© Wydawnictwo WAM, 2016

Opieka redakcyjna: Dorota Trzcinka

Opracowanie: Katarzyna Pacyga, Magdalena Paczyńska

Korekta: Izabela Izdebska

Projekt okładki i opracowanie graficzne: Marcin Kiedio

ISBN 978-83-277-0606-5 (ePub)

ISBN 978-83-277-0607-2 (Mobi)

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

www.wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-256 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260, 12 62 93 446-447

faks 12 62 93 261

e.wydawnictwowam.pl

Przygotowanie wydania elektronicznego

Magdalena Wojtas / 88em.eu

Spis treści

Wstęp

Franciszek Salezy

Teresa z Ávili

Alfons Maria de Liguori

Katarzyna ze Sieny

Tomasz z Akwinu

Grzegorz z Nyssy

Augustyn z Hippony

Źródła

WSTĘP

„Kto wierzy, ten się modli. Kto się modli, ten wierzy” – pisze Ewagriusz z Pontu. To przepiękne i wcale nie błędne koło pokazuje, że wiara bez modlitwy jest martwa. Co najwyżej przypomina poranną mgłę, przez którą nie widać ani drogi, ani celu. Wiara odżywia się modlitwą i dzięki niej wzrasta. I na odwrót, modlitwa bez wiary jest rozpaczliwą próbą oddychania bez powietrza. A więc modlitwa nie jest tylko nałożonym z góry religijnym obowiązkiem, który należy wypełnić, by zadowolić Boga. To niekończąca się droga poznania samego Boga, podczas której nie można się zatrzymać, jeśli chrześcijanin chce rzeczywiście być chrześcijaninem.

Mówimy czasem, że ktoś potraktował nas jak powietrze, czyli tak, jakby nas nie było. Ale to paradoks, bo powietrze zawsze jest, tyle że go nie widzimy. Wystarczy, że zabraknie nam tlenu na pół minuty i zaczynamy się dusić. Powietrze jest symbolem Bożej obecności, Ducha, nazwanego przez Jezusa wiatrem. Kiedy robię wdech, ciągle przyjmuję życie, boskie tchnienie, które przechodzi przez całe moje ciało i dociera aż do komórek. Odnawia mnie i krzepi. Kiedy robię wydech, powierzam siebie Bogu, który z kolei przyjmuje mnie takiego, jaki jestem. Modlitwa jest takim „powietrznym” dialogiem, a nie dodatkiem, który w sumie do życia jest niepotrzebny.

Jeśli chrześcijanin chce żyć świadomie, jeśli pragnie poszukiwać woli Bożej i ją wypełniać, musi zarezerwować sobie konkretny czas na modlitwę. Zwykle znajdujemy mnóstwo usprawiedliwień, żeby ominąć tę świętą i dobroczynną praktykę. Nie wiemy też, jak osiągnąć równowagę między pracą, wypełnianiem koniecznych codziennych obowiązków a modlitwą. Złotych recept nie ma i na pewno nie da się w tej kwestii wszystkiego dokładnie „odważyć”. Jedno jednak nie ulega wątpliwości: najpierw trzeba zrozumieć sens modlitwy, a reszta będzie nam dodana.

Kto będąc żywym członkiem Kościoła, chce się dobrze modlić, niech nie myśli, że jest skazany na samotną wędrówkę i mozolne przecieranie szlaków. W tym przedsięwzięciu nie jest sam. Ma za sobą cały zastęp doświadczonych ludzi, którzy przeszli tę drogę przed nim. Co więcej, poznawszy w ten sposób Boga, zostawili po sobie bogactwo, którym chętnie dzielą się ze swoimi braćmi i siostrami w wierze. Z tego skarbca mądrości i praktycznych porad można czerpać pełnymi garściami, byleby tylko człowiek miał takie pragnienie.

Doświadczeni mistrzowie życia duchowego, których myśli zebraliśmy w tym tomiku, są przekonani, że modlitwa nie zależy wyłącznie od ilości wolnego czasu, ale przede wszystkim od pragnienia i priorytetów, jakie człowiek sobie w życiu wyznacza. Aby skutecznie się modlić, trzeba również spełnić kilka koniecznych warunków, jak chociażby uszanowanie potrzeb ciała, odpowiednie miejsce i postawa, odosobnienie. A wszystko zaczyna się właściwie od bardzo podstawowej rzeczy: uświadomienia sobie, że Bóg jest stale obecny w naszym życiu. Nie tylko wtedy, gdy łaskawie ofiarujemy Mu swój czas.

Doktorzy Kościoła uczą, że prawdziwie się modlić może jedynie ten, kto uważa siebie za istotę potrzebującą i zależną, podobną do dziecka, które wszystkiego oczekuje od swoich rodziców. Nie sprzeciwia się to ludzkiej wolności. Dlatego, ich zdaniem, największą przeszkodą w postępie na drodze modlitwy jest próba zbawienia samego siebie i moralizm, który na czoło wysuwa obowiązki chrześcijanina, a nie postawę otwartego serca, które najpierw przyjmuje Boże dary. Znamienne, że Jezus wzywa w Ewangelii głównie do modlitwy prośby. Każe błagać Ojca o to, czego nam brakuje. Natarczywie, cierpliwie i do skutku.

Na szczęście nie ma też jednej formy zwracania się do Boga. Ponieważ Bóg komunikuje się z nami na różne sposoby, podobne pole manewru pozostawia tym, którzy chcą spotkać Go na modlitwie. Szanuje naszą odrębność, wrażliwość i powolne dojrzewanie. Dlatego każdy na drodze do Boga odnajduje właściwą formę modlitwy: zwykły pacierz, różaniec, kontemplacja, rozważanie Słowa Bożego, wdzięczność, innym razem milczenie, adoracja i podziwianie piękna przyrody.

Ci, którzy się autentycznie modlą, prędzej czy później natrafią na trudności. Począwszy od rozproszeń, poprzez zniechęcenie, rutynę i poczucie braku widocznych owoców modlitwy. I tutaj wskazówki mistrzów duchowych są na wagę złota. Oni przeszli nieraz bolesną drogę oczyszczenia, znają wszystkie zakola, próby i pokusy, którym podlegali. Uczyli się na własnych błędach, prowadzeni światłem Ducha Świętego. Dlatego są dla nas niezawodnymi przewodnikami, którym śmiało możemy zaufać.

Święci doktorzy Kościoła podkreślają również, że już sama tęsknota za Bogiem jest modlitwą. To pocieszające. Bo nawet jeśli zaplączemy się w gąszczu codziennych obowiązków, a czasem i zagonienia, lecz zachowujemy w sobie pragnienie modlitwy i zwracamy myśl ku Bogu, choćby na krótką chwilę, to już jesteśmy na dobrej drodze. Mnichem nie jest tylko ten, kto przesiaduje zamknięty w klasztorze i odprawia modły. Mnichem jest również ten, kto w danej chwili robi to, co do niego należy, i wie, że robi to w obecności Boga. Tak właśnie uczy nas Orygenes: „tylko ten się modli, kto modlitwę łączy z czynami, a czyny z modlitwą. Tylko w ten sposób możemy uznać za możliwą do urzeczywistnienia zasadę nieustannej modlitwy”.

Dariusz Piórkowski SJ

FRANCISZEK SALEZY
(1567–1622)

Pochodził ze znakomitego rodu. Studiował prawo, jednak po uzyskaniu tytułu doktora postanowił wstąpić do stanu duchownego. Jako biskup Genewy niestrudzenie przemierzał górskie szlaki, odwiedzając parafie w swojej diecezji. Dzięki jego żarliwości i wytrwałej posłudze kilkadziesiąt tysięcy kalwinów wróciło na łono Kościoła. Wraz ze św. Joanną Franciszką de Chantal założył Zakon Nawiedzenia NMP (ss. wizytki). Pozostawił wiele traktatów i listów, jego pisma są zaliczane do klasyki literatury chrześcijańskiej.

1

Modlitwa jest manną dzięki nieskończonej rozmaitości duchowych smaków i bezcennych rozkoszy, jakimi darzy tych, którzy się nią karmią. Jest to jednak manna ukryta; spada bowiem przed świtem jakiejkolwiek wiedzy, w samotności umysłu, gdzie dusza sama rozmawia z samym Bogiem.

2

Modlitwa stawia nasz umysł w światłości i jasności Bożej, a wolę naszą w ogniu miłości Niebieskiej. Nic przeto nie oczyszcza bardziej rozumu od niewiadomości jego, a woli od złych skłonności, jak modlitwa.

3

Modlitwa jest wodą błogosławieństwa, która wylewaniem się swoim i skrapianiem ożywia i w kwiat rozwija krzewinki dobrych chęci naszych, omywa z niedoskonałości dusze nasze, a serca nasze przeciw upałom namiętności przedziwnie ochładza.

4

Modlitwa zjednoczenia niczym innym nie jest, jak zrzeczeniem się siebie samego dla Boga. Kiedy bowiem dusza mówi Bogu, i to w prawdzie: „nie mam już woli innej, jak Twoją Panie”, wtedy jest zupełnie zjednoczona z Bogiem.

5

Rozmyślanie jest pierwszym stopniem modlitwy. Oznacza ono pełną uwagi i powtarzaną myśl, zdolną wywołać dobre lub złe uczucia. Słowa „rozmyślanie” używa zwykle Pismo Święte w znaczeniu uważnego rozważania rzeczy Boskich, aby pobudzić do ich miłowania.

6

Dusza pobożna w rozmyślaniu idzie z jednej tajemnicy ku drugiej nie dla przyjemności ani dla nacieszenia się widokiem cudownej piękności rzeczy Bożych, lecz w tym celu, aby znaleźć powody do miłowania lub wzbudzić inne święte uczucia. Kiedy zaś je znajdzie, przywłaszcza je sobie, kosztuje ich i ze sobą zabiera, a kiedy złoży je w swoim sercu, oddziela to, co wydaje się jej najpożyteczniejsze dla jej duchowego postępu, czyniąc na koniec odpowiednie postanowienia na czas pokusy.

7

Aby dojść do modlitwy kontemplacyjnej, zazwyczaj potrzeba słuchać słowa Bożego, prowadzić z drugimi rozmowy duchowe na wzór dawnych pustelników, czytać książki pobożne, modlić się, rozmyślać, śpiewać pieśni duchowe i wzbudzać w sobie dobre myśli.

8

Jeśli modlitwa jest obcowaniem i rozmową duszy z Bogiem, to przez nią mówimy do Boga, a Bóg wzajemnie mówi do nas, wzdychamy do Niego i w Nim oddychamy, a Bóg wzajemnie tchnie w nas swojego ducha i udziela nam swych natchnień. O czym rozmawiamy na modlitwie? Jaki jest przedmiot naszej rozmowy? Mówi się na modlitwie tylko o Bogu. O kim bowiem miłość może rozmawiać i kim się zajmować, jeśli nie Umiłowanym?

9

Modlitwa i teologia mistyczna to jedno i to samo. Modlitwa i teologia mistyczna to nic innego jak obcowanie, w którym dusza miłośnie rozmawia z Bogiem o Jego najwyższej dobroci, aby się z Nim złączyć i zjednoczyć.

10

Rozróżniamy dwa główne rodzaje miłości ku Bogu: miłość uczuciową i miłość skuteczną lub – jak głosił święty Bernard – miłość czynną. Miłość uczuciowa polega głównie na modlitwie. Sprawia, że kochamy Boga i to, co On miłuje. Jednoczy nas z dobrocią Boga. Napełnia nas radością w Bogu, upodobaniem, życzliwością, tęsknotą, pragnieniami, wewnętrznym ogniem. Przez nią doświadczamy w duszy uświęcającego działania Boga i stapiamy ducha naszego z duchem Bożym. Sprawia, że znajdujemy upodobanie w Bogu. Otrzymujemy przez nią dobro. Wprowadza ona Boga do naszego serca niby sztandar miłości, wokół którego skupiają się wszystkie nasze uczucia. Dokonuje się w niej tyle rozlicznych poruszeń wewnętrznych, że niepodobna o każdym coś powiedzieć, a to nie tylko ze względu na ich mnogość, lecz także z powodu ich natury i jakości.

11

Każdą modlitwę, czy to ustną, czy myślną, rozpoczynaj od postawienia się w obecności Boskiej i tego prawidła nie zaniedbuj nigdy, a wkrótce doznasz, jak jest pożyteczne.

12

Jeżeli w ciągu modlitwy ustnej poczujesz w sercu pociąg do modlitwy myślnej lub wewnętrznej, nie opieraj się temu pociągowi, lecz puszczaj na nim spokojnie umysł i serce, nie troszcząc się już wcale o skończenie modlitw ustnych, które sobie zamierzyłeś, albowiem modlitwa myślna, która miejsce ich zajmie, będzie Bogu milsza, a duszy twej pożyteczniejsza.

13

Odpoczywamy w Bogu, wzdychając ku Niemu, a wzdychamy do Boga, aby w Nim odpocząć. Często więc do Boga wzdychaj i krótkimi a gorącymi westchnieniami serca podziwiaj Jego piękność, przyzywaj Jego pomocy, rzucaj się do nóg Ukrzyżowanego, cześć oddawaj dobroci Jezusa, pytaj Go o zbawienie twoje, oddawaj Mu duszę twoją, oczyma duszy wpatruj się w słodycz Jego i ku Niemu ręce twe wyciągaj jak dziecko ku Ojcu, aby cię prowadził. Noś Go na sercu jako wonny kwiat, zatknij Go w duszy twojej jako sztandar twój i tysiącznym a rozlicznym poruszeniem serca budź się do miłości Boga i wzruszaj się do coraz tkliwszego i gorętszego rozmiłowania. Tym sposobem czynić będziesz akty strzeliste. Tym sposobem myśl twoja Jego doskonałością przenikniona będzie.

14

Wiele jest ułożonych aktów strzelistych, bardzo pożytecznych, ale radzę nie przywiązywać się niewolniczo do żadnych słów obcych, leczy czy to sercem, czy ustami wymawiać te słowa, które doraźnie sama miłość podaje.

15

W ciągu dnia sercem rozmiłowanym w Bogu i pragnącym udoskonalenia twej duszy wzdychaj często do Boga, do Matki Boskiej, do Aniołów i do całego Niebieskiego Jeruzalem.

16

Przed modlitwą trzeba obudzić w duszy żywą myśl i baczność na obecność Boską.

17

Idąc na modlitwę, trzeba całym sercem do serca swego zawołać: „O serce, moje serce, Bóg tu jest zaprawdę!”.

18

Iluż to dworaków idzie codziennie na pokoje królewskie, bez nadziei nawet rozmawiania z królem, lecz po to tylko, by spojrzał na nich i aby mu złożyć hołd swój. Tak i my iść mamy na modlitwę świętą jedynie dla służby Bożej i dla okazania Bogu wierności naszej.

19

Dusza, którą w czasie modlitwy Bóg darzy świętym, pełnym miłości pokojem, powinna, jak tylko może, unikać oglądania zarówno samej siebie, jak i swojego spoczynku, bo kto go chce zachować, nie może mu się zbyt ciekawie przyglądać. Ten bowiem, kto zbytnio się do niego przywiązuje, rychło go traci, a najlepiej jest niewiele się nim zajmować. Niemowlę odwraca główkę od piersi matki, aby spojrzeć, gdzie ma nóżki, lecz zaraz się ku niej zwraca, bo ona jest mu milsza nad wszystko. Tak i my, skoro spostrzeżemy, że jesteśmy roztargnieni, gdy z ciekawości chcemy widzieć, co czynimy na modlitwie, natychmiast odwracajmy od tego serca nasze i zatapiajmy je w radosnej i spokojnej uwadze na obecności Bożej, od której oderwało nas roztargnienie.

20

Na modlitwie zjednoczenie z Bogiem dokonuje się niejednokrotnie przez małe, lecz częste usiłowania, aby wznieść się do Boga i zbliżyć się do Niego. Przyjrzyj się małym dzieciom spoczywającym przy matczynej piersi, a zauważysz, że od czasu do czasu słabym poruszeniem przyciskają się doń i mocniej przytulają, znajdując całe swoje upodobanie w ssaniu matczynego mleka. Podobnie w modlitwie, serce zjednoczone z Bogiem wciąż na nowo powtarza próby zjednoczenia się z Nim przez poruszenia, którymi jakby coraz mocniej wnika i wtula się w Jego Boskie upojenie.