochodzili od niewolników i którzy jeszcze praktykują to, co byli w stanie uratować ze swojej historii.

Też masz afrykańskie korzenie.

Tak, choć nie czuję się Afrykańczykiem. Nie uważam, że w Afryce jest moje miejsce. Moje miejsce, jak już powiedziałem, jest po prostu na świecie. Więc i w Afryce pewnie czułbym się dobrze. Odpowiada mi jednak to, że jestem Murzynem. Kolor skóry jest dla mnie powodem do dumy. Nie muszę się opalać, jak większość Europejczyków, na plażach w lecie. I nie stracę tej wymęczonej opalenizny w grudniu.

Gujana jest krajem, gdzie obok siebie żyją ludzie różnych ras i różnych religii.

Gujana jest nawet znana jako kraina sześciu ras – The Land of Six Races. Mamy tu Hindusów, Murzynów, Indian, Chińczyków, Europejczyków, Portugalczyków… Ale ludzie to tak naprawdę jeden gatunek. Nawiązuje do tego umieszczone na naszym godle motto Gujany, które brzmi: One People, One Nation, One Destiny, „Jedni ludzie, jeden naród, jedno przeznaczenie”. Znajdziesz u nas chrześcijan, hindusów, muzułmanów, rdzennych Indian, są też ludzie, którzy czczą jeszcze dawne, afrykańskie bóstwa.

I ci ludzie różnych ras, różnych religii żyją obok siebie w zgodzie? Nie zdarzają się konflikty?

Tak jak w prawdziwym życiu: nawet w najlepszym małżeństwie zdarzają się sprzeczki. Bywa różnie. Ale na pewno nasze kłótnie nie są na tyle mocne, by doprowadzić do wojny domowej.

Niesamowite, że to wszystko jest w kraju, który liczy osiemset tysięcy mieszkańców. Świat w pigułce.

Polakowi trudno to sobie wyobrazić, prawda? Bo Polska ewoluowała przez setki lat. A Gujana jest krajem, który został sztucznie stworzony, kiedy dotarli tam Europejczycy na czele z Krzysztofem Kolumbem – tym „wielkim” białym człowiekiem z Europy. Wówczas świat uznał, że ten region wcześniej nie istniał. Musiał dopiero pojawić się Europejczyk, żeby ogłosić wszem wobec, że on, w imieniu swojego króla i swojej królowej, odkrył nową ziemię.

Jakby ją stworzył?

Właśnie. Nie miał ani trochę szacunku do Indian, którzy już tam żyli. Kolumb ukradł tę ziemię siłą dla Europy.

Ludzie na Jamajce mówią często, że Kolumb nie odkrył Ameryki. On był po prostu pierwszym Europejczykiem, który tam dotarł. Nie można odkryć lądu, który już był zamieszkany. Co innego, gdyby żyły tam same zwierzęta.

Widać, że to Cię wkurza.

Wkurza. Mówimy dziś, że przeżywamy najazd imigrantów, cudzoziemców, uchodźców. Że mamy do czynienia z „inwazją na Europę”. Ale to mieszkańcy Ameryki w XV i XVI wieku zmagali się z najazdem Europejczyków. To Europejczycy byli uchodźcami, to oni przywieźli ze sobą bakterie i choroby. I zdziesiątkowali Indian. Większość z rdzennej ludności zginęła. Bo nie zgodzili się pracować dla Europejczyków, gdy ci chcieli uprawiać tabakę i trzcinę cukrową. W tej sytuacji kolonizatorzy musieli znaleźć nową siłę roboczą. Pojechali do Afryki, a później również do Azji, i przywieźli niewolników. Najpierw więc na terenie Gujany mieszkali Indianie, następnie pojawili się Europejczycy, a potem Murzyni.

Wiesz, kiedy Twoi przodkowie dotarli do Gujany?

Nie. Bardzo trudno o dokumenty potwierdzające, kiedy i z jakiego kraju został przewieziony taki czy inny niewolnik, z jakiego był plemienia, jakie miał wcześniej nazwisko. Mój brat Michael, który jest socjologiem, od lat próbuje dowiedzieć się, skąd przybyła nasza rodzina Scottów. Mówię „Scottów”, ale to przecież tak naprawdę nie jest nasze nazwisko. Szanuję je i noszę z dumą, ale to jest nazwisko, które należało do pana moich przodków. Jakiś pan Scott był właścicielem mojej rodziny i stąd moje nazwisko. Jeśli niewolnik należał do pana Scotta, to i na niego mówiono „Scott”. Rozumiesz, mam nazwisko jakiegoś białego faceta, który był właścicielem moich przodków. Czarni ludzie z obu Ameryk noszą tego typu nazwiska. Polaków zawsze to zaskakuje. Pytają: „O, ty jesteś Scott, a dlaczego nie Kunta Kinte albo Dziambungubangu?”.

Murzynom zostało zabrane wszystko, łącznie z godnością. Odebrano im własne nazwiska, nie byli nawet numerami. Zostawało tylko to, że jesteś rzeczą. Towarem. Kupiono cię, więc potem można cię sprzedać – nieważne, czy masz żonę, dzieci. Jeśli twój pan chce sprzedać twoją żonę, twoje dzieci, robi to; to on decyduje komu – wcale nie musicie być razem, co go to obchodzi. Więc kto wie – może mam gdzieś nieznanych mi krewnych, którzy noszą inne nazwisko, bo byli sprzedani innemu właścicielowi? Panu Cameronowi, panu Tatcherowi albo panu Bushowi? I nie wiemy, że na przykład pan Bush i pan Scott są z tej samej linii z Afryki, że są krewnymi.

Czyli nie wiesz, z jakiego regionu Afryki pochodzi Twoja rodzina?

Brytyjczycy najczęściej mieli niewolników ze swoich kolonii: Nigerii, Ghany, Kenii, Tanzanii i tak dalej. Nie mogę tego powiedzieć ze stuprocentową pewnością, mamy jedynie podejrzenia, że nasza rodzina pochodzi z plemion ghanińskich i nigeryjskich. I nawet wiem, z których plemion konkretnie: z ghanińskiego Aszanti i z nigeryjskich Jorubów. I to wszystko, co wiem, czy raczej czego się domyślam.

Takie są moje korzenie. Ale zwyczaje przejąłem już od Brytyjczyków. Nie wiem, jakiego afrykańskiego Boga moi przodkowie mieli, ale my przyjęliśmy chrześcijaństwo, bo zostało nam siłą przez Brytyjczyków narzucone. Jestem protestantem, całe dzieciństwo co niedzielę chodziłem do kościoła prezbiteriańskiego, The Prezbyterian Church of Scotland, i śpiewałem pieśni w języku angielskim.

Uczyłeś się tam jakiegoś innego języka poza angielskim?

Nie, moim drugim językiem był dopiero polski. Wiadomo, że w każdym kraju istnieją różne gwary, więc w Gujanie potrafimy kaleczyć angielski i tworzyć dialekty, które różnią się od siebie w poszczególnych częściach kraju. Ponadto Hindusi mówią inaczej, Murzyni inaczej, ale język urzędowy jest poprawny.

A po hiszpańsku ktoś w Gujanie mówi?

Przy granicy. W miejscowościach blisko Wenezueli można znaleźć ludzi, którzy mówią po hiszpańsku. W miejscowościach blisko Brazylii są ludzie, którzy mówią po portugalsku. W miejscowościach bliżej Surinamu – na przykład w moim rodzinnym Skeldon – bardzo dużo ludzi mówi po holendersku. Ale to normalne zjawisko przy granicach. W Polsce, gdy prowadziłem program telewizyjny i jeździłem na Podlasie, Kaszuby, Dolny Śląsk, w Bieszczady, ludzie też mówili w różnych językach. Na Dolnym Śląsku znacznie częściej słyszy się niemiecki, a w Bieszczadach – ukraiński.

Więc te różne języki są w Gujanie obecne, choć przede wszystkim używa się angielskiego. No i kultura jest mocno brytyjska, cały system edukacji jest brytyjski.

Kiedy dzieci w Gujanie idą do szkoły?

Tak jak w Wielkiej Brytanii – kiedy mają pięć lat. Edukacja w podstawówce, primary school, trwa sześć lat. Gdy masz jedenaście lat, piszesz egzamin. Jak masz szczęście i dobrze ci pójdzie, możesz dostać się do liceum, high school. Jeśli nie, jest jeszcze junior high school, takie trzy dodatkowe klasy podstawówki, coś na kształt polskiego gimnazjum. Po tych trzech latach możesz znów zdawać do high school.

Edukacja w high school także trwa sześć lat, więc jeśli trafiasz tam bezpośrednio po podstawówce, piszesz maturę w wieku szesnastu–siedemnastu lat. U nas nazywa się to The General Certificate of Secondary Education i jest przygotowywane przez Uniwersytet w Cambridge. Zdawałem tę maturę w 1976 roku. Kawał czasu, prawda?

Ludzie, którzy dobrze zdają maturę, idą na studia?

Niekoniecznie. Gujana to mały, biedny kraj, nie ma dużo do zaoferowania. Najzdolniejsi wyjeżdżają na studia poza granice kraju, bo jedyny uniwersytet, który mamy, Uniwersytet Gujany w Georgetown, nie kształci studentów we wszystkich dziedzinach nauki. Gdy wyjeżdżałem z Gujany, nie było tam takich podstawowych kierunków jak prawo czy medycyna.

A co się dzieje, jeśli po junior high school nie dostaniesz się do liceum?

Idziesz na trzy lata do szkoły, którą można porównać do naszego technikum. Uczysz się tam zawodu – chłopcy zajmują się stolarką albo mechaniką, a dziewczyny na przykład szyciem. Potem idziesz do pracy, choć przez pierwsze dwa lata pracujesz pod czyimś nadzorem.

W Gujanie – to również na pewno mocno odróżnia ją od Polski – nie ma pór roku.

Nie ma. To kraj tropikalny, położony przy równiku. Cały rok jest ciepło i cały rok doba jest podzielona dokładnie na pół. Przez dwanaście godzin jest ciemna noc, a przez kolejne dwanaście godzin świeci słońce i jest jasno. Dzień zawsze trwa od szóstej rano do szóstej po południu. Zawsze! Przychodzi szósta po południu i momentalnie jest ciemno.

Nie wiem, czy to fajne.

Mnie się to bardzo podoba. Tak samo jak cała przyroda w Gujanie. Nazwa „Gujana”, którą wymyślili rdzenni Indianie, znaczy „kraina wód”, land of many waters. Ludzie nie mają pojęcia, że spośród krajów w Ameryce Południowej to Gujana ma najwięcej rzek i wodospadów. Wśród tych drugich jest Kaieteur, ewenement na światową skalę. To nie jest jakaś tam sikawka. Ten wodospad ma najwyższy swobodny spad, dwieście dwadzieścia sześć metrów. Cała rzeka spada nagle w dół. Niagara to nic w porównaniu z Kaieteur.

Co się w Gujanie je?

Sama kuchnia Gujany odzwierciedla to, jak powstawał ten kraj: został stworzony przez Europejczyków na terenach zamieszkanych przez rdzennych Indian. Europejczycy przywieźli tu swoich niewolników z Afryki – Murzynów. Ale w XVIII i XIX wieku zaczęto ich uwalniać, bo nastał abolicjonizm. Więc kolonizatorzy musieli zastąpić murzyńskich niewolników kontraktowymi pracownikami, po których pojechali do Azji. Wybrali kraje najbardziej zaludnione, zabierając zatem ze sobą Hindusów i Chińczyków.

Anglicy, przywożąc najpierw Murzynów z Afryki, a później Azjatów i Hindusów, sprowadzili zarazem pełen bagaż kulturowy tych ludzi, a więc ich język, wiarę, historię, muzykę, no i wreszcie – jedzenie. Kuchnia gujańska łączy te wszystkie smaki: hinduskie, murzyńskie, azjatyckie. Chyba szczególnie cenię smaki hinduskie: curry, chleb naan czy papad, phal ka pakora, czyli owoce smażone w cieście. Z indiańskich dań lubię tapioki otrzymane z bulwy manioki, czyli czegoś, co możemy porównać do naszego ziemniaka. Z indiańskich inspiracji używam w kuchni również sosu cassareep. Stosuję go do gotowania czegoś, co moje dzieci nazywają czarnym mięsem.

Czarnym mięsem?

To coś podobnego do naszej golonki, tylko przyrządza się to danie z tych części wołowiny, które dają żelatynę: głowy, żuchwy, ogona. Bardzo to jest kleiste i im dłużej się to przyrządza, tym jest smaczniejsze.

Często gotujesz?

Dość często.

Częściej Ty czy Twoja żona Ula?

Nie, Ula jednak znacznie częściej. Ja więcej przebywam poza domem. Ale gdy zapraszamy gości albo gdy Uli nie ma, bez problemu radzę sobie w kuchni. Ostatnio na przykład, gdy Ula musiała wyjechać, kupiłem zieleninę, czyli zieloną pietruszkę i młodą cebulę, wiosenną, ze strączkami. Pokroiłem bardzo drobno. Nalałem do rozgrzanego woka trochę oliwy z oliwek i dodałem kawałek masła klarowanego, makaron ugotowany al dente rzuciłem do tego tłuszczu i wymieszałem wtedy z cebulą, aż stała się miękka (ale tak, żeby się nie spaliła!). Do tego kupiłem wcześniej dobrej jakości wędzonego łososia krojonego w paskach, wrzuciłem do woka, wyłączyłem ogień, żeby gorąca pasta mogła się dogotować. Dorzuciłem zieleninę, sól i pieprz. Jezu! Wyszło coś fantastycznego. Ostatnio, kiedy Ula poprosiła, zrobiłem też mule. Owoce morza zawsze ja przyrządzam.

Owoce morza w Gujanie zawsze są świeże, w Polsce chyba gorzej.

Nie jest tak źle. Zawsze w czwartki można dostać świeże, wtedy są przywożone z dużych europejskich targów rybnych. Więc kupuję je, wkładam do zamrażalnika i gotuję, kiedy chcę. Ostatnio zrobiłem mule z anyżowym likierem greckim i śmietaną. Mam przyjaciela Andrzeja, który świetnie gotuje – wszystko, co przyrządzi, jest kulinarnym dziełem sztuki. I kiedyś zaprosiłem go z jego żoną Renatą na moje urodziny albo rocznicę ślubu, już nie pamiętam. Zrobiłem wtedy krewetki i mule. I Andrzej stwierdził: „Powiem ci, podróżowałem po całym świecie i jadłem wszędzie, ale twoje owoce morza są najlepsze, jesteś debeściak”. A jak Andrzej coś takiego mówi, to musi to być wielki komplement. Więc powiem nieskromnie – gotuję nieźle.

Skąd ten dar?

Jedzenie dla ludzi z Karaibów jest bardzo ważne. Kiedy zasiada się do stołu, to tak, jakby podchodziło się przed ołtarz. To jest celebracja. Jedzenie zawsze musi być smaczne. A wiesz, co sprawia, że jedzenie jest smaczne?

Co?

Spices. Przyprawy. Myślę, że Polacy nie zwracają na nie specjalnej uwagi, co zostało jeszcze z czasów komuny. Kiedy w 1985 roku przyjechałem do Polski, były tylko pieprz i vegeta. Ludzie nie znają się na przyprawach. Choć czasy się zmieniają i ci, którzy pracują w korporacjach, którzy podróżują po świecie i żyją inaczej niż reszta społeczeństwa – oni jedzą w nieco inny sposób. O ile tradycyjna polska kuchnia jest smaczna, ale jednocześnie tłusta i niezdrowa, o tyle młodzi, wykształceni Polacy chcą już być fit, chodzą na jogę, fitness, uprawiają jogging oraz odżywiają się zdrowiej, piją koktajle i soki z buraków, jedzą potrawy, które poznali za granicą. Ja robię to samo, choć nie jestem w ich wieku. Wreszcie do polskiej kuchni dostają się wszystkie przyprawy, z całym ich bogactwem, różnorodnością, próbujemy nowych rzeczy. Gdy przyjechałem do Polski, dynia była używana do karmienia świń. Jak poprosiłem teściową, żeby dała mi dynię, zdziwiła się, co zamierzam z nią robić. A ja chciałem ugotować zupę krem.

Kto Cię nauczył gotować?

Nikt mnie nie uczył. Patrzyłem, jak moja mama to robi. Bo gotowała bardzo dobrze. Już w Gujanie gotowałem, czasem dla całego domu. Mama miała do mnie na tyle zaufania, że pozwalała mi gotować dla najważniejszej osoby w jej życiu – jej męża. Mojego ojca.

Czego – kulinarnie – brakuje Ci z Gujany?

Wielu rzeczy. Gujana jest krajem tropikalnym, Polska – umiarkowanym. Mogę śmiało powiedzieć, że tu nie ma do osiemdziesięciu procent rzeczy, które są w Gujanie, i odwrotnie. Brakuje mi świeżych owoców morza, soków, a najbardziej chyba owoców. Te owoce to zapach mojego dzieciństwa. Ale nie mówmy, proszę, o owocach. Jakbym zaczął o nich mówić, nie skończylibyśmy tej rozmowy do północy.

Zaryzykuję.

Wiesz co, kiedy w 2008 roku zabrałem moją żonę i synów do Gujany i oni spróbowali tych wszystkich rodzajów banana, mango, gujawy, papai czy ananasa, które przez cały rok dojrzewają na drzewach, non stop jest na nie sezon, wystarczy sięgnąć ręką, to Ula doszło do wniosku, że już więcej nie będziemy kupować owoców tropikalnych w Polsce. Że nie będziemy obrażać swojego podniebienia i żołądka takimi niemiłymi zapachami i smakami, nie będziemy na to tracić pieniędzy. Musimy być bardzo zdesperowani, żeby kupić w Polsce banana albo ananasa. A nasi chłopcy w Gujanie siedzieli na drzewie mango, które rośnie na posesji, gdzie mieszka moja mama, i nie chcieli z niego zejść. Ani jeść nic innego, tylko owoce. W Gujanie nie ma soków z owoców w kartonach, a jeśli już, to są soki importowane, bo zawsze znajdą się ludzie, którzy mają taką fanaberię, żeby mieć sok z importu. Bo wszystko, co fajniejsze, jest nie ich. Przypomina ci ta cecha jakiś inny naród?

Ale poza tym soki w Gujanie są świeże, naturalnie słodkie. My nie mamy, jak w Polsce, słodkich ciast, bo nasz apetyt na słodycze zaspokajają owoce i soki z nich. Rzadko więc jem słodkie rzeczy, również tutaj. Nie straciłem ani jednego zęba od dzieciństwa. Ostatnio byłem u dentysty w 1999 roku, tylko po to, żeby usunąć kamień.

Są w ogóle jakieś polskie dania, które ci smakują?

Polskie dania jem tylko w wykonaniu mojej teściowej. Raczej nie bywam w restauracjach, bo wychodzę z założenia, że gotuję lepiej, a skoro płacę, chcę mieć dobre jedzenie i podchodzę do restauracyjnych dań krytycznie. Najgorsze w jedzeniu na mieście jest to, że nigdy nie wiesz, jakich składników użyto. Tylko gdy sam coś ugotuję, mam pewność, że to jest dobre i ze składników dobrej jakości. Poza tym nie wszystko z polskiej kuchni mnie przekonuje. Nie podzielam na przykład zachwytu innych obcokrajowców nad pierogami. Jeśli jem pierogi, to tylko mięsne. Nie rozumiem, co tak fantastycznego ludzie widzą w pierogach ruskich. Uwielbiam za to gulasz, bigos, flaczki, żurek, dobrze zrobiony rosół na starej kurze ze wsi i z kluskami domowymi. Wszelkie kotlety. Ale takie rzeczy jem tylko na wsi, u mojej teściowej, w Wojniczu. Do restauracji ich zjeść nie pójdę, a w moim domu króluje kuchnia międzynarodowa, którą znam z Gujany. Jej smaki, zapachy. Czasem przenoszą mnie do mojego dzieciństwa i czuję się wówczas tak, jakbym widział tę ulicę, na której mieszkaliśmy…

W Gujanie żyją na wolności jakieś dzikie zwierzęta?

Większość terytorium Gujany to dżungla. Więc nieraz było tak, że siedziałem na werandzie i nagle słyszałem, jak na przykład sąsiad krzyczy, że na jego podwórku jest jaguar, który zabłądził i wszedł do miasta. Naprzeciw mojego rodzinnego domu znajduje się kanał. Nim pracownicy fabryki trzcinowej, która jest położona nieopodal, transportują na barkach trzcinę. I wiesz co? W tym kanale czasem można zobaczyć aligatory, anakondy, pięcio- lub sześciometrowe płynące węże.

A insekty, pająki?

Mamy czarną wdowę. I dużo innych insektów. To jest tropik.

A zdarza się, że te dzikie zwierzęta, taki jaguar albo wąż, kogoś zabijają?

Eee, więcej ludzi w Gujanie ginie w wypadkach samochodowych, a nie w wyniku spotkań z wężami czy jaguarami. Zwierzęta mają swoje miejsce. Zdarza się, że z jakiegoś powodu takie zwierzę zabłądzi i wejdzie do miasta, tak jak na niektórych plażach Europy czasem pojawi się zagubiony wieloryb. Ale te zwierzęta nie są nastawione na konfrontację. Zasadniczo póki nie wkroczysz na ich terytorium, nic ci nie zrobią. Inna sprawa, że Europejczycy lubią tu przyjechać na wakacje przygodowe, iść do dżungli, chcą zobaczyć te wszystkie motyle i tak dalej, a to jest trochę niebezpieczne. Póki jednak na siłę nie szukasz przygód, jedynym problemem, jeśli nie masz moskitery, są moskity. A i one nie zawsze fruwają, bo nie lubią wiatru. Występuje u nas, owszem, dużo gatunków węży, lecz większość z nich jest niegroźna. W Gujanie żyje boa dusiciel, ale nawet nie pamiętam, żebym słyszał, że kogoś udusił.

Sama świadomość, że może gdzieś przy mnie pełza, by mnie przerażała.

Da się przyzwyczaić. Potem tego może nawet brakować. W 2002 roku, niedługo po narodzinach mojego młodszego syna, Michaela, przyjechała do Polski, do Krakowa, moja mama. Podrzuciłem ją do parku Jordana, bo chciała spędzić dzień na świeżym powietrzu, a później z niego zabrałem. Widziałem, że nie była do końca zadowolona, zapytałem ją więc, co się stało. A ona odpowiada: „Synuś, co to za kraj! Siedziałam cały dzień w tym waszym, jak to mówicie, parku i nie widziałam ani jednego węża, ani jednego pająka. Ten kraj to chyba nie żyje!”.

Inna percepcja.

Człowieka z tropiku. Mamie się w głowie nie mieściło, że siedziała wśród drzew, a nie było tam życia. Zapytała nawet: „Po co te wszystkie drzewa w parku Jordana, skoro nie mają owoców?”. Bo u nas, jeśli drzewo nie daje owoców, to idzie na podpałkę do gotowania. A w Polsce są drzewa, które po prostu sobie stoją, nie rośnie na nich ani mango, ani gujawa, ani śliwki. Ja to rozumiem, ale mówię o starej kobiecie, która przyjechała do swojego syna i nie mogła tu wielu rzeczy pojąć. Także tego, dlaczego codziennie w moim bloku sprząta pani, która musi chodzić dookoła i zbierać do śmieci dwa leżące na ziemi liście. Mama z niedowierzaniem pytała: „Czekaj, to ona za to otrzymuje pieniądze?”.

Nie tylko moja mama miała z takimi sprawami problem. Mam w Polsce przyjaciela z Gujany. Jego mama przez większość życia pracowała w domach kolonizatorów, białych Europejczyków, którzy zawsze mieszkali w pięknych, wiktoriańskich domach z dużymi werandami, mieli kamerdynera, tuzin służących, a białe kobiety cały dzień siedziały i się malowały. I ta matka mojego przyjaciela przyjechała do Polski, do syna, szanowanego doktora Uniwersytetu Rzeszowskiego. On ją wiózł z Rzeszowa do swojego domu, do Dębicy, przez małe miejscowości. To było lato, czas żniw. I jego mama nagle krzyczy: „Synuś, zatrzymaj samochód i zrób mi zdjęcie!”. On odpowiedział, że dobrze, ale po co, przecież nic ciekawego się nie dzieje. A mama mu odpowiedziała, że to jest pierwszy raz, kiedy widzi białego człowieka pracującego. I że ten biały człowiek, jak się okazuje, również się poci. Tak, bo u nas biały facet nigdy nie pracował, a na pewno nie fizycznie. Więc to dla niej był tak wyjątkowy widok, że aż chciała uwiecznić go na zdjęciu.

Pytałam o jedzenie, ale zapytam też: jakie są popularne używki w Gujanie?

Alkohol, papierosy. Ale prawdziwą zmorą naszego regionu zawsze była i będzie marihuana. Stamtąd pochodzi. To na Jamajce ją rozpropagowano.

Chińczycy marihuanę rozpropagowali trzy tysiące lat temu.

Może, ale dzisiejsze miejsce w kulturze zawdzięcza Bobowi Marleyowi. I, niestety, ten narkotyk jest tam jeszcze popularniejszy niż w Polsce. W Gujanie nie znajdziesz kokainy czy heroiny, bo to są drogie narkotyki, dla bogatych ludzi z Europy i z Ameryki Północnej. Kraje Ameryki Południowej je tylko eksportują, a ich mieszkańcy zajmują się ewentualnie paleniem trawy.

Ameryka Południowa kojarzy się z tymi odjechanymi narkotykami rdzennych Indian: peyotlem, ayahuascą.

Być może Indianie biorą jakieś inne używki, ale ja nawet o nich nie słyszałem. Indianie, pamiętajmy o tym, żyją w Ameryce Południowej nieco inaczej niż pozostała część społeczeństwa. Indianie z Gujany – należy to podkreślić – nigdy nie zostali wypędzeni ze swoich ziem. Gujana wręcz słynie z tego, że szanujemy prawo Indian do ich ziem i pozwalamy im żyć na nich w spokoju, tam gdzie chcą i jak chcą. Jeśli potrzebują pomocy medycznej albo w kształceniu ich dzieci, to my im ją dajemy, ale nie zmuszamy, by przeszli do cywilizacji. Oni mogą to zrobić z własnej woli, ale nie są do tego zmuszani.

Czyli nie są objęci obowiązkiem szkolnym?

Prawo Gujany mówi, tak jak prawo Polski, że człowiek musi iść co najmniej do szkoły podstawowej. Ale Indianie funkcjonują w Gujanie na podobnych zasadach jak w Polsce Romowie. W Polsce też przymyka się oko na wiele kwestii w społeczności romskiej.

My naszym Indianom pomagamy w różnych sytuacjach. Jeśli wskazują młodych, zdolnych ludzi, którzy mogą zostać na przykład lekarzami, to dajemy im takie możliwości. Na preferencyjnych warunkach wysyłamy ich za granicę. Młody Indianin chce być dentystą? Okej, może się uczyć, a po powrocie zajmować się swoją ludnością. Próbujemy nie wchodzić z butami w ich życie, nie naruszać ich wolności.

Czyli oni również, jak u nas Romowie, stanowią nieco odrębną społeczność? Czy mają swoje kodeksy, zasady?

Mają zasady, których, jestem o tym przekonany, do końca nie znają nawet najlepsi prawnicy i najbardziej inteligentni historycy.

W Gujanie można na przykład znaleźć czternastoletnie Indianki, które mają dzieci. A gdyby inna czternastolatka w Gujanie zaszła w ciążę, nasze służby dowiedziałyby się, kto do tego doprowadził, i ta osoba skończyłaby w więzieniu, odpowiedziałaby za współżycie z nieletnią.

Czym zajmują się ludzie w Gujanie?

Gujana jest krajem, który żyje z rolnictwa i z wydobycia surowców naturalnych.

Macie na przykład złoża złota.

Złoto, diamenty, boksyt. Ale główne produkty eksportowe to trzcina cukrowa i ryż. Wywozimy też twarde drewno używane do budownictwa, nawet widziałem, że dociera do Polski. No i oczywiście owoce morza, te wszystkie przepyszne ryby i krewetki.

Czy w Gujanie panuje bieda?

Co to jest bieda? Czy to, że ktoś nie ma nic do jedzenia? Nie znam Gujańczyka, który nie ma co włożyć do ust.

Bo też jedzenie rośnie na drzewach, a domów w tej strefie klimatycznej nie trzeba ocieplać.

O to mi chodzi. Zimno nikomu w Gujanie nie będzie, nikt głodny też nie będzie chodził. Moja rodzinna miejscowość, Skeldon, ma nie więcej niż cztery, pięć tysięcy mieszkańców. Mamy Skeldon Market, targ, odpowiednik naszego placu Imbramowskiego w Krakowie. Codziennie po jego zamknięciu zostawia się setki kilogramów bananów, pomarańczy, różnych warzyw, ryb. Gujańczycy mieszkają nad Atlantykiem, na obszarze położonym najdalej dziesięć kilometrów od morza, a reszta kraju to dżungle i lasy. Więc jest co jeść – jeśli jesteś głodny, możesz przejść się po prostu na ten targ, gdy stragany są już pozamykane.

A czy wszyscy mają pracę? Pytanie, czy wszyscy muszą pracować. To jest kraj, w którym przez całe życie możesz nie mieć ani jednej pary butów, bo ich nie potrzebujesz, bez nich jest ci dostatecznie ciepło. Znam ludzi, których nigdy nie widziałem w butach. Albo facetów, których nigdy nie widziałem w koszuli. Dzieci chodzą do szkoły bez butów. Ale jednocześnie można powiedzieć, że to jest biedny kraj, bo kiedy przyjechałem w 1985 roku do Polski na studia i wszedłem do akademika w Łodzi, to był pierwszy raz w moim życiu, gdy włączyłem przycisk i zaświeciło się światło. Nagle okazało się, że mogę mieć jasno dwadzieścia cztery godziny na dobę. Byłem jednym z najlepszych młodych uczniów w Gujanie, ale wszystkiego nauczyłem się przy świecach i lampie naftowej albo butelce z knotem i naftą w środku. Codziennie po szkole, zanim zapadał zmrok, musiałem z moimi braćmi iść kilkaset metrów do kranu w naszej miejscowości, aby nabrać wody do wiader. Znosiliśmy na naszą posesję koło domu dwie, trzy beczki wody, której używaliśmy do gotowania i kąpieli. Ale kąpaliśmy się codziennie. Miałem pretensje do kolegów w akademiku w Krakowie, że nie zachowują higieny. Mieszkałem z chłopakami, którzy kąpali się raz w tygodniu. Mówiłem im: „Kurde, gdyby Gujańczyk miał wodę na dziewiątym piętrze, to chyba mieszkałby w tej wodzie”. Więc owszem, Gujana jest biednym krajem, ale też krajem ludzi z honorem. Tylko cztery czy pięć procent ludności jest analfabetami. To bardzo mało jak na taki biedny kraj. Każdy gujański rodzic ma honor i ambicję, by jego dziecko miało wszystko to, co posiada dziecko białego kolonizatora. Bo ten kolonizator był naszym dyrektorem, lekarzem, prawnikiem, bankierem, my byliśmy tylko służącymi. I cholerny Europejczyk dawał nam wszystkim do zrozumienia, że jesteśmy głupi. A on jest najlepszy, bo skończył najlepszy uniwersytet: Edinburgh, Oxford albo Cambridge. Więc Joseph Scott, mój wspaniały tata, tyrał przez kilkadziesiąt lat, nosił latami jedną parę spodni i jedną koszulę, którą, jeśli pojawiała się w niej dziura, mama cerowała.

Bo żal było wyrzucić?

Nie można było jej wyrzucić. Joseph Scott wybór miał taki: albo mieć nowe koszule i nowe spodnie, albo mieć dzieci, które chodzą do szkoły. A nasz ojciec po prostu chciał jak najlepiej dla nas.