1/152
ZNAMIĘ
MIŁOSIERDZIA

„Gdzie jest twój brat?” (Rdz 4, 9) – to pytanie Boga skierowane do Kaina. Jest to też jeden z trzech wersetów biblijnych zadanych nam do medytacji przez papieża Franciszka w jego Orędziu na Wielki Post¹.

„Gdzie jest twój brat?” – pyta Bóg. Nie wie, „gdzie jest”? Nie wie o tym, co się przed chwilą stało? Oczywiście, że wie. Krew Abla „głośno krzyczy do Niego z ziemi”.

Więc? Czemu pyta? Skoro wie…

Pyta, gdyż chce nawiązać dialog. Właśnie On chce. Od Niego wychodzi inicjatywa. Nie chce zostawić Kaina samego. Nie godzi się na takie zakończenie tej historii: morderstwo, a potem zerwanie wszelkich więzów z Bogiem.

Pyta tak samo, jak wcześniej pytał Adama – po jego grzechu: „Adamie, gdzie jesteś?”. Wtedy też wiedział, „gdzie jest”. I pytał, gdyż nie godził się na taką sytuację, by człowiek uciekał i chował się przed Nim w krzakach.

Zawsze jest właśnie tak: to On szuka dialogu, rozpoczyna rozmowę, nie godzi się na „ciche dni”. Zadaje pytanie i bardzo jest ciekaw odpowiedzi! Nie udaje, że słucha. Słucha naprawdę, jest dla Niego ważne, co człowiek odpowie – jak sam opisze swoją sytuację.

Rozmowa jest poważna. Bóg nie daje się zbyć byle czym: „Nie wiem, czy jestem stróżem brata mego…?”. O, nie! „Cóżeś uczynił?! Krew twojego brata głośno woła do mnie z ziemi”.

Dobrze jest w tym miejscu sięgnąć do tekstu hebrajskiego. Odkryjemy wtedy, że słowo „krew” użyte jest tu w liczbie mnogiej (!). Tak jakby Bóg chciał uświadomić Kainowi prawdziwy rozmiar jego zbrodni: zabił nie tylko Abla, zabił też wszystkich jego potencjalnych potomków – cały wielki łańcuch ludzi, którzy mogli się począć w jego rodzie. Zbrodnia Kaina ma ogromne konsekwencje – daleko większe niż mogłoby się wydawać w pierwszej chwili*.

A jednak! Czym kończy się ta rozmowa? Autor natchniony mówi: „Dał Pan Kainowi znamię, aby go nie zabił, ktokolwiek go spotka”. Wielu komentatorów próbowało dociekać, co to było za znamię. Jak wyglądało? I skąd się brała jego siła, że było w stanie ochronić Kaina przed każdym potencjalnym mordercą?

Być może najpiękniejsze objaśnienie daje sławny Raszi (przeł. XI/XII w.). Mówi on, iż Pan wypisał Kainowi na czole pierwszą literę swojego Imienia – malutką „jotę” (najmniejszą literę alfabetu). To znaczy: wypisał mu na czole swoje Imię! (Żydzi nie zapisywali tego Imienia w całości, ale właśnie w postaci skrótu). Wypisalibyście Imię Boga na czole mordercy? (Pamiętajmy, że w mentalności biblijnej imię zasadniczo jest tożsame z osobą). Czy postępowanie Boga wobec Kaina jest oczywiste?

Potrafimy rozeznać obecność Boga, godność obrazu Boga w bratobójcy? Historia Kaina i Abla – czyż nie jest jednym z najpierwszych i najbardziej „skandalicznych” objawień Boga miłosiernego?

2/152
KRZYK
KRWI

„Bóg zapytał Kaina: »Gdzie jest brat twój, Abel?«. On odpowiedział: »Nie wiem. Czyż jestem stróżem brata mego?«. Rzekł Bóg: »Cóżeś uczynił? Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!«” (Rdz 4, 9–10).

Dzieje Kaina i Abla nie są ściśle rzecz biorąc historią. Są raczej wydarzeniem, o którym najlepiej można powiedzieć, że „dzieje się” nigdy i zawsze, nigdzie i wszędzie. Zabójstwa Abla nie da się datować, ale powtarza się ono ciągle i na każdym miejscu – w każdym ludzkim pokoleniu. I za każdym razem jest tak, że krew Abla przemawia z wielką mocą i krzyczy o pomstę.

Skąd bierze się taka moc krwi Abla? Po pierwsze stąd, że zabijany jest człowiek sprawiedliwy i niewinny, niczego niepodejrzewający oraz bezbronny. Zostaje zabity z premedytacją, z wyrachowaniem, na zimno i według przemyślanego planu (Rdz 4, 8). Starszy i silniejszy zabija młodszego i wymagającego opieki, wykorzystując jego słabość. Imię „Abel” znaczy bowiem tyle, co „proch”, „nicość”, „marność”, „przemijające tchnienie”, „podmuch”. Zabija go bez powodu, z zazdrości, gdyż nie może pogodzić się z tym, że Bóg go wybrał. Tak, krew Abla głośno domaga się sprawiedliwości…

A jednak Bóg nie wysłuchuje tej krwi. Nie staje się mścicielem Abla. Przeciwnie, staje się mścicielem Kaina! Od pierwszego Kainowego grzechu w każdym pokoleniu powtarza: „Ktokolwiek by zabił Kaina, siedmiokrotną pomstę poniesie!”.

W Izraelu funkcjonowało prawo zemsty (Lb 35, 21). Mówiło ono, że jeśli zostanie popełnione morderstwo, najbliższy krewny ofiary, tak zwany „mściciel krwi” (hebr. go’el), w imieniu całego klanu winien dokonać pomsty i zabić mordercę. W niektórych księgach Starego Testamentu (por. Ps 19, 14; Iz 41, 14; Jr 50, 34) Pan Bóg nazywany jest „Mścicielem” (Go’el) Narodu Wybranego, a więc jego opiekunem, obrońcą, Tym, który pomści każdą wyrządzoną mu krzywdę.

I Bóg objawia się nam właśnie jako taki mściciel Kaina! Bratobójcę ogłasza swym krewnym, obdarzając go „znamieniem”, jakby rodowym klejnotem, gwarantującym mu bezpieczeństwo. Niezwykłe to objawienie Bożego miłosierdzia – niezwykłe tym bardziej, że znajdujemy je niemal na pierwszych kartach Starego Testamentu, w godzinie przeraźliwego ludzkiego grzechu!

Wolno (i trzeba) zapytać, DLACZEGO Bóg, chociaż zapewne z najwyższą uwagą słucha, to jednak nie wysłuchuje krwi Abla? Otóż dlatego, że jest Krew, która przemawia jeszcze głośniej niż krew Abla. Jest to Krew Jezusa – mówi o tym autor Listu do Hebrajczyków (por. Hbr 12, 24). Podczas gdy krew Abla woła o pomstę, Krew Jezusa woła o wybaczenie.

3/152
BABEL
I PIĘĆDZIESIĄTNICA

Zesłanie Ducha Świętego przypomina nam – jako antywydarzenie – historię miasta i wieży Babel. To ostatnie wydarzenie w Księdze Rodzaju (zob. Rdz 11) z serii tych, dla których nie poszukujemy dokładnych ram czasu i miejsca, dzieją się one bowiem wszędzie i zawsze – w każdym ludzkim pokoleniu i w każdym miejscu.

Jest w tym opowiadaniu zdanie, które warto precyzyjnie przetłumaczyć, by nie utracić jednego z istotnych jego wymiarów. Chodzi o werset 4, który Biblia Tysiąclecia (wyd. III) tłumaczy: „Rzekli: »Chodźcie, zbudujemy sobie miasto i wieżę, której wierzchołek będzie sięgał nieba, i w ten sposób uczynimy sobie znak, abyśmy się nie rozproszyli po całej ziemi«”. Tekst oryginalny jest mocniejszy – nie mówi o uczynieniu „znaku”, tylko o „uczynieniu (uczczeniu!)  i m i e n i a”.  Z wielkim wyczuciem intencji autora przetłumaczył go św. Hieronim: et celebremus nomen nostrum – „uczcimy, uświetnimy, uświęcimy, będziemy celebrować swoje imię”!

Ludźmi podejmującymi budowę wieży sięgającej nieba nie kieruje więc pragnienie zachowania jedności („zbudujmy sobie znak, byśmy się nie rozproszyli”), lecz ubrana w atrakcyjną ideologię pokusa  b a ł w o c h w a l s t w a.  Chcą uczcić samych siebie, uczynić swoje imię nieśmiertelnym, siebie samych celebrować.

W ten sposób budują Babel, to znaczy Babilon (odwołań do Babilonu jest tu mnóstwo: nazwa krainy, Szinear, to jedno z najdawniejszych imion Mezopotamii, używane jeszcze w proroctwach Izajasza i Daniela; wznoszona wieża konstrukcją przypomina babilońskie zigguraty itd.). Babilon w Piśmie Świętym jest syntezą zła, drugim imieniem „prześladowcy” – nie tylko w Starym, ale także w Nowym Testamencie: w Pierwszym Liście św. Piotra i w Apokalipsie św. Jana. Widać, ku czemu prowadzi ostatecznie bałwochwalstwo i celebrowanie samego siebie. Nie tylko do podziałów i rozproszenia ludzi, którzy początkowo zabrali się do wspólnego przecież dzieła…

Celebrowanie samych siebie wcześniej czy później obraca się przeciw nam samym, uderza w nas samych, staje się naszym prześladowcą, bierze nas w niewolę.

Stanowczo potrzebujemy Pięćdziesiątnicy –  w y d a r z e n i a  odwrotnego do tamtej metahistorii. Potrzebujemy Ducha Świętego, bez którego pomocy nie potrafimy powiedzieć: „Panem jest Jezus” (por. 1 Kor 12, 3). Nie potrafimy bowiem – bez Ducha Świętego – rozwalić ołtarza, na którym czcimy samych siebie.

4/152
Z UR
CHALDEJSKIEGO?

„Ja jestem Pan, który wywiodłem cię z Ur chaldejskiego, aby ci dać ten oto kraj na własność” – mówi Bóg do Abrama na chwilę przed zawarciem z nim przymierza (Rdz 15, 7).

Nie jest to zwykłe przypomnienie przeszłych wydarzeń. To ich objaśnienie! Abram nie wyszedł bowiem z Ur na rozkaz Pana. Zrobił to nie dla Boga, lecz dla swego ojca, Teracha. Pismo mówi o tym dokładnie: „Terach wziął swego syna, Abrama, Lota i Saraj, swą synową, (…) wywiódł ich z Ur chaldejskiego, aby dojść do Kanaanu” (por. Rdz 11, 31). Ściśle rzecz biorąc, to nie Abram wyszedł z Ur. Zrobił to jego ojciec, który wziął go ze sobą bez pytania o zdanie.

Doszli do Charanu, który leży w połowie drogi do Kanaanu. Tam Terachowi przeszła ochota na dalszą wędrówkę. Osiedlił się w Charanie, a Abram pozostał razem z nim. Terach umarł w Charanie i nigdy nie zobaczył ziemi, dla której wyszedł z Mezopotamii. W Charanie Bóg przemówił do Abrama: „Wyjdź z domu twego ojca do kraju, który ci ukażę” (Rdz 12, 1). Abram podjął z Panem rozmowę; usłyszał od Niego obietnicę przeznaczoną dla siebie i poszedł za nią. Podjął drogę zaniechaną przez Teracha.

Oto jak wygląda historia wiary człowieka, którego za swój wzór i za swojego ojca uważają tak żydzi, jak i chrześcijanie, i muzułmanie. To historia kogoś, kto pierwsze pół drogi ku Bogu przeszedł, po prostu idąc za ojcem. Do Charanu Pan był dla Abrama jedynie „Bogiem jego ojca”, a wiara (jeśli jakąś miał) była co najwyżej posłuszeństwem i „wiarą dziedziczoną”.

A przecież Bóg mówi do niego: „To Ja wywiodłem cię z Ur chaldejskiego. Zrobiłem to poprzez decyzje i wiarę twojego ojca, nie pytając się o twoją zgodę ani nie dając ci wolnego wyboru. Ale teraz jesteś już w połowie drogi…”.

Droga wiary Abrama jest drogą większości z nas. Przyniesieni do chrztu kilka dni po urodzeniu. Zabierani do kościoła, na Mszę świętą bez pytania o chęć. Posyłani na religię, do spowiedzi i komunii, w jakiejś mierze „przymuszeni” – nawet do bierzmowania. Posłuszni – najpierw chętnie, potem – nie bez buntu.

W końcu jednak przychodzi dzień, kiedy potrzebujemy zacząć rozmowę z Bogiem „twarzą w twarz”. Kiedy zaczynamy ku Niemu iść mocą własnej decyzji. Już nie dla rodziców, ale dla siebie samych. A jeszcze lepiej: dla Niego samego! Bo jest tego wart.

Wtedy też On sam objaśnia nam pierwszy kawałek naszej drogi wiary. Przyjmujemy go z wdzięcznością, a nie z podejrzliwością i krytykanctwem. Nazywamy go ŁASKĄ, a nie jedynie przyzwyczajeniem i tradycją. I jak ma się historia tego ojca i giganta wiary, jakim był Abraham, do łatwo powielanych postulatów, że lepiej zaczekać z wprowadzaniem dzieci w świat wiary do czasu, gdy same będą mogły „świadomie” wybierać?

5/152
MIŁOSIERDZIE
W SODOMIE

Księga Rodzaju opowiada historię wybawienia Lota z Sodomy. Wysłani przez Boga aniołowie dwukrotnie go ponaglają: „Wstań! Weź swoich bliskich, wyjdźcie z tego miejsca!” (por. Rdz 19, 14–15). Lot jednak wyraźnie się ociąga, zwleka, marudzi, tak że w końcu „złapali za jego rękę i za rękę jego żony, i za ręce obu jego córek (…); i wyciągnęli go” (w. 16). Tora objawia nam także, dlaczego tak się stało, a mianowicie: „z powodu miłosierdzia Boga nad nim” (tłum. za: Tora Pardes Lauder).

Biblia nie mówi natomiast, skąd wzięło się owo ociąganie się Lota. Co go trzymało w Sodomie? Dlaczego nie chciał jej porzucić na pierwsze Boże wezwanie? To dopowiada żydowska tradycja egzegetyczna: „Całą noc Lot wahał się i zastanawiał: »Co mam zabrać ze sobą? Mam złoto, srebro, perły, jak mógłbym zostawić całe swe bogactwo? Niech pomyślę, co zabrać«. Nastał świt, a on wciąż nie wiedział, co zostawi, a co weźmie ze sobą…”.

Trzeba go było siłą oderwać od przeliczania i kontemplacji majątku, jakiego dorobił się w Sodomie. Wzięli go pod pachy i wyciągnęli. W ostatniej chwili! Ostatecznie zrezygnował i poddał się Bogu, który ratował go od śmierci. Dał Mu się wyprowadzić. Ile jednak jego serca zostało w Sodomie? Pan musiał to widzieć, skoro powiedział do niego: „Ratuj swoje życie! Nie spoglądaj za siebie, nie zatrzymuj się nigdzie na równinie, uciekaj w góry…” (w. 17).

To jedno z pierwszych objawień Boga, który w swoim miłosierdziu nie czeka, aż człowiek będzie w pełni, w stu procentach gotowy, by porzucić to, co go zabija – swój grzech i niewolę. Gdyby Pan czekał na taką naszą radykalną wewnętrzną dyspozycję – czy by się w ogóle kiedykolwiek doczekał? On jednak wybiega naprzeciw synowi, który wraca do domu wcale jeszcze nie nawrócony, ale po prostu z głodu, i dopiero swoją miłością ośmiela go do wiary w możliwość odbudowania poprzednich, prawdziwie rodzinnych relacji (zob. Łk 15). Bóg jest radykalnie po stronie człowieka – nie prześlepi w nim żadnego, nawet najmniejszego odruchu dobra, byle tylko rozstrzygnąć na jego korzyść.

Kiedy Lot wyszedł z Sodomy, „Bóg spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia” (w. 24). Koniec miłosierdzia? Słuszna i sprawiedliwa kara? Tradycja żydowska jest tu bardzo dociekliwa i przenikliwa – pyta, czy ogień i siarka mogą spaść bezpośrednio z nieba? Czy od Boga może przyjść śmierć i zniszczenie?

Tora Pardes Lauder mówi, że nie. Twierdzi, że Pan spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz (a więc znak błogosławieństwa i dobroci), a dopiero w zetknięciu się z niegodziwością obu tych miast ów deszcz stał się siarką i ogniem… To tak, jak podczas Ostatniej Wieczerzy: Jezus podał Judaszowi chleb. Kiedy jednak Judasz go spożył, „wszedł w niego szatan” (J 13, 27). Najwyraźniej człowiek w danej chwili zdeterminowany ku złu może każde dobro obrócić w przekleństwo. To nie Jezus wydał Judasza na pastwę szatana. Jego gest (podanie chleba) był czystym gestem miłości. Jej odrzucenie uczyniło Judasza otwartym na działanie szatana. Możemy się jedynie domyśleć miary cierpienia Jezusa w tejże chwili…

Od Księgi Rodzaju do Ewangelii Janowej – od pierwszej księgi Biblii po ostatnią – Bóg pokazuje nam nieprzerwanie to samo oblicze: Misericordiae Vultus.

JESTEM! I zapraszam!

„JA JESTEM” – usłyszał Mojżesz ze środka płonącego krzewu. Krzew płonął, lecz się nie spalał – tak że Mojżesz się dziwił. Zdziwienie to nie było wszak jedynie powierzchowną reakcją widza zaskoczonego „magiczną sztuczką”. Rodziło głębokie pytania. Spotkanie z Tajemnicą kazało mu zdjąć sandały i pokłonić się w adoracji. Wtedy zaczął słyszeć odpowiedzi, które najwyraźniej nie miały na celu zaspokojenia jedynie jego ciekawości; budziły zaangażowanie i poczucie odpowiedzialności, przekształcały się w życiową misję i powołanie: „JA JESTEM posłał mnie do Was”.

„JA JESTEM” – miał iść i ogłosić to imię Boga ludziom, którzy mieli wszelkie prawo myśleć, że „Boga nie ma”. Ludziom, którzy zostali w Egipcie zredukowani do roli niewolników, którzy widzieli swoje dzieci topione w Nilu, sami zaś zabijani byli nieludzką pracą. Sponiewierani bezczelnością zła, mieli prawo pytać: „Gdzie jest Bóg, skoro takie rzeczy się dzieją?!”; pozostawieni zaś długi czas bez odpowiedzi, mieli także prawo myśleć: „Boga nie ma!”.

Miał im powiedzieć – w Jego Imieniu – „JA JESTEM”! To musiało znaczyć tak naprawdę: „Ja jestem ZBAWICIELEM! Ja jestem mocny. Mocniejszy niż zło, którego doświadczacie”. Musiało znaczyć: „Nie bójcie się! Losy świata – i WASZE – są ciągle w moich rękach. Moje ramię nie jest za krótkie. Przekonacie się! Jestem w samym środku waszego życia – tu i teraz. Jestem z Wami”. „JESTEM” – to nie teologiczna „łamigłówka”. To deklaracja miłości! I obietnica wyzwolenia: Paschy, Przymierza i drogi do ziemi Ojców.

Dlatego też została wypowiedziana ze środka krzewu, który płonie, ale się nie spala. Ze środka ZNAKU. Znak „mówił”: „Nie musicie się bać mojej obecności. Nie bójcie się tego, że JESTEM. Jestem Ogniem, który zapala, ale nie niszczy. Niczego w was nie zabiję, z niczego nie okradnę. Nie przychodzę, żeby zabierać. Jestem pełen szacunku dla każdego dobra, które w was jest; dla waszych decyzji, wyborów, wartości. Chcę was zapalić, ale nie inaczej, jak tylko szanując waszą wolność”.

„JA JESTEM” – mówi Jezus, krocząc pewnej nocy po wzburzonych falach Jeziora Galilejskiego w stronę apostołów zmagających się w łodzi z „przeciwnym wiatrem”. „JA JESTEM. Nie bójcie się. JESTEM z wami – w samym środku szalejącej burzy i zawieruchy, jaką przeżywacie. Nie jestem »zjawą«. Jestem rzeczywisty i mocny. Jako Pan i Zbawca”.

Deklarację potwierdza ZNAKIEM: nie ucisza żywiołu, ale pozwala Piotrowi chodzić po wzburzonej wodzie. Tak właśnie, gdyż zbawienie dokonuje się w OSOBIE! Szalejąca wokół burza – każda (!) – wcześniej czy później ucichnie. Ale człowiek – w każdych warunkach – jest wezwany i uzdolniony przez Boga, by być większym od nich. To ważne. Zwykle bowiem przerzucamy odpowiedzialność poza siebie: na warunki, okoliczności, konteksty; podkreślamy wtedy znaczenie rozwiązań „strukturalnych” (prawa, organizacji itp.). Ewangelizacja natomiast zawsze zwraca się do osoby – ma służyć spotkaniu Osoby (Chrystusa) z osobą (moją, Twoją, każdego). „JA JESTEM!” – deklaruje Bóg: „JESTEM i zbawiam!”; „jestem” – deklaruje człowiek, otwierając się na zbawienie i stając się Jego apostołem.

6/152
BOŻA
ODPŁATA

W adhortacji Verbum Domini Benedykt XVI zachęca, by przy interpretacji tekstów Pisma Świętego sięgać do bogactwa żydowskiej tradycji egzegetycznej. „Żydowskie rozumienie Biblii – stwierdza, powołując się na zgodną opinię synodu biskupów – może pomóc w rozumieniu i badaniu Pism przez chrześcijan” (nr 41).

W Księdze Powtórzonego Prawa (7, 9–10; w przekładzie Biblii Tysiąclecia) odnajdujemy takie zdania: „Bóg twój jest Bogiem, Bogiem wiernym, zachowującym przymierze i miłość do tysiącznego pokolenia względem tych, którzy Go miłują i strzegą Jego praw, lecz który odpłaca każdemu z nienawidzących Go, niszcząc go. Nie pozostawia bezkarnie tego, kto Go nienawidzi, odpłacając jemu samemu”.

W liturgii katolickiej tekst ten przeznaczony jest na uroczystość Serca Jezusowego. A przecież obraz Boga, jaki wyłania się z przytoczonych wersetów, nie przypomina  s e r c a,  przypomina za to wagę, na której z precyzyjną sprawiedliwością odważane są (i według jej werdyktu odpłacane) czyny: dobre są nagradzane, złe – unicestwiane wraz z ich dokonawcami.

Tradycja żydowska tłumaczy nieco inaczej:

Bóg jest Bogiem wiernym, który stale pamięta przymierze, łaskawym dla tych, którzy [przestrzegają Jego przykazań z] miłości, i [dla tych, którzy] przestrzegają Jego przykazań [z bojaźni] do tysiącznego pokolenia. Sprawi, że ci, którzy Go nienawidzą, utracą [Świat Przyszły, bo za każdy ich dobry uczynek] zapłaci im [w pełni] za ich życia. Nie opóźni [zapłaty] tym, którzy Go nienawidzą, zapłaci im za ich życia.

W zgodzie z takim rozumieniem sławny Raszi (pod koniec XI stulecia) wykładał ten fragment następująco (w odniesieniu do tych, którzy  n i e n a w i d z ą  Boga):

Bóg – chociaż odmówi im Życia Wiecznego – to jednak jakiekolwiek dobro dokonane przez nich na ziemi wynagrodzi im w pełni już za ich życia doczesnego. Bóg nie odpowiada nienawiścią na nienawiść. Widzi każde dobro – czynione także przez tych, którzy Go nienawidzą – i  n a g r a d z a   j e!  Nie może nagrodzić go życiem wiecznym [najwyraźniej jest bezradny wobec ludzkiej nienawiści do siebie], ale, tak jak może, wynagradza je już tu i teraz.

Bóg jest więc wzorem miłości do  n i e p r z y j a c i ó ł.  Takim Go właśnie pokazuje przytoczony fragment Księgi Powtórzonego Prawa, który – jak widać – przepięknie „pasuje” do uroczystości Serca Jezusowego. Odkrywamy to wszakże dzięki żydowskiej wykładni tekstu. I to ona właśnie pokazuje nam, że Jezusowe przykazanie miłości nieprzyjaciół (Mt 5, 43n.) ma swoje starotestamentalne korzenie. Co więcej, przekładają się one na bardzo konkretne pytania, na przykład, czy potrafimy w obiektywny sposób oceniać czyny naszych wrogów? Czy potrafimy uznać i docenić dobro dokonane przez tych, którzy nas  n i e n a w i d z ą?  Czy w ogóle jesteśmy w jakimkolwiek stopniu na nie otwarci?

7/152
ŻYCIE
I ŚMIERĆ

Autor Księgi Powtórzonego Prawa pisze:

„Patrz! Kładę dziś przed tobą życie i szczęście, śmierć i nieszczęście. Ja dziś nakazuję ci kochać twego Boga, Pana, i chodzić Jego drogami, pełniąc Jego nakazy (…). Kładę przed wami życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierajcie więc życie, abyście żyli wy i wasze potomstwo” (Pwt 30, 15.19).

Słowo stawia nas wobec decyzji. Droga, którą szliśmy, właśnie się rozwidla: pójdziesz w jedną stronę – znajdziesz szczęście. Pójdziesz w przeciwną – znajdziesz zgubę. Jak w Psalmie 1: „Szczęśliwy mąż, który nie idzie za radą występnych, nie wchodzi na drogę grzeszników (…). Jest on jak drzewo zasadzone nad płynącą wodą, które wydaje owoc w swoim czasie (…). Nie tak występni, nie tak (…), bo Pan uznaje drogę sprawiedliwych, a droga występnych zaginie” (w. 1–4.6). Oto dwie drogi, dwa możliwe scenariusze życia. Katecheza bardzo czytelna i pociągająca – można ją znaleźć np. w pochodzącym jeszcze z I w. chrześcijańskim piśmie Didache.

Ważne jest jednak uświadomienie sobie momentu, w którym Mojżesz wypowiada te słowa. To nie jest moment wyjścia z Egiptu ani nie moment pierwszego (lub któregokolwiek z kolejnych) buntu Izraela na pustyni. To nie jest wybór między drogą do Ziemi Obiecanej (czyli życiem i błogosławieństwem) a powrotem do kraju niewoli (czyli śmiercią i przekleństwem). Naród Wybrany stoi na progu Kanaanu. Właśnie wyrusza, by go objąć w posiadanie. Wybór, przed którym stoją Izraelici, to wybór między życiem a śmiercią w Ziemi Obiecanej (a nie między życiem w Kanaanie a śmiercią w Egipcie).

To bardzo mocne słowo! Czy wejście do ziemi Boga może przynieść człowiekowi śmierć i nieszczęście? Czy ta ziemia – mlekiem i miodem płynąca – może zabić?

Oczywiście, że nie. I Mojżesz wcale tego nie głosi. Ta ziemia sama w sobie jest święta. Nikogo nie zabija. Mojżesz mówi natomiast, że człowiek – także w ziemi Boga – może okazać się bałwochwalcą (czcicielem innych bóstw), i to właśnie go zabije: „jeśli serce swe odwrócisz, nie usłuchasz, zbłądzisz i będziesz się kłaniał obcym bogom, służąc im, oświadczam wam dzisiaj, że na pewno zginiecie” (Pwt 30, 17–18).

Tak. Można być formalnie i fizycznie obywatelem ziemi Boga, można być ochrzczonym i zapisanym w metrykach, można być na co dzień „mieszkańcem Kościoła” i pozostawać bałwochwalcą – czcić bóstwa przyniesione z sobą ze „świata”: pieniądz, władzę, pozycję, seks, siebie samego, opinię itd.

Uderzające, że Tora Pardes Lauder, czyli pierwsze po Zagładzie żydowskie tłumaczenie Tory na język polski, nieco inaczej przekłada ostatnie zdanie naszego czytania. W Lekcjonarzu czytamy: „bo tu jest twoje życie i długie trwanie twego pobytu na ziemi”. Natomiast w przekładzie żydowskim: „bo On [Bóg] jest twoim życiem”…

Właśnie tak: to nie samo miejsce daje „gwarancję” życia i zbawienia – to komunia z Bogiem doświadczana na tym miejscu jest życiodajna. Bałwochwalstwo zaś zabija. Wyraźną ilustrację tej prawdy stanowi w Dziejach Apostolskich historia Ananiasza i Safiry (zob. Dz 5).

8/152
Bezdomny

Przy wszystkich wahaniach nie mogę jednak tego nie napisać. Tuż przed świętami Bożego Narodzenia dwa razy odprawiałem Eucharystię dla bezdomnych, którzy znaleźli schronienie u braci albertynów. I dwa razy jako pierwsze czytanie liturgia podarowała nam fragment z 7 rozdziału Drugiej Księgi Samuela: oto Dawid, po uzyskaniu szczęśliwej stabilizacji (wewnątrz i na zewnątrz swojego państwa), zdradza się przed prorokiem Natanem, iż zamierza postawić Bogu świątynię w Jerozolimie. Prorok w pierwszej chwili jest zachwycony, następnego dnia jednak – pouczony przez Boga – przychodzi powiedzieć królowi: nie!

Bóg nie chce, by Dawid stawiał Mu dom z kamienia i drewna, woli „mieszkać” – jak do tej pory – w namiocie. Jak nomada. Jak Izrael z czasów Wyjścia – wędrujący po pustyni. Pielgrzym wśród pielgrzymów. Bez stałego domu.

Rzadko zwraca się uwagę na ten fragment mesjańskiego proroctwa Natana. Uwagę komentatorów z reguły przykuwają dalsze jego słowa: o Potomku Dawida („Ja będę mu ojcem, a on będzie Mi synem”), dzięki któremu dom i królestwo Dawida będą „trwać na wieki” (zob. 2 Sm 7, 15–16).

Tymczasem również ten pierwszy fragment Natanowej odpowiedzi w niezwykły sposób wypełnia się w Jezusie. Mówi o tym zdanie, być może najczęściej przez nas wyśpiewywane w okresie Bożego Narodzenia: „Słowo stało się ciałem i zamieszkało między nami” (J 1, 14). W oryginalnym tekście greckim pada tam słowo eskenosen – to znaczy (dosł.) „rozbiło namiot”!

Wiemy, że to nie jest wcale przenośnia literacka. Jezus urodził się „nie u siebie”. Chociaż między swoimi – w rodowej miejscowości Józefa – ale w grocie, zabrakło bowiem miejsca dla Niego w którymkolwiek z domów. Bezdomny u zarania życia, już jako dorosły człowiek, w swej publicznej działalności, wybrał (!) życie bezdomnego. Mówi o tym wyraźnie do ucznia, który deklaruje swoją wolę pójścia za Nim: „Lisy mają nory, a ptaki powietrzne gniazda; Syn Człowieczy nie ma miejsca, gdzie by głowę mógł skłonić…”.

Bezdomny. Ciągle w drodze. Ciągle nie „u siebie”. To uderzające, że do dziś „Miastem Jezusa” nie jest nazywany Nazaret (skąd pochodził), ale raczej Kafarnaum (gdzie kątem zatrzymywał się u św. Piotra).

To jest mocne doświadczenie: odkrywać tę prawdę o Jezusie w gronie bezdomnych. Jeszcze raz można wtedy przeżyć całą prawdę o Jego przyjściu, o jego sensie i znaczeniu dla człowieka. Jezus nie jest czarodziejem. Nie przychodzi do naszego życia po to, by machnięciem różdżki i dwoma słowami zaklęcia usunąć z niego wszystkie problemy. Nie usuwa ich, ale w nie wchodzi. Jakiekolwiek by nie były. Staje się Bezdomnym z bezdomnymi, Ubogim z ubogimi, Opłakującym śmierć bliskich z płaczącymi z tego samego powodu, Zdradzonym ze zdradzonymi, Oplutym z oplutymi, Zabitym z zabijanymi…

Jest blisko, jest razem z nami, jest Emmanuelem w samym środku naszych problemów. Jego bliskość, miłość i zrozumienie przeprowadza nas przez nie. Jego obecność wszystko zmienia. Od samego Jego poczęcia i narodzenia jest paschalna!

9/152
To, co małe

Warto od czasu do czasu przypomnieć sobie historię Naamana, którego z równowagi wyprowadziło proste polecenie proroka Elizeusza, by obmył się siedem razy w Jordanie, jeśli chce być oczyszczony z trądu. Pewnie na całe życie pozostałby trędowaty, gdyby nie mądrość towarzyszących mu niewolników, którzy „przybliżyli się i przemówili do niego tymi słowami: »Gdyby prorok kazał ci spełnić coś trudnego, czy byś nie wykonał? O ileż więc bardziej, jeśli ci powiedział: Obmyj się, a będziesz czysty?«” (2 Krl 5, 13).

Są to niezwykle celne słowa, trafiające być może w najsłabszy punkt Naamana, a zapewne także i tych z nas, którym o wiele łatwiej przychodzi zmobilizować się do wielkich i trudnych rzeczy niż do wieczornej kąpieli. Do naszej wyobraźni przemawiają postawy heroiczne. Rzadko natomiast wzbudza w nas euforię możliwość spełnienia małego dobra, czegoś nieefektownego, jak się wydaje łatwego, może zbyt oczywistego i niewymagającego wysiłku. I zostajemy ze swoim trądem, przebierając w lekarstwach i odrzucając wszystkie te, których wartość wydaje nam się mizerna, a cena zbyt niska.

Elizeusz wyleczył syryjskiego wodza z trądu. Jego słudzy dokonali może nawet większego cudu: wyleczyli Naamana z pychy. Bo lekceważenie wartości skromnych, drobnych czynów – to jest właśnie pycha.

W siedmiokrotnym zanurzeniu się Naamana w Jordanie Ojcowie Kościoła widzieli symbol siedmiu sakramentów. Odkrywamy tu coś bardzo istotnego. Sakramenty są jak zanurzenie się w rzece – bardzo skromne, proste, nieefektowne i pokorne w formie. Odrobina wody, kawałek chleba, trochę wina, wyciągnięcie ręki, parę słów, nieco oleju… Czasami wręcz (czy nie właśnie dlatego?) wątpimy w ich skuteczność. Czy to może coś zmienić? Ta sama spowiedź, z tych samych grzechów, po raz setny? Albo Eucharystia: czy w spożywaniu kawałka chleba kryje się siła zdolna rozwiązać np. problemy małżeńskie?

Bóg kocha prostotę, świadomy wybór tego, co nie jest błyszczące i nie przykuwa uwagi. Używając słów św. Jana od Krzyża, można powiedzieć, że Bóg „wybiera zawsze to, co mniejsze, a nie to, co większe”. I, co najważniejsze, w tych prostych czynach Boga, jakimi są sakramenty, On „daje nam się cały”. Bóg nie tylko nie gardzi „ubogimi, skromnymi czynami”, ale także angażuje w nich zawsze całego siebie. To jest dopiero pełna lekcja dla nas, którzy mamy skłonność do przebierania w czynach „małych” i „wielkich”, i do lekceważenia tych pierwszych, ale także do „zbywania ich”, spełniania ich bez uwagi i niedbale. Tymczasem, jak mawiała Matka Teresa z Kalkuty, „nie ma czynów »małych« i »wielkich«, jest tylko »mała« lub »wielka« miłość”.

10/152
WSPOMNIENIE
Z PASTERKI

Boża logika zawarta w liturgii mszy Narodzenia Pańskiego celebrowanej o północy (zwanej pasterką) nie przemija z tym czy innym okresem liturgicznym. Każdego roku czytamy wtedy między innymi fragment proroctwa Izajasza:

Rozradowali się przed Tobą, jak się radują we żniwa. (…) Bo złamałeś jego ciężkie jarzmo i drążek na jego ramieniu, pręt jego ciemięzcy jak w dniu porażki Madianitów. Albowiem Dziecię się nam narodziło, Syn został nam dany, na Jego barkach spoczęła władza (Iz 9, 2–3.5).

A oto komentarz Antoniego z Padwy do tego tekstu:

Współbrzmi z tym fragment z Księgi Rodzaju (22, 6): „Abraham wziął drwa do spalenia ofiary i włożył je na Izaaka, swego syna”. Skąd też [czytamy] w Ewangelii Jana (19, 17): „I sam dźwigając krzyż, wyszedł na to miejsce, które zwie się Kalwaria”. O, pokoro naszego Odkupiciela! O, cierpliwości naszego Zbawiciela! Sam za wszystkich dźwiga drzewo, na którym zostanie powieszony, ukrzyżowany i zabity… Na Jego barkach spoczęła władza. Stąd też i dalej [mamy] u Izajasza (22, 22): „Położę klucz domu Dawida na Jego barkach”. Kluczem jest krzyż Chrystusa, którym otwiera nam bramę nieba. I zważ, że krzyż nazwany jest zarówno kluczem, jak i władzą; kluczem, gdyż wybranym otwiera niebo; władzą, ponieważ swoją mocą odpędza demony do piekieł (Sermo in Nativitate Domini).

Wielki! Wielki Antoni z Padwy, zadziwiający (nie po raz pierwszy) swoją przenikliwością i znajomością Pisma! Poruszający się po nim ze swobodą domownika. Fantastycznie dopełnia myśl Izajasza, zapowiadającą zbawienie jako dzień analogiczny do zwycięstwa nad Madianitami.

Otóż, nad Madianitami zwycięstwo odniósł Gedeon. By je jednak odnieść, musiał świadomie wybrać nie siłę, lecz słabość. Pan Bóg – i to dwukrotnie – kazał mu zredukować swoją armię: wpierw z 32 tysięcy wojska do 12 tysięcy, a następnie z 12 tysięcy do… 300 ludzi. Jak to jest, że z 300 żołnierzami można wygrać bitwę, której nie da się wygrać, mając ze sobą 32 tysiące wojska?!

Jak to jest, że Chrystus do ostatniej w życiu walki wolał stanąć sam – w całej swej słabości – niż z pomocą armii 72 tysięcy (dosłownie 12 legionów) aniołów, o jaką miał prawo prosić Ojca (por. Mt 26, 53)? Czy nie ma racji Antoni, gdy wyczuwa, że to jedynie w krzyżu dana jest Chrystusowi wszelka władza? I że żadna inna nie spoczywa na Jego barkach?

11/152
PROROCTWO

„Głos wołającego na pustyni: »Przygotujcie drogę Panu. Dla Niego prostujcie ścieżki«” (Iz 40, 3).

Ten fragment proroctwa Izajasza zwykliśmy odnosić do Jana Chrzciciela. Czynimy to zresztą w ślad za przekazem biblijnym: wszyscy Ewangeliści opisują Jezusowego poprzednika za pomocą tego wersetu; w wersji św. Jana sam Chrzciciel – zapytany o to, kim jest – odnosi go do siebie (por. Mk 1, 3; Mt 3, 3; Łk 3, 4; J 1, 23).

Warto się jednak choćby na moment na tej oczywistości „złapać”. Izajaszowe proroctwo jest bowiem częścią większej całości, a mianowicie tak zwanej „Księgi Pociechy Izraela” (Iz 40–55). Jej autorem jest Deutero-Izajasz, działający wśród Żydów przesiedlonych (po zdobyciu Jerozolimy w roku 597) do Babilonu. Swoim współbraciom, którzy spędzili w niewoli już ponad pół wieku, zapowiada wyzwolenie i „Nowe Wyjście” – powrót na Syjon i odbudowę świątyni. Obiecuje im, że Pan sam – jak dobry Pasterz – stanie na ich czele i poprowadzi ich łagodnie do domu.

Nie ma cienia wątpliwości, iż proroctwo Izajasza się spełniło! W trzecim pokoleniu wygnańców. W roku 538 król perski Cyrus, po podboju Babilonu, zwrócił Żydom wolność i pozwolił im wrócić do własnej ziemi. Rok później, w Jerozolimie, położyli już fundamenty pod nową świątynię.

A jednak…

Wszystkie cztery Ewangelie chcą powiedzieć, że właściwym spełnieniem Izajaszowego proroctwa jest dopiero moment nadejścia Chrystusa; i że Bożym głosem proklamującym nadejście wolności nie był głos Cyrusa, lecz jest nim dopiero głos Jana Chrzciciela. Najwyraźniej są w ludzkim doświadczeniu niewola i dramat większe niż uprowadzenie w kajdanach na wygnanie do obcej krainy. Mówiąc bez owijania w bawełnę, tą niewolą i dramatem jest grzech. Dlatego też Jan proponuje każdemu z przychodzących doń pobratymców (i każdemu z nas), by się zanurzył w Jordanie, „wyznając przy tym swoje grzechy” (por. Mk 1, 5). Wszyscy wiemy, jak to jest trudne – wypowiedzieć swój grzech! Wolimy się z nim schować – zatrzymać go w tajemnicy, nie zdając sobie sprawy z tego, iż tak długo, jak długo nie potrafimy i nie chcemy o nim mówić – to on w gruncie rzeczy trzyma nas w niewoli i panuje nad nami. Walka o to, by nazwać swój grzech, jest – w swojej istocie – początkiem walki o wolność. To nie ja sam walczę. Walczy we mnie – ze mną i przeciw mnie – Duch Święty, który „przekonuje mnie o grzechu” (por. J 16, 8).

Jan nie miałby jednak odwagi prowokować ludzi do wyznania grzechu, gdyby nie miał pewności, że w tłumie nad Jordanem stoi już Ten, który ma moc zgładzić ludzki grzech. Także i Kościół nie miałby odwagi mówić o grzechu, gdyby nie miał pewności zbawienia dokonanego w Jezusie Chrystusie.

I ja też nie miałbym takiej odwagi.

12/152
DWIE
PERSPEKTYWY

Niby to drobiazg – ale czy na pewno?

Chodzi o jeden werset, a ściślej rzecz biorąc – o jedno słowo w czwartej Pieśni Sługi Jahwe. W tłumaczeniu Biblii Tysiąclecia (i w naszych lekcjonarzach) werset ten brzmi: „On wyrósł przed nami jak młode drzewo i jakby korzeń z wyschniętej ziemi…” (Iz 53, 2). Tymczasem w Wulgacie (oraz wcześniejszej Septuagincie) tekst wyraźnie mówi: „On wyrósł przed nim [to znaczy przed Panem, nie przed nami!] jak młode drzewo i jakby korzeń z uschniętej ziemi”. I tak też tłumaczy go w XVI w. ks. Jakub Wujek: „A wystąpi jako latorośl przed nim, a jako korzeń z ziemie pragnącej…”.

I słusznie! Izajasz bowiem w całej tej pieśni wyraźnie podkreśla, jak dalece my rozmijamy się z Bogiem w postrzeganiu owego tajemniczego Sługi (którego Tradycja chrześcijańska bez wahania identyfikuje z Jezusem Chrystusem) – widzimy Go całkowicie inaczej niż widzi Go Pan (tekst grecki można też tłumaczyć: „On wyrósł przed Jego oczami…”).

To Bóg widzi w osobie i dziele swojego sługi młode drzewo (możliwe są też tłumaczenia: „latorośl”, „dziecko”) i korzeń, a więc zasadę i źródło nowego życia – życia odradzającego się z kompletnej martwoty. To w oczach Boga Jego widok wywołuje radość i nadzieję – taką, jaką zwykle budzi w nas nowo narodzone dziecko. My jednak nie dostrzegamy w Nim żadnego wdzięku, nam On się nie podoba i mamy Go za nic. Co więcej, jesteś-
my przekonani, że „nie podoba” On się także Bogu – że to przez Boga właśnie jest On ostatecznie skazany, chłostany i zdeptany (Iz 53, 4). Wydaje nam się, że Jego los jest dowodem na to, że został przez Boga odrzucony, a nie wybrany.

Tymczasem „nie tak widzi Bóg, jak widzi człowiek”. Tam, gdzie my widzimy tylko śmierć, Bóg widzi obumieranie ziarna – z perspektywą plonu stukrotnego. Tam, gdzie my widzimy pustkę i małość, Bóg widzi pragnienie i wielką przestrzeń dla swojego działania. To, co nazywamy „biedą”, On ma moc przekształcić w „ubóstwo”. „Ostatnie” miejsce On nazywa „pierwszym”.

I odwrotnie! Tam, gdzie my poszukujemy życia, spełnienia i satysfakcji, Bóg nierzadko widzi dążenie do samobójstwa i alienacji. Tam, gdzie my postrzegamy swoją wielkość i znaczenie, On widzi pychę i zamknięcie na łaskę. Prawda, że nie zawsze i nie w każdym przypadku. Niemniej biblijny refren (powracający od Izajasza, przez Jezusa Chrystusa, po św. Pawła): „Macie oczy, a nie widzicie”, nie jest słowem-nie-dla-nas. Tak dobre samopoczucie dowodziłoby jedynie tego, jak dalece stosuje się on właśnie do nas. Wzrok jest w Piśmie Świętym znakiem wiary, znakiem niewiary jest ślepota. Najgorszym jej przypadkiem – ta połączona z arogancką pretensją: „Widzimy!” (por. J 9, 41).

13/152
MIECZ

„Twoją duszę miecz przeniknie” – to proroctwo Symeona skierowane do Maryi. Jego słowo niemal natychmiast wywołuje w naszych umysłach obrazy, które współkształtowały naszą religijną wrażliwość, jak choćby przejmujące przedstawienie Smętnej Dobrodziejki od krakowskich franciszkanów czy z podkrakowskich Staniątek: Maryja z siną twarzą, z milczącymi łzami na policzkach, z siedmioma mieczami utkwionymi w sercu – obraz, który z kolei przywołuje całą pasyjno-maryjną pobożność, skoncentrowaną na bolesnych doświadczeniach, jakich nie szczędziło Jej życie: od narodzin Syna w stajni po Jego haniebną śmierć na krzyżu.

Wiemy wszakże, że ani Symeon, ani Łukasz (który zapisał jego słowa) nie mogli mieć tego obrazu przed oczyma. Żyli kilkanaście wieków wcześniej, zanim się ukształtowała owa tradycja… Miecz wymierzony w serce Maryi wywoływał w nich zupełnie inne konotacje, czerpane – rzecz jasna – ze Starego Testamentu. Które? Trudno odpowiedzieć z całą pewnością… Być może jednak myśleli (i Symeon, i Łukasz) o tekście proroka Ezechiela (zob. Ez 21, 8–19):

Powiedz ziemi izraelskiej: Tak mówi Pan: Oto Ja jestem przeciw tobie i dobędę miecza mego z pochwy, i wytnę spośród ciebie sprawiedliwego i grzesznika. (…) Miecz mój wyjdzie z pochwy na wszelkie ciało od południa aż do północy. (…) Mów: Miecz, miecz! Wyostrzono go i wyczyszczono. Na krwawy bój wyostrzono, by lśnił jak błyskawica, wyczyszczono (…) zawisł on nad moim ludem (…) wielki miecz, który wokół was krąży.

Miecz, o którym mówi Ezechiel, nie jest przenośnią ani przypowieścią. Jest realny do bólu. Konkretny. Okrutny. Jest narzędziem w rękach Babilończyków, którzy lada moment zdobędą Jerozolimę. Tych, których nie zabiją, uprowadzą do niewoli. To kara dla ludu wyprowadzonego ongiś z niewoli egipskiej, który nie potrafił pozostać wierny w wolności we własnym państwie. Miecz – kara za powszechny grzech! Nie tylko ówczesnego Izraela. Kara za grzech każdego i każdej z nas! „Zapłatą za grzech jest śmierć” (Rz 6, 23).

Rozumiemy, że Bóg ma „prawo” wymierzyć ów miecz w stronę każdego i każdej z nas. Ale nie w stronę Jezusa – świętego po trzykroć, i nie w stronę Maryi – na mocy zasług Jezusowych niepokalanej, zachowanej od grzechu i najświętszej. A jednak! W sprawiedliwości Boga – tożsamej z miłosierdziem (!) – Jego miecz dosięga Jezusa. W następnej zaś kolejności – i przy zachowaniu wszystkich proporcji – współpracującą z Nim w dziele odkupienia Jego Matkę. On i Ona nadstawiają swoje Serca na miecz wymierzony we mnie. I w Ciebie.

To jest prawdziwa Ewangelia. Dana nam. Ale i zadana!

Zadana nam jest taka postawa: solidarności z człowiekiem grzesznym. Nie w jego grzechu, ale w jego konsekwencjach. W zadośćuczynieniu. We wspólnej pokucie. Ekspiacji. Zadane nam jest takie „bycie przy”, które jasno deklaruje: „Nie zostawię Cię samego z twoim problemem. Ciężarem. Grzechem. Poniesiemy go razem”. To trudne. O wiele łatwiej – będąc przekonanym o własnej niewinności – powiedzieć: „Nie moja rzecz!”.

14/152
PRAWDZIWA
HISTORIA

Pismo Święte opowiada historię Szadraka, Meszaka i Abed-Nega (właściwie: Ananiasza, Miszaela i Azariasza) – trzech młodzieńców uprowadzonych z Ziemi Świętej do Babilonii, których król Nabuchodonozor kazał spalić żywcem, gdyż odmówili oddania czci ulanemu na jego rozkaz złotemu bałwanowi. Biblia mówi, że w samym środku rozpalonego pieca zostali rozwiązani przez „Kogoś Czwartego”, który nie tylko ochronił ich przed ogniem, ale uzdolnił do wychwalania Boga.

Historia sięga VI w. przed Chr. – to wtedy Żydzi zostali uprowadzeni do Babilonu. Spisano ją wszakże (w Księdze Daniela) w II w. przed Chr., a więc po czterystu latach jej ustnego przekazu. Dlaczego ją spisano? Zapewne dlatego, że Żydzi znaleźli się wtedy pod panowaniem syryjskiego władcy Antiocha IV Epifanesa, który poddał ich wręcz totalitarnej hellenizacji – zakazał przestrzegania Prawa Mojżeszowego (z obrzezaniem włącznie!), a w świątyni jerozolimskiej postawił na ołtarzu posąg Zeusa. Każdy przejaw wierności Bogu karany był straszliwie, także śmiercią przez spalenie; spalonych zostało między innymi tysiąc osób – wśród nich kobiety i dzieci – gdyż nie podjęli walki w szabat…

Nietrudno zrozumieć, że w kontekście takich wyzwań historia, w której Bóg okazał się zdolny przeprowadzić człowieka przez ogień/śmierć do życia i uzdolnić go do wierności aż do męczeństwa, stała się prawdziwie krzepiącym punktem odniesienia. Właśnie dlatego, że była historią, a nie mitologią, nie rodzajem dydaktycznego, cudownego exemplum. Historią! Z datą i miejscem. Bo Bóg objawienia biblijnego jest Bogiem historii – staje się jednym z uczestników ludzkich dziejów. Tak jak uzdolnił Ananiasza, Azariasza i Miszaela do wejścia w ogień, tak też okazał się siłą męczenników czasów Machabejskich: Eleazara, matki z siedmioma synami i przywołanego już wyżej tysiąca.

Cytatów i odwołań do Księgi Daniela pełna jest z kolei Apokalipsa św. Jana Apostoła – pisana w czasie prześladowań pierwszych chrześcijan w okresie panowania Domicjana, który kazał się tytułować „Panem i Bogiem”. To wtedy papież Klemens został skazany na śmierć przez utopienie z kotwicą uwiązaną do szyi, a apostoł Jan zesłany na Patmos. Po tym prześladowaniu przyszły następne. W 259 r., za cesarza Waleriana, został skazany na śmierć biskup Tarragony (w Hiszpanii) Fruktuoz. Wraz z dwoma diakonami został żywcem wrzucony do ognia. Naoczny świadek zapisał:

I stali się podobni do Ananiasza, Azariasza i Miszaela, tak że i w nich można było dostrzec obraz Trójcy Świętej… Gdy spłonęły im sznury, którymi mieli skrępowane ręce, wtedy Fruktuoz, pamiętając o modlitwie Pańskiej, zgodnie ze swym codziennym zwyczajem, ufny w zmartwychwstanie, z radością padł na kolana i przyjmując pozycję znaku zwycięstwa [krzyża], modlił się do Niego.

To ogromnie ważne wiedzieć, że nadzieja paschalna jest wydarzeniem historycznym. Nie porządkuje jedynie „zaświatów”. Jest dynamicznym doświadczeniem wieku VI przed Chr., i drugiego, i pierwszego po Chr., i trzeciego. I dwudziestego pierwszego.

15/152
ZNAK
JONASZA

Można by postawić pytanie, czy człowiekowi XXI w. historia proroka Jonasza może jeszcze cokolwiek powiedzieć? Czy w ogóle wypada współczesnego człowieka konfrontować z opowiadaniem o kimś, kto połknięty przez wielką rybę, nie został przez nią strawiony, lecz po trzech dniach intensywnej modlitwy powrócił do świata żywych, a następnie przepowiadał w Niniwie słowo Boga tak skutecznie, że nie tylko zamieszkujący ją ludzie, ale także ich zwierzęta podjęły post i oblokły się w wory pokutne?

Wystarczy wszakże postawić jedno pytanie, by uświadomić sobie, jak dalece Księga Jonasza odległa jest od naiwności oraz jak dramatycznie i aktualnie brzmią stawiane przez nią wyzwania. Pytanie to dotyczy Niniwy – czym było dla Żydów owo miasto, do którego Bóg posłał proroka, by głosił mu nawrócenie i uratował je od zagłady?

Otóż Niniwa była stolicą Asyrii – znienawidzonego imperium, które w 722 r. przed Chr. położyło kres Królestwu Izraela, biorąc w niewolę i przesiedlając do Mezopotamii blisko 30 tysięcy Żydów. Na ich miejsce sprowadzono do Ziemi Świętej siedem pogańskich plemion – podkreślając tym samym nieodwracalność wygnania. Niniwa była więc dla Żydów wcieleniem zła, syntezą upokorzeń i historycznych klęsk, synonimem prześladowcy i wroga. Była ostatnim na świecie miejscem, które jakikolwiek Żyd miałby ochotę przestrzegać i ratować przed zagładą. Stąd i Jonasz – wezwany, by pójść do Niniwy – wsiadł na statek, by uciec przed Bogiem do Tarszisz (to znaczy dokładnie w odwrotnym kierunku, możliwie daleko na Zachód, a symbolicznie na koniec świata. „Wszędzie, tylko nie do Niniwy!”).

Gdy powstawała Księga Jonasza (zapewne w IV w. p.n.e.), sama Niniwa (zburzona w 612 r.), jak i zgotowana przez nią Izraelitom niewola, były już tylko wspomnieniem, zawarte więc w księdze pytania nabierały charakteru ogólnego, typologicznego: Jaki jest właściwy stosunek do naszych przeciwników? Czego w relacji z nimi żąda od nas Bóg? Czy istnieje nadzieja zbawienia dla naszych wrogów? Jonasz został wezwany przez Boga ni mniej ni więcej jak tylko do miłości względem nieprzyjaciół (i to miłości czynnej!) – do ocalenia ich od zagłady, a wcześniej: do wiary w tkwiący w nich potencjał dobra, ich otwartość na prawdę. Czy to dziwne, że zmagał się z tym wezwaniem? Że się przeciw niemu buntował? Że chciał przed nim uciec? Czy tylko on?

Czy w ogóle można podjąć takie polecenie Boga inaczej, niż tylko za cenę jakiejś śmierci – obumarcia siebie samego (Jonasz we wnętrznościach wieloryba)? Czy jednak wejście w ową „śmierć” jest rzeczywiście zabójcze? Czy raczej ucieczka przed nią odbiera nam szansę zasmakowania wymiarów życia dla człowieka ponoć niedostępnych? A czy jest inna droga do tej rzeczywistości, niż intensywna modlitwa oraz pełna zawierzenia i posłuszeństwa medytacja nad słowem Boga? I czy – cofając się przed taką perspektywą – człowiek wierzący (nawet prorok) może stać się dla innych  z n a k i e m?

16/152
KSIĘGA RODOWODU CHRYSTUSA

W Ewangelii według św. Mateusza (Mt 1, 1–17) czytamy: „Rodowód Jezusa Chrystusa, syna Dawida, syna Abrahama…”. I znów polskie tłumaczenie nie idzie za zapisem oryginalnym – opuszcza pierwsze słowo – prawda, że tylko jedno (więc jakby „okruch” czy wręcz „okruszek”), ale jednak otwierające ważne możliwości interpretacyjne. W oryginale tekst brzmi:  „K s i ę g a  rodowodu Jezusa Chrystusa” – grec. Biblos geneseos, a w tłumaczeniu (dokładnym!) św. Hieronima: Liber generationis.

Rodowód Jezusa jest  k s i ę g ą  – napisaną, rzecz jasna, przez Boga. Każde zaś z występujących w nim imion jest  s ł o w e m  Boga. Dawid – pasterz, który stał się wojownikiem, pogromca Goliata (za co spotkała go zazdrość i prześladowanie ze strony Saula), tańczący dla Boga (nawet za cenę niezrozumienia i wyśmiania) święty autor najwspanialszego w dziejach zbioru modlitw (psalmy!), ale i ciężki grzesznik (cudzołożnik, kłamca, morderca i pyszałek), niegodny budowania świątyni (przelał za wiele krwi), absolutnie pewny bycia prowadzonym przez Boga („Pan jest moim Pasterzem, niczego mi nie braknie, prowadzi mnie nad wody, gdzie mogę odpocząć…”) człowiek, który płakał kolejno nad śmiercią nowo narodzonego dziecka, potem przyjaciela, a na końcu umiłowanego syna (Absaloma), który podniósł przeciw niemu bunt – taki Dawid jest  s ł o w e m  Boga. Jest postacią historyczną. Możemy łatwo datować jego życie: obrany królem Judy w 1012 r. przed Chr., król całego Izraela od 1005 r. przed Chr., umarł w roku 970 przed Chr. Jego biografia jest jednak nie tylko fragmentem dziejów świata, jest słowem Bożym – objawia nam, kim jest Bóg! Sam w sobie i w relacji do ludzi!

Słowem Boga jest także Rachab – nierządnica z Jerycha, praprababka Dawida. Nowy Testament (Hbr 11, 30n.; Jk 2, 24n.) wspomina ją jako wzór gościnności (to ta, która ukryła w swoim domu wysłanników Jozuego; zob. Joz 2, 1–21). Niemal następnym słowem Boga jest życie Moabitki Rut – cudzoziemki, która doszła do wiary w jedynego Boga poprzez pełne miłości pielęgnowanie więzów rodzinnych. Słowami Boga są też: Jozafat – czwarty król Judy (870–848 r. przed Chr.), wierny i posłuszny Bogu, będący w ostrym kontraście do rządzącego w Izraelu Achaba, a także syn Jozafata, Joram, który objął władzę, wymordowawszy swoich pięciu braci, bałwochwalca i wiarołomca: „Odszedł tak, iż nikt go nie żałował. Pogrzebano go w Mieście Dawidowym, ale nie w grobach królewskich” (2 Krn 21, 20).

Ostatnim słowem Boga jest Jezus Chrystus – syn Dawida, Rachab, Rut, Jozafata i Jorama. Stając się ich synem, przyjmując ich jako swych przodków, stał się ich Zbawcą. To, co jest przyjęte – jest zbawione.

17/152
JÓZEF
JAK ADAM

Czy to jedynie skojarzenie? Czy to wyłącznie intuicja? Być może. Trudno mi jednak od niej się uwolnić. I nie podzielić się nią. Liturgia w uroczystość św. Józefa przypomina nam dzień jego zwiastowania. Zwykliśmy mówić wyłącznie o zwiastowaniu Maryi (opisanym u Łk 1, 26–38), a przecież Józef też miał swoje zwiastowanie (Mt 1, 18–25). Zwiastowanie Józefowi odbywa się we śnie: „Oto anioł Pański ukazał mu się we śnie i rzekł: »Józefie, synu Dawida, nie bój się wziąć do siebie Maryi, twej Małżonki; albowiem z Ducha Świętego jest to, co się w Niej poczęło. Porodzi Syna, któremu nadasz imię Jezus”« (Mt 1, 20-21).

Pierwsze skojarzenie wywołuje z biblijnej pamięci Księgę Rodzaju i rozmowę, jaką Bóg prowadzi z Abrahamem: „Żona twoja, Sara, urodzi ci syna, któremu dasz imię Izaak” (Rdz 17, 19). Obietnica udzielona przez Anioła Józefowi brzmi niemal tak samo, identycznie zaś sformułowane jest dołączone do niej zadanie: „nadasz mu imię”. Józef pokazany jest więc jako nowy Abraham i jest to znaczące domknięcie poprzedzającego naszą perykopę rodowodu Pana Jezusa, wyprowadzonego właśnie od Abrahama (Mt 1, 1–17). Wtedy też jasne staje się i to, że ostatecznie to Jezus (a nie Izaak) jest owym potomkiem, którego Bóg obiecał Abrahamowi.

Możliwe jest i inne skojarzenie, które sięga jeszcze dalej w biblijną historię zbawienia. W zwiastowaniu Józefa chodzi przecież o to, by „przyjął do siebie swoją Małżonkę”. Czy to przypadek, że „drogą” do owego „przyjęcia” jest sen?

Czy nie jest to czytelny odsyłacz do pierwszych stron Pisma? Do stworzenia człowieka i pierwszego małżeństwa? Pamiętamy, że kiedy Adam był sam, Pan pogrążył go w głębokim śnie (Rdz 2, 21), po którym przyprowadził do niego kobietę. Adam przyjął ją ze słowami: „Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała!”. Dlatego to, jak stwierdza Pismo, podnosząc doświadczenie Adama do poziomu zasady, „mężczyzna opuszcza ojca swego i matkę, i łączy się ze swoją żoną tak ściśle, że stają się jednym ciałem” (Rdz 2, 23–24).

Adam i Józef – obydwaj – aby przyjąć do siebie swoje żony, muszą „przejść” przez sen. Nie dlatego, żeby kochali spać… Ale dlatego, że sen jest w Biblii stanem bliskim śmierci. Człowiek, który kładzie się spać, nie ma pewności, czy się obudzi. A skoro powstaje rano ze snu, widzi w tym wielki i nieustanny powód do wdzięczności Bogu za otrzymane życie. W Józefie – na progu jego małżeństwa – wiele musi „umrzeć” (zapewne niemal wszystko inaczej sobie wyobrażał). Bez tego nie przyjmie do siebie Maryi – z Jej Tajemnicą, poczętą w Niej z decyzji, której przecież z nim nie konsultowała. Ostatecznie, wezwany jest (tak jak Adam), by przyjąć żonę podarowaną mu przez Boga i będącą z Nim w niewyobrażalnie intymnej i indywidualnej relacji. Skoro Ją przyjmie, powstanie rodzina, w której będzie wzrastał Pierworodny odrodzonej ludzkości.

Widać więc, że Ewangelia jest ponowną Księgą Rodzaju, że Wcielenie jest nowym stworzeniem (re-creatio), że Bóg jest niezmordowany, by czynić wszystko nowe.

18/152
CZYTAĆ
PRZYPISY!

We fragmencie pochodzącym z Ewangelii według św. Mateusza (Mt 2, 13–23), odczytywanym w Święto Młodzianków – świętych dzieci pomordowanych w Betlejem i okolicy na rozkaz Heroda – ewangelista nie tylko opisuje to wydarzenie, ale je także objaśnia (rozjaśnia!), przywołując proroctwo Jeremiasza: „Wtedy spełniły się słowa proroka Jeremiasza: »Krzyk usłyszano w Rama, płacz i jęk wielki. Rachel opłakuje swe dzieci, i nie chce utulić się w żalu, bo ich już nie ma«” (por. Jr 31, 15).

To bardzo ważny odsyłacz! Jeremiaszowa Rachel płacze i nie daje się pocieszyć, bo myśli, że bezpowrotnie straciła swoje dzieci uprowadzone do niewoli babilońskiej. Tymczasem (o tym mówi cały 31 rozdział Jeremiasza) Bóg sprawia, że ich wygnanie właśnie się skończyło. Sprowadza ich z powrotem do domu, pamięta bowiem, że jest Ojcem dla Efraima. Mówi więc do Racheli: „Powstrzymaj głos twój od lamentu, a oczy twoje od łez, bo jest nagroda za twe trudy – wyrocznia Pana – powrócą oni z kraju nieprzyjaciela. Jest nadzieja dla twego potomstwa – wyrocznia Pana – wrócą synowie do swoich granic” (Jr 31, 16–17). Dzieci, co do których Rachel straciła nadzieję, Bóg widzi już jako „dziewczęta weselące się w tańcu” i jako młodzieńców cieszących się na ulicach Jerozolimy razem ze starcami (zob. w. 13). Rachel nie daje się jednak pocieszyć, „nie chce utulić się w żalu” – i to w chwili, gdy Bóg właśnie ją pociesza. Jest tak przerażona swoim nieszczęściem, że nie widzi, iż Bóg właśnie znalazł na nie odpowiedź!

Jakże niesamowity jest św. Mateusz i jakże przenikliwy ma wzrok, skoro potrafi zauważyć, że przepowiednia Jeremiasza wypełnia się tak naprawdę dopiero w Jezusie Chrystusie. To w Nim Bóg udziela nam odpowiedzi na każde zło, nawet najbardziej dojmujące i (jak się nam wydaje) nieodwracalne. W samym środku panoszącej się śmierci widać blask życia podarowanego nam na nowo w Jezusie: w Jego wcieleniu i odkupieniu. To nie Bóg „zabiera dzieci” oszalałym z cierpienia betlejemskim matkom – to Herod je zabija. Bóg jednak ma moc zwrócić je ich rodzicom. Na zawsze. W życiu wiecznym. Gdzie śmierć nie ma już żadnej władzy. Gdzie nie sięga też władza Heroda. Sięga za to władza Jezusa Chrystusa – umarłego i zmartwychwstałego. Przecież nie dla siebie. Dla nas.

Zobaczcie, ilu męczenników wspomina Kościół bezpośrednio w oktawie Bożego Narodzenia: Szczepan, Młodziankowie, Tomasz Becket…

19/152
ŚWIATŁO
KOSMOSU

Uderzył mnie kiedyś – wreszcie! – Jezusowy logion z Kazania na górze – często przez nas powtarzany, recytowany z pamięci, wyśpiewywany: „Wy jesteście solą dla ziemi… Wy jesteście światłem świata” (Mt 5, 13–14). W greckim tekście Mateusza czytamy: Phos tou kósmou. „Świat”, dla którego światłem mają być uczniowie Jezusa, to kosmos (kósmos).

Byłem zdumiony: czy kosmos – usłyszałem w sobie pytanie – potrzebuje w ogóle takiego światła? Czy nie wystarczą mu wszystkie tak precyzyjne i tak mozolnie przez człowieka odkrywane prawa fizyki? Po co astronomowi w zrozumieniu kosmosu znajomość ośmiu błogosławieństw, dla których ów Jezusowy logion stanowi pointę?

A może jednak Jezus chce przed nami odsłonić bardzo istotną i nie teoretyczną prawdę? Prawdę o odpowiedzialności człowieka za cały wszechświat. Za kosmos. Prawdę o tym, że nasze moralne wybory i decyzje mają następstwa nie tylko w ludzkim świecie. Mają wartość nie tylko jako możliwy punkt odniesienia dla tych, którzy w sposób wolny i świadomy kształtują swoje życie zgodnie z odkrytymi (zaproponowanymi im) ideałami moralnymi.

Błogosławieństwa chwalą ubóstwo, cichość (łagodność), pragnienie sprawiedliwości i zdolność (jeśli trzeba) cierpienia dla niej, miłosierdzie, czystość serca (a więc także intencji – prostolinijność, wolność od zakłamania), umiłowanie i działanie na rzecz pokoju.

Czy mają one jakikolwiek sens dla kosmosu?

To może postawmy to pytanie jakby z drugiej strony: czy człowiek postępujący wbrew logice błogosławieństw nie stanie się wcześniej czy później zagrożeniem dla całego wszechświata? Czy chciwość i arogancja, gwałcenie wszelkich praw i brak przebaczenia, dwulicowość i wojna – nie niosą ze sobą konsekwencji wykraczających daleko poza nasze najbliższe otoczenie? Czy nie spychają świata (kosmosu) w jakieś przerażające ciemności (brak światła)?

Człowiek – zwłaszcza w ostatnim czasie – zrobił bardzo wiele, aby poznać prawa, które rządzą wszechświatem. Chciałby je zapewne zresztą nie tylko poznać, ale i na nie wpływać. Czy będzie to czynił (czy już czyni) odpowiedzialnie?

20/152
PUNKT WIDZENIA PRZECIWNIKA

„Pogódź się ze swoim przeciwnikiem szybko, dopóki jesteś z nim w drodze, by cię przeciwnik nie podał sędziemu, a sędzia dozorcy, i aby nie wtrącono cię do więzienia. Zaprawdę, powiadam ci, nie wyjdziesz stamtąd, aż zwrócisz ostatni grosz” – oto fragment najważniejszego kazania Jezusowego, zwanego Kazaniem na górze (Mt 5, 25–26), i rada dla człowieka postawionego w stan oskarżenia, zagrożonego sądem.

Święty Łukasz opisuje to tak: „Gdy idziesz do urzędu ze swym przeciwnikiem, staraj się w drodze dojść z nim do zgody, by cię nie pociągnął do sędziego, a sędzia przekazałby cię dozorcy, dozorca zaś wtrąciłby cię do więzienia. Powiadam ci, nie wyjdziesz stamtąd, póki nie oddasz ostatniego pieniążka” (Łk 12, 58–59). „Pogódź się szybko!”, „Staraj się dojść z nim do zgody” – w tekście oryginalnym (greckim) przekazu św. Mateusza pada tu słowo eunoeo, które może oznaczać: „pomyśl życzliwie” o swoim przeciwniku, a nawet „zaprzyjaźnij się” z nim. Przyznam jednak, że największy rezonans wywołał we mnie łaciński przekład tego zdania dokonany przez św. Hieronima. W Wulgacie czytamy: esto consentiens adversario tuo, to znaczy „okaż się współ-czujący ze swoim przeciwnikiem”. Co bowiem znaczy „współ-czuć” ze swoim przeciwnikiem? Poczuć z nim jedno? Wzbudzić w sobie jego odczucia? Przecież wiadomo, co czuje do mnie mój przeciwnik: niechęć, wzburzenie, osąd, oskarżenie, przekonanie o mojej winie…

No właśnie. Jedno-poczuć ze swoim przeciwnikiem, to znaczy zobaczyć problem w sobie, dostrzec przyczynę naszej niezgody i sporu w sobie (nie w nim!), odnaleźć winę w sobie – w swoich decyzjach i swoim postępowaniu, w swoich postawach – i poczuć do nich niechęć (tak jak on!). Osądzić się samemu, ale (!) przyjmując za punkt wyjścia emocje „drugiej strony”. Wtedy – być może – nie będziesz już potrzebował innego sędziego. (A nawet Sędziego! Jezus mówi tu przecież raczej o Bożym sądzie ostatecznym niż o dochodzeniu prokuratury). Nie będzie też potrzeby przymuszać cię przy pomocy dozorcy i więzienia do zadośćuczynienia. Nakażesz je sam sobie! Z hojnością i wspaniałomyślnie, bez legalistycznej ściśliwości redukującej je do narzuconego minimum.

Czy uczyni was to przyjaciółmi? Trudno powiedzieć. Jeśli tak, to zapewne nie od razu i nie automatycznie. Z całą pewnością jednak odnajdziesz przyjaciela w Bogu, który w Jezusie Chrystusie – jak kozioł ofiarny – bierze na siebie winy nas wszystkich.

21/152
CIASNA
BRAMA

Wchodźcie przez ciasną bramę. Bo szeroka jest brama i przestronna ta droga, która prowadzi do zguby, a wielu jest takich, którzy przez nią wchodzą. Jakże ciasna jest brama i wąska droga, która prowadzi do życia, a mało jest takich, którzy ją znajdują (Mt 7, 13–14).

Ciasna brama… Jakie budzi w nas skojarzenia? Krzyż? Asceza? Wyrzeczenie? Doświadczenie? Cierpienie? Ubóstwo? Prześladowanie? Radykalne wymagania moralne? Per aspera ad astra? Każdy podkłada pod ten obraz swoje własne myśli. I swoje własne emocje: co jest dla mnie osobiście trudne, czego się boję, przed czym chętnie uciekam… Cokolwiek by to było, wyjdzie raczej obezwładniająco i „moralizująco-heroicznie”. Ale czy to może w ogóle brzmieć jak Ewangelia? Dobra Nowina? O ciasnej bramie?

A może jednak? Może warto choć na moment wziąć w nawias wszystkie, takie czy inne, intuicje i poszukać objaśnienia w samym tekście biblijnym – najlepiej w wypowiedziach samego Jezusa.

Wtedy musimy natrafić na tekst, który całe zagadnienie postawi naraz w innym świetle. Zapisany jest w Ewangelii według św. Jana (J 10, 7–10). Jezus mówi:

Ja jestem bramą owiec. Wszyscy, którzy przyszli przede Mną, są złodziejami i rozbójnikami, a nie posłuchały ich owce. Ja jestem bramą. Jeżeli ktoś wejdzie przeze Mnie, będzie zbawiony. Wejdzie i wyjdzie, i znajdzie paszę. Złodziej przychodzi tylko po to, aby kraść, zabijać i niszczyć. Ja przyszedłem po to, aby [owce] miały życie, i miały je w obfitości.

W obu naszych tekstach jest mowa o bramie, i to o bramie wiodącej do życia. Najwyraźniej chodzi o tę samą bramę – jest nią sam Jezus. Czy Jezus może być „ciasną bramą”?

Ciasna dla wielu może się już okazać sama teza, że tylko przez Jezusa – tylko w relacji z Nim – można wejść do „życia”. Jak to? Czy to nie brzmi nazbyt konfesyjnie? I ekskluzywnie? Wykluczająco w odniesieniu do tych, którzy wolą być „porządnymi ludźmi”, ale bez jakiegokolwiek związku z Kościołem? Albo do tych, którzy chętnie szukają „duchowości”, ale bez związku z Osobowym Bogiem? Zadawane z innej strony, ale w sumie to samo pytanie, może brzmieć następująco: A co z „bramami” do życia, których skuteczność przedstawiano nam nieraz jako „gwarantowaną”, na przykład siedem pierwszych piątków albo taka czy inna „nowenna” czy „łańcuszek”?

Tylko Jezus. Jedyny pośrednik. Bez relacji z Nim każda z tych praktyk staje się „rzeczą”, zbiorem słów i czynności pojmowanych magicznie.

Wróćmy jednak do pytania: Czy Jezus może być, albo w jakim sensie jest, „ciasną bramą”? A może to wynika z samej natury miłości? Czy miłość nie domaga się wyłączności („Ty, i tylko Ty”)? Czy nie pragnie radykalnej decyzji (w naszym przypadku odpowiedzi) na to, że zostałem wybrany i ukochany sine modo – na całego? Wchodzić ciasną bramą oznacza więc otworzyć się najpierw na doświadczenie bycia ukochanym – aż po śmierć. I skupić się na adekwatnej odpowiedzi.

22/152
ZMARNOWANA
SZANSA

„Nie każdy, który Mi mówi: »Panie, Panie!«, wejdzie do królestwa niebieskiego, lecz ten, kto spełnia wolę mojego Ojca, który jest w niebie” – oto słowa Jezusa, zapisane w Ewangelii św. Mateusza (Mt 7, 21).

Łatwo jest przeczytać te słowa (a jeszcze łatwiej je innym przepowiadać!) w kluczu prostego moralizatorstwa: „Nie bądź gołosłowny!”; „Nie zaprzeczaj swoimi czynami swojej (wątpliwej!) pobożności!”; „Musisz postępować zgodnie z deklarowaną przez siebie wiarą!”; „Modli się pod figurą, a diabła ma za skórą!”.

Z takiej – dość pewnie zgodnej – maniery może nas wybić już pierwszy odsyłacz w ramach tak zwanej lektury kontekstowej, choćby ten zaczerpnięty z Pierwszego Listu św. Pawła do Koryntian: „Nikt nie może powiedzieć bez pomocy Ducha Świętego: »Panem jest Jezus«” (1 Kor 12, 3).

To znaczy, że mówiąc do Jezusa w czasie modlitwy: „Panie, Panie!”, dajemy się tak naprawdę prowadzić Duchowi Świętemu, doświadczamy Jego wielkiej, wewnętrznej łaski. Obdarowania. Mocy!

To przyznanie się do Jezusa jako naszego Pana (Kyrios!) nie bierze się z nas. Ani sama wiara w to, że Jezus jest Panem. Ani odwaga potrzebna do jej wypowiedzenia – złożenia świadectwa o tej prawdzie. Jedno i drugie nie bierze się z nas, lecz jest darem Ducha.

Postępując wbrew temu wyznaniu, zaprzeczamy więc tak naprawdę nie sobie samym, lecz prowadzącemu nas Duchowi. Nie tylko sprzeniewierzamy się własnej konsekwencji i spójności, lecz przede wszystkim marnujemy i obezwładniamy Łaskę.

Ten sam Duch, który sprawia, że możemy się modlić, powołuje nas też do czynów. Modlitwa jest ich uwerturą – warunkiem, motywem, planem i siłą. Doświadczyli tego boleśnie apostołowie w Ogrójcu. Jezus wezwał ich w tamtą godzinę do modlitwy: czuwajcie razem ze Mną. Gdy po godzinie znalazł ich śpiących, przestrzegał ich: „Czuwajcie i módlcie się,  a b y ś c i e   n i e   u l e g l i   p o k u s i e”.  Nie czuwali. Nie modlili się. I… ulegli. Ulegli pokusie. Uciekli i porzucili Jezusa, zaprzeczając swoim wcześniejszym deklaracjom.

Wierność samemu sobie to niewątpliwie ważna w życiu postawa. Wiara jest jednak czymś jeszcze większym – jest wiernością działającemu w nas Bogu. Jest podjęciem łaski i poddaniem się jej prowadzeniu. Nie chodzi tylko o to, że głupio mi jest spojrzeć w lustro. Chodzi o to, że trudno mi spojrzeć na  K r z y ż!

23/152
ODSĄDZENI OD CZCI I WIARY

Uczeń nie przewyższa nauczyciela ani sługa swego pana. Wystarczy, jeśli uczeń będzie jak jego nauczyciel, a sługa – jak pan jego. Jeśli pana domu przezwali Belzebubem, o ileż bardziej jego domowników tak nazwą. Więc się ich nie bójcie! (Mt 10, 24–26).

Nie ukrywam, że miałem z tymi zdaniami kłopot. O kim Jezus mówi? I przed czym przestrzega? Pomógł mi ważny odsyłacz, przywołujący z poprzedniego rozdziału zdanie na temat Jezusa, które zostało wypowiedziane przez Jego przeciwników: „Wyrzuca złe duchy mocą ich przywódcy” (Mt 9, 34), w wersji Łukaszowej: „Przez Belzebuba, władcę złych duchów, wyrzuca złe duchy” (por. Łk 11, 15).

A więc to Jezus przezwany jest Belzebubem. I z samego środka tego doświadczenia przestrzega swoich uczniów, że nie czeka ich lepszy los, że oni także zostaną sponiewierani przez swoich adwersarzy, odsądzeni od czci i wiary, oskarżeni, obśmiani, wydrwieni. Ci, których posyła z misją ewangelizacyjną, muszą być gotowi na to, że stracą twarz, że odpowiedzią na ich wysiłek może być… kpina.

Stwierdzenie to wywołało w mej myśli cały szereg sytuacji – dowodów na to, że rzeczywiście nikomu (nawet najlepszym) nie przysługuje w tej kwestii taryfa ulgowa: Jan Paweł II nazwany „trzęsącą się głową Kościoła”, Matka Teresa często opluwana (również w naszych mediach), oskarżana o kłamstwo, pazerność i zbicie na biednych potężnego majątku zgromadzonego gdzieś na tajnych kontach szwajcarskich, ks. Jerzy Popiełuszko, który po swojej śmierci – w trakcie publicznego procesu jego zabójców – z ofiary stał się naraz oskarżonym o wszelkie możliwe bezeceństwa. Przykłady można mnożyć. Ale… Nie o tego rodzaju przykłady chodzi! Dziesiąty rozdział Ewangelii Mateusza, tak zwana Mowa Misyjna Pana Jezusa, nie mówi bowiem o posłaniu uczniów do pogan i nie przestrzega przed wrogim zachowaniem z ich strony. Przeciwnie, posyłając apostołów, Jezus wyraźnie mówi: „Nie idźcie do pogan i nie wstępujcie do żadnego miasta samarytańskiego! Idźcie raczej do owiec, które poginęły z domu Izraela” (Mt 10, 5-6). To jest misja skierowana do „swoich” – do samego środka ludu wybranego. Do tych, którzy znają Boga (nawet jeśli w tym momencie mają kłopot z własną wiarą). Mało kto, idąc z Ewangelią, i właściwym jej zapałem (!), do dawno ochrzczonych sióstr i braci, spodziewa się z ich strony drwiny czy agresji. Od swoich?!

Słyszałem (równolegle) od kilku księży opowiadanie o tym, jak w czasie Wielkiego Postu przesunęli w swoich kościołach godziny spowiedzi na późne godziny wieczorne, tak aby je dostosować do rozkładu zajęć parafian (nierzadko przecież pracujących czy studiujących do godz. 18 czy 19). Mieli rację: chętnych do spowiedzi było znacznie więcej niż w poprzednich latach. Radość z tego faktu przyćmiła jednak fala pretensji kolegów z dekanatu: „Cudujecie! Chcecie być lepsi od nas?! Uczycie ludzi lenistwa i odkładania tego, co najważniejsze, na ostatnią chwilę!”.

24/152
JARZMO

„Przyjdźcie do Mnie wszyscy, którzy utrudzeni i obciążeni jesteście, a Ja was pokrzepię. Weźcie moje jarzmo na siebie i uczcie się ode Mnie, bo jestem cichy i pokorny sercem, a znajdziecie ukojenie dla dusz waszych. Albowiem jarzmo moje jest słodkie, a brzemię lekkie” (Mt 11, 28–30).

Wiara zawsze  j e s t  jarzmem. Stary Testament w wielu miejscach pokazuje ją jako „jarzmo mądrości”. Mądrość wzywa ludzi do swojej szkoły – kto pragnie mądrości, poddaje swój kark pod jarzmo. W Nowym Przymierzu Chrystus nie wzywa ludzi do porzucenia go, przeciwnie, mówi: „Weźcie moje jarzmo!”. Przez wieki słowa te były zakodowane w znaku stuły: ubierając stułę, kapłan wkładał na siebie jarzmo Chrystusowe; krzyżował ją też na piersiach, bo jarzmo Chrystusa ma ostatecznie postać krzyża.

Jarzmo mądrości, jarzmo krzyża – tak czy owak, zawsze JARZMO. Tak jest i tak ma być. Właściwe pytanie brzmi: kiedy to jarzmo staje się dla człowieka „jarzmem niewoli” (por. Ga 5, 1)? Jarzmem, którego człowiek „nie ma siły dźwigać” (por. Dz 15, 10)?

Odpowiedzi są dwie. Po pierwsze wtedy, gdy w myśleniu (i w przeżywaniu) człowieka wiara zostaje zredukowana do prawa (przepisu, zakazu, nakazu, tradycji). Nie jest już mądrością (bo mądrość musi być zinterioryzowana), co więcej: nie jest już relacją osoby do Osoby, od której owa mądrość pochodzi. Człowiek zapomina, że w wierze chodzi o za-wierzenie i po-wierzenie się Bogu. Chodzi o relację, w której człowiek staje się także mocny (siłą, którą czerpie z doświadczenia „bycia razem” z Bogiem), by nieść jarzmo. Bez tego doświadczenia łatwo je z siebie zrzuca: nie ma ani motywu, ani siły do jego dźwigania. Bóg jednak nie zapomina, na czym polega prawdziwa wiara – dlatego właśnie Jeremiasz określa „zrzucenie [Bożego] jarzma” przez Izraelitów jako cudzołóstwo (zob. Jr 2).

Drugi powód, dla którego gotowi jesteśmy widzieć w wierze „jarzmo” nie do uniesienia, objawia nam Chrystus w przytoczonych na wstępie słowach – jest nim brak „pokory serca”.  P y c h a.  Problem tkwi nie w ciężarze jarzma, ale w naszym do niego podejściu. Jarzmo może mieć – jak w rajskim ogrodzie – formę zakazu spożywania owoców z jednego drzewa na milion. Nasza pycha („będziecie jak Bóg!”) nie potrafi się jednak pogodzić z samym faktem jego istnienia. Z faktem, że istnieją jakiekolwiek normy, których źródłem nie jestem ja sam – które odkrywam, ale ich nie stwarzam!

Tymczasem – mówi Chrystus – „być jak Bóg” znaczy: „być pokornym sercem”.

25/152
PRZYJĄĆ TO,
CO MAŁE

To drobiazg, ale także możliwe źródło poważnej refleksji – słowo powtórzone w dwóch krótkich przypowieściach Jezusa: o ziarnku gorczycy i o kwasie (zob. Mt 13, 31–32.33). W przekładzie Biblii Tysiąclecia czytamy, że królestwo niebieskie podobne jest do „ziarnka gorczycy, które ktoś wziął i posiał na swej roli” oraz do „zaczynu, który pewna kobieta wzięła i włożyła w trzy miary mąki”. Ziarnko wyrosło, przeobraziło się w wielkie drzewo, odrobina zaczynu zakwasiła całe ciasto. Greckie słowo lambano – oddane polskim „wziąć” – św. Hieronim przetłumaczył jako accipio, które znaczy wpierw nie tyle „wziąć”, co „przyjąć”, „zaakceptować” (por. fermentum acceptum, „zaczyn przyjęty”).

By posiać ziarno gorczycy w swojej ziemi, ogrodnik musi je „przyjąć”. Dopiero przyjęte sadzi na roli. Również gospodyni używa zaczynu, który przyjęła, otrzymała. Ani on, ani ona nie wzgardzili otrzymanym darem, który – jako najmniejszy – nie wydawał się atrakcyjny.

Przypowieści mówią o królestwie Boga (Mateusz – pobożny Żyd – nie używa słowa „Bóg”; woli posłużyć się zastępnikiem: „niebiosa”). Królestwo Boga wyrasta z tego, co Boże, nie rodzi się z nas ani z tego, co ludzkie. Jezus mówi o tym wyraźnie do Nikodema: „To, co się z ciała narodziło, jest ciałem” (J 3, 6). Królestwo Boga rodzi się z darów Bożych. Bóg jednak chciał nas uczynić sługami królestwa – potrzebuje nas (tak zechciał), by mogło wzrastać. Mamy przyjąć jego ziarno/zaczyn i umożliwić jego rozwój, wyzwolić tkwiący w nim potencjał. W obu przypowieściach kryje się jednak obawa, czy człowiek przyjmie dar Boga, gdyż ten wydaje się mały.

To, co powierza nam Bóg, w kategoriach naszego świata jest małe i słabe: słowo, ot, proste znaki sakramentalne (woda, wino, chleb, olej) czy formuły modlitewne (Ojcze nasz, symbol wiary). Czy to wystarczy do przemiany świata? Czy to odpowiednie narzędzia, by zmierzyć się na przykład ze światowym terroryzmem? By zatrzymać wojnę? By niewolników uczynić wolnymi?

Jest jednak i inne pytanie: czy gdy sięgamy po inne środki (te silne, a więc „nasze”), rzeczywiście osiągamy więcej? Czy nie mamy wtedy poczucia zafałszowania Bożego orędzia, szerzenia go obcymi Mu narzędziami?

To jednak nie koniec. Najmniejszy w królestwie Bożym jest, ostatecznie, grzesznik. „Najmniejszym z apostołów” nazwał się Paweł, gdyż „prześladował Kościół Boży” (1 Kor 15, 9). Nikt z nas nie wyobraża sobie Kościoła bez św. Pawła. To on rozrósł się w wielkie drzewo, wszyscy mieszkamy w jego gałęziach. Wpierw jednak musiał być przyjęty i „posiany” przez Kościół – a z tym był kłopot. Przybywszy do Jerozolimy, odbijał się od kolejnych drzwi (z apostolskimi włącznie), dopóki nie znalazł się człowiek (Barnaba), który mu uwierzył. A dokładniej: uwierzył Chrystusowi, który podarował Kościołowi najmniejszego Szawła.

26/152
APPAGGEILAO

To greckie słowo oznaczające „przynieść wieści”, „donieść”, „złożyć raport”. W Ewangelii według św. Mateusza zamyka między innymi perykopę o śmierci Jana Chrzciciela:

Herod kazał pochwycić Jana i związanego wrzucić do więzienia. Powodem była Herodiada, żona brata jego, Filipa. Jan bowiem upominał go: „Nie wolno ci jej trzymać” (…). Kiedy obchodzono urodziny Heroda, tańczyła córka Herodiady wobec gości i spodobała się Herodowi. Zatem pod przysięgą obiecał jej dać wszystko, o cokolwiek poprosi (…). „Daj mi – rzekła – tu na misie głowę Jana Chrzciciela” (…). Posłał więc kata i kazał ściąć Jana. Przyniesiono głowę jego na misie i dano dziewczęciu, a ona zaniosła ją swojej matce. Uczniowie zaś Jana przyszli, zabrali jego ciało i pogrzebali je, a potem poszli i donieśli [grec. appaggeilan] o tym Jezusowi (Mt 14, 3–12).

Pamiętam, jak wielokrotnie burzyłem się w duchu, czytając tę Ewangelię podczas liturgii. Z jakim trudem przechodziły mi przez usta słowa końcowej aklamacji: „Oto Słowo Pańskie!”. I odpowiedź: „Chwała Tobie, Chryste!”.

Chwała za co? Za tak bezsensowną i niespodziewaną śmierć największego spośród narodzonych z niewiasty? Proroka zabitego przez przysięgę króla daną po pijanemu? Przez kaprys niemoralnej dziewczyny i jej zawziętej matki…

Gdzie w tym wszystkim jest sens? Jaka Ewangelia – Dobra Nowina? W jaki sposób można pojednać się wewnętrznie z tym wydarzeniem? Z tą perykopą? Czy jest w niej choć jedno słowo otwierające jakąś inną – sensowną – perspektywę?!

JEST. I słowem tym jest właśnie appaggeilan – „donieśli”, „opowiedzieli”, „złożyli raport” Jezusowi. To była w tym momencie jedyna sensowna rzecz, jaką mogli uczynić uczniowie Jana. Skonfrontowani z całym absurdem śmierci ich nauczyciela, z całym jej okrucieństwem, gwałtownością, nagłością, niesprawiedliwością – mogli pójść i opowiedzieć o tym Jezusowi.

Co dzieje się z nami (i w nas), kiedy zdecydujemy się o takich wydarzeniach opowiedzieć Jezusowi? Czy odzyskujemy choć trochę wewnętrznego spokoju? Przekonania, że Bóg ostatecznie nie wypuszcza naszych losów i dziejów świata ze swoich rąk? Czy modyfikujemy w sobie emocje, których w nas jest pełno: cisnącą się w umysł i serce nienawiść do Heroda? Bezwzględne potępienie Herodiady i jej córki? Gorzką zawziętość zemsty?

Myślę o uczniach Jana i o tym, co uczynili, by się zmierzyć ze śmiercią ich mistrza, gdyż szukam słowa zdolnego przeprowadzić nas przez rocznicę 10 kwietnia². Czy najlepszym sposobem na jej przeżycie nie jest „pójść i złożyć raport” o tym, co się stało – Jezusowi? Z zawierzeniem, że to opowiadanie nas zmieni?

27/152
SZCZĘŚCIE

Dialog z 16 rozdziału Ewangelii według św. Mateusza można czytać niemal bez końca: ciągle objawia nowe pokłady treści. Jezus pyta Dwunastu: „Za kogo ludzie uważają Syna Człowieczego?”. I zaraz potem: „A wy za kogo Mnie uważacie?”. Odpowiada Piotr: „Ty jesteś Chrystus, Syn Boga żywego”. Na to Jezus objawia Piotrowi jego przyszłą misję: „I Ja tobie powiadam: Ty jesteś Piotr [czyli Skała] i na tej skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą” (w. 13–18).

Wcześniej jednak mówi mu jeszcze coś innego: „Szczęśliwy [bo właśnie to znaczy słowo »błogosławiony«] jesteś! Szczęśliwy jesteś, Szymonie, synu Jony” (w. 17).

Tak. Jest wielkim szczęściem – znać Jezusa, znać odpowiedź na pytanie: kim On jest? Znać o Nim prawdę. Tę prawdę, którą objawia nie „ciało i krew” (to znaczy ludzkie, naturalne możliwości poznawcze), ale Ojciec. Jest wielkim, niewyobrażalnie wręcz wielkim szczęściem, znać Jezusa jako Zbawiciela (Mesjasza) – prawdziwego Człowieka i prawdziwego Boga. Jest niezwykłym szczęściem takim Go znać – nie z lekcji katechizmu czy z wykładu dogmatyki, ale z codziennego doświadczenia – w dynamicznej relacji – z żyjącym, zmartwychwstałym Panem.

Tak. To wielkie szczęście. To wszystko zmienia. A jednak… Jezus musi to szczęście Szymonowi uświadomić. Czy to nie dziwne?

Czy to nie dziwne – jak mówi papież Franciszek w adhortacji Evangelii gaudium – że na co dzień my, chrześcijanie, mamy taką twarz, jakbyśmy dopiero co wrócili z pogrzebu?

W przedziwnej zgodności z papieskimi słowami pobrzmiewa Friedrich Nietzsche:

Ale wy – jeśli wasza wiara rzeczywiście was uszczęśliwia, pokażcie sobą, że jesteście szczęśliwi. Wyraz waszych twarzy więcej czyni szkody waszej wierze niż nasze rozumowe argumenty. Gdyby ta radosna nowina waszej Biblii była wypisana na waszych twarzach, nie mielibyście potrzeby domagać się [od nas] wiary w autorytet tej księgi… Póki zaś co, tak jak jest, wasze apologie chrześcijaństwa zakorzenione są w waszym nie-chrześcijaństwie, wypisując wasze obrony, pracujecie na wasze potępienie.

I w innym miejscu: „Muszą zaśpiewać lepsze pieśni, bym się nauczył wierzyć w ich Zbawiciela; na bardziej odkupionych muszą wyglądać Jego uczniowie!”.

Za mocno? A może nie wypada cytować Nietzschego wraz z papieżem? Czy to możliwe, by mogli obaj mówić jednym głosem – choć z tak skrajnie przeciwnych pozycji? A może jednak to prawda, że niejednokrotnie to, w jaki sposób bronimy naszej wiary, tak naprawdę jej urąga? Być może w tej obronie jest wszystko, z wyjątkiem… radości? Doświadczenia szczęścia?

W Starym Testamencie prorok Baruch mówi (przypominamy sobie te słowa w każdą Wigilię Paschalną): „Szczęśliwi jesteś-

my, o Izraelu, że znamy to, co się Bogu podoba” (Ba 4, 4).

Boże, niech poznanie Twojego Syna przemieni nasze twarze!

28/152
„ZEJDŹ MI
Z OCZU”

W niezwykle ważnej rozmowie z Jezusem (Mt 16, 13–23) Szymon Piotr najpierw zostaje nazwany przez Jezusa „skałą” (w. 18), a następnie… „zawadą” i „szatanem” (w. 23). Okazuje się bowiem, że o ile zdecydowanie z łaski Boga  p o t r a f i  rozpoznać w Jezusie mesjasza i Syna Bożego, o tyle – równie zdecydowanie –  n i e   p o t r a f i  zaakceptować Jego mesjańskiej drogi, która prowadzi do życia przez krzyż. To napięcie (między wiarą i niewiarą apostoła) polskie tłumaczenia Ewangelii podkreślają dodatkowo mocnym Jezusowym poleceniem: „Zejdź mi z oczu!”. „Zejdź mi z oczu, szatanie!”.

Pamiętam, jak jeden z seniorów polskiej biblistyki zwrócił mi uwagę na bezzasadność tego tłumaczenia, które – owszem – dodaje przekazowi dramaturgii, ale czyni to za cenę utraty ważnego wymiaru jego przesłania. W rzeczywistości bowiem Jezus mówi do Szymona Piotra: „Idź za Mną, szatanie!” (w greckim tekście: hypage opiso mou, satana; co św. Hieronim właściwie przetłumaczył na łacinę: Vade post me, satana).

„Idź za Mną!” (ewentualnie: „Idź za Mnie” – w sensie: „Ustaw się za Mną!”, „Stań za Mną!”), a nie „Idź precz!”.

Chrystus nie wyrzuca Piotra „w diabły”, lecz nakazuje mu iść za sobą. A zatem jeszcze raz go powołuje (!), jednocześnie pokazując, gdzie znajduje się źródło Piotrowej pomyłki. „Idź za Mną!” oznacza bowiem także: „Nie wyrywaj się przede Mnie!”, „Nie próbuj iść przede Mną, na własną rękę, kierując się swoim własnym rozeznaniem tego, co dobre i złe; nie kombinuj po swojemu!”, ALE: „Idź po moich śladach. Idąc za Mną (ale nie przede Mną!), możesz wejść także i Ty w doświadczenie krzyża. Idąc za Mną, przejdziesz przez nie do życia. Patrząc na Mnie, nie stracisz nadziei!”.

Jak niesamowity jest Chrystus, skoro potwierdza powołanie ucznia właśnie w tym momencie, w którym dopiero co „wyszło”, jak dalece w swoim myśleniu jest on „przeciwnikiem” Boga (słowo „szatan” znaczy właśnie tyle, co „przeciwnik”).

Nie rezygnuje z niego, lecz ponownie powołuje go, gdyż wie, że to powołanie (jego apostolstwo) stanie się dla Piotra przede wszystkim jego własną drogą nawrócenia. A następnie – skoro się nawróci – będzie mógł także „utwierdzać swoich braci” (por. Łk 22, 32). Stanowczo ta perykopa nie jest po to, by nas przerazić. Jest raczej po to, by nas zachwycić i zdumieć… miłością Boga.

29/152
BEZ
UMIARU

Podczas jednej z pielgrzymek do Częstochowy czytaliśmy fragment Ewangelii według św. Mateusza: „Jeśli kto chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje”. I dalej: „Zaprawdę, powiadam wam: Niektórzy z tych, którzy tu stoją, nie zaznają śmierci, aż ujrzą Syna Człowieczego przychodzącego w królestwie swoim” (zob. Mt 16, 24–28).

Trudno nie zapytać o tych „niektórych”: czym różnią się od pozostałych? Co sprawi, że ujrzą oni Syna Człowieczego przychodzącego w królestwie, inni zaś najwyraźniej nie? Będą żyć odpowiednio długo? Czy chodzi o tych, którzy mieliby doczekać Paruzji? Oczywiście, że nie! Więc?

Chodzi o jakość wzroku. Chodzi o takich „niektórych”, którzy widzą to, czego inni nie potrafią zobaczyć. Zarówno wtedy, dwadzieścia wieków temu, jak i dzisiaj. Zapytałem podczas homilii: „Kto z was widział Jezusa Chrystusa przychodzącego w królestwie swoim?”. W gronie blisko dwóch tysięcy osób podniosło się kilka, może kilkanaście rąk, wśród księży – dwie, może trzy… Rzeczywiście: „niektórzy”. Wtedy podniosłem, najwyżej jak potrafiłem, krzyż ołtarzowy – tak wysoko, by wszyscy mogli go zobaczyć.

W mojej pamięci zaczęło wpierw pulsować, a potem już krzyczeć zdanie, jakie dane mi było na żywo słyszeć w katedrze wawelskiej w roku 1987 z ust Jana Pawła II (podczas homilii wygłoszonej pod Czarnym Krzyżem królowej Jadwigi): „To w krzyżu jest Ci dana, o Chryste, wszelka władza; taka władza, jakiej nikt inny nie ma nad sercem człowieka”. Spokojnym, nienarzucającym się głosem papież kierował wtedy wzrok każdego ze słuchaczy na krzyż – na ścianie w naszym domu, przy przemierzanej przez nas wielokrotnie drodze, a zwłaszcza na ten łagodnie i cicho wiszący na naszych piersiach.

Chrystus jest Królem z krzyża. Kto Go zobaczył na krzyżu – zobaczył Go w Jego królowaniu, które jest królowaniem miłości sine modo („bez umiaru”) – jak jest napisane nad krzyżem w nowohuckiej Mogile. Innej władzy niż władza miłości, władza nad sercem człowieka, Chrystus nie chce. Innej nie szuka, do innej nie pretenduje, ofiarowywanej Mu – nie przyjmuje. Wielokrotnie pokazał to w swoim ziemskim życiu – uciekał przed tymi, którzy „chcieli Go porwać i obwołać królem” (J 6, 15).

Czy rzeczywiście tak trudno jest – patrząc z uwagą na krzyż – zobaczyć, odkryć, doświadczyć Chrystusowej, królewskiej władzy nad sobą? Czy ten rodzaj władzy – władzy miłości – jest za mały? Nie dość konkretny? Ile jest warta władza nad człowiekiem, która nie jest władzą „nad jego sercem”? Jeśli jest wykonywaniem poleceń, ale bez wewnętrznego przekonania, bez utożsamienia się z nimi, bez uznania za swoje?

Jezus mówi w Ewangelii według św. Jana: „Jeżeli Mnie miłujecie, będziecie zachowywać moje przykazania” (J 14, 15). Zachowywanie ich bez miłości nie jest więc tak naprawdę ich zachowywaniem. A w każdym razie niegodnym człowieka. Chrystus nie przyjmuje darów składanych Mu na sposób niewolniczy. Bez chęci. Bez radości. Rękami związanymi jedynie prawem, lękiem przed instytucją czy naciskiem grupy. Rezygnacją oraz pełnym żalu i wewnętrznego buntu dostosowaniem się. Chrystus na krzyżu ma władzę wezwać człowieka aż do męczeństwa. A tego żadną inną władzą nie można człowiekowi nakazać.

30/152
NAJWIĘKSZY
– NAJMNIEJSZY

Uczniowie przystąpili do Jezusa z zapytaniem: „Kto właściwie jest największy w królestwie niebieskim?”. On rzekł: „Jeśli się nie odmienicie i nie staniecie jak dzieci, nie wejdziecie do królestwa niebieskiego. Kto się uniży jak dziecko, ten jest największy w królestwie niebieskim. I kto by przyjął jedno takie dziecko w imię moje, Mnie przyjmuje” (por. Mt 18, 1–5).

To jeden z tych dialogów Jezusa z uczniami, który wzywa nas nie tylko do radykalnej zmiany myślenia, ale także do równie zasadniczej korekty działania i postępowania. Dialog przewracający porządek i skrutujący nasze ambicje.

Oto ambicją ucznia Jezusa winno być odkrycie w sobie nie „największego”, lecz „najmniejszego” w gronie współbraci. Nie chodzi przy tym jedynie o postawę pokory. Chodzi o hierarchię i porządek ustanowione w Kościele oraz objawione w dziejach zbawienia przez Pana. Jezus utożsamia się z tym, który jest najmniejszy, a nie z tym, który jest największy we wspólnocie. Wybiera mniejszego i najmniejszego!

Dlatego Abel (młodszy), a nie Kain. Dlatego Jakub (chowający się za matkę, krętacz i kłamca), a nie Ezaw. Dlatego Józef, a nie jego starsi bracia. Dlatego Dawid (w którym nawet własny ojciec nie widział „materiału” na króla). Dlatego Izrael – „najmniejszy”, a nie największy spośród narodów ówczesnego świata. Pasterze i rybacy, a nie uczeni w Piśmie. Cudzołożnice i celnicy, a nie faryzeusze. Zacheusz, a nie ktokolwiek inny w Jerychu. Piotr (który trzykrotnie zaparł się Jezusa), a nie Jan (który był pod krzyżem). Wymieniać tak można by długo: Szaweł – „najmniejszy spośród wszystkich apostołów”, prześladowca Kościoła, Augustyn uwikłany w grzech i przedłużającą się słabość woli…

Powtórzmy: to nie nasz wybór, to wybór Jezusowy. To Pan utożsamia się z człowiekiem „najmniejszym”, poniżonym (zredukowanym niemal do zera) przez grzech. Jezus kocha podnosić takich ludzi. I działać właśnie przez nich! Z niewyobrażalną wręcz mocą i wiarygodnością. Ukazując przy tym wyraźnie, że „porządek” w Kościele jest przede wszystkim porządkiem  ł a s k i,  a nie  z a s ł u g i.  To „najmniejsi” w czytelny sposób odsyłają do Boga. Nie zatrzymują innych na sobie (bo nie ma na kim). Wyraźnie wskazują na Źródło.

No dobrze – zapyta ktoś – a święci? Święci dobrze wiedzą, że są najmniejsi, i że są, kim są, wyłącznie z Bożego miłosierdzia, które ich  u p r z e d z a.  O tym najpiękniej pisze Mała Tereska w swojej przypowieści o ojcu, który jest lekarzem. Jeśli jego syn złamie nogę, potknąwszy się o kamień, ojciec natychmiast go podnosi i leczy. Czasami jednak ojciec, wiedząc, że na drodze syna leży niebezpieczny kamień, pędzi tam przed nim i niepostrzeżenie usuwa przeszkodę. Syn – jeśli się o tym kiedyś dowie – kocha jeszcze bardziej. Teresa mówi: do szaleństwa! Wie, że jest, kim jest, wyłącznie dlatego, że została umiłowana miłością nieomylnej zapobiegliwości. Wie, że Bóg odpuścił jej nie wiele, lecz wszystko.

Mała Tereska stwierdza to samo, co „największy” w dziejach zachodniego Kościoła doktor, św. Augustyn: „Wyznaję, że wszystko zostało mi odpuszczone, i to zło, jakie popełniłem z własnej chęci, i to,  c z e g o   d z i ę k i   T o b i e   n i e   p o p e ł n i ł e m”.

Tereska i Augustyn – jacy oni są przeźroczyści! Jak wyraźnie widać przez nich Jezusa! I moc Jego łaski, która czyni ich największymi w królestwie niebieskim.

31/152
SKARB
W NIEBIE

Liturgia uroczystości Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny wzywa nas do nieba. To wezwanie z trudem do nas trafia. Czyż niebo nie jest dla nas niewyobrażalne? „Ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują” (1 Kor 2, 9). A poza tym, czy „patrzenie w niebo” nie jest najłatwiejszym zarzutem, jaki można postawić chrześcijanom? Że odwracają wzrok od ziemi i od konkretnych ludzkich problemów, które trzeba rozwiązać tu i teraz? Że mamią samych siebie i innych fałszywą nadzieją? Czy nadzieja na niebo nie jest rodzajem „duchowej gorzałki” (Lenin)?

Tymczasem w najważniejszym z kazań Jezusa czytamy: „Nie gromadźcie sobie skarbów na ziemi, gdzie mól i rdza niszczą, i gdzie złodzieje włamują się i kradną. Gromadźcie sobie skarby w niebie, gdzie ani mól, ani rdza nie niszczą i gdzie złodzieje nie włamują się i nie kradną” (Kazanie na górze; Mt 6, 19–20).

Znów – wydawać by się mogło – nieco marzycielska, bardzo ogólna i równie mało praktyczna rada, zwłaszcza w swojej drugiej (pozytywnej) części…

Mogłoby się tak wydawać, gdyby nie jedna, bardzo konkretna rozmowa Jezusa przeprowadzona na kartach Ewangelii. Zapisali ją wszyscy trzej synoptycy (Mt 19, 16–26; Mk 10, 17–27; Łk 18, 18–27) – to rozmowa z „bogatym młodzieńcem”.

W pierwszej chwili wydaje się, że Jezusowy rozmówca ma niemal wszystko: ma o wiele więcej, niż zwykle zauważamy. Owszem, ma „wiele posiadłości”, ale pochodzi z książęcego rodu (to zauważa św. Łukasz), przede wszystkim dysponuje „bogactwem”, jakim jest sama młodość – ze wszystkimi swoimi pytaniami, dążeniami, energią, radykalizmem, nadziejami itd. Jest też człowiekiem uczciwym, ma prawo bez wstydu patrzeć w lustro – ma sprecyzowaną skalę wartości i trzyma się jej w życiu. Gdy Jezus zwraca mu uwagę na przykazania („Nie zabijaj, nie cudzołóż, nie kradnij, nie zeznawaj fałszywie, czcij ojca i matkę, miłuj bliźniego swego jak siebie samego”), odpowiada ze szczerością, której nie ma powodu kwestionować: „Przestrzegałem tego wszystkiego od mojej młodości”.

A jednak Jezus mówi temu człowiekowi: „Jednego ci brakuje”. I tym „jednym” jest właśnie „skarb w niebie”: „Idź, sprzedaj, co posiadasz, i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie. Potem przyjdź i chodź za Mną”.

To nie jest łatwa mowa. Wynika z niej bowiem, że samo zachowywanie przykazań nie jest jeszcze gromadzeniem „skarbu w niebie”. Bogaty młodzieniec przestrzega wszystkiego, ale tego skarbu ciągle mu brakuje.

Czy to nie budzi Waszego protestu? Czyż niebo nie jest dla tych właśnie, którzy postępują według przykazań?

Być może. Może być wszakże również i tak, że w przestrzeganiu przykazań upatrujemy nie tyle drogi do nieba, co raczej tytułu (do sprawiedliwości) do najdłuższego i bezproblemowego egzystowania na ziemi. Mówię o Bogu, ale sercem jestem wyłącznie na ziemi. „Gdzie skarb twój, tam serce twoje” (Mt 6, 21).

32/152
POCZĄTEK
WYPŁATY

W Ewangelii według św. Mateusza pojawia się dialog Jezusa z Piotrem:

Wtedy Piotr rzekł do Niego: „Oto my opuściliśmy wszystko i poszliśmy za Tobą, cóż więc otrzymamy?”. Jezus zaś rzekł do nich: (…) „Każdy, kto dla mego imienia opuści dom, braci lub siostry, ojca lub matkę, dzieci lub pole, stokroć tyle otrzyma i życie wieczne odziedziczy” (Mt 19, 27–30).

Lektura wywołała we mnie wspomnienie. Po pierwszym roku seminarium podczas wakacji czytałem w szpitalu Zapiski więzienne kard. Stefana Wyszyńskiego. Nie pamiętam, żebym później wracał do tej lektury, a jednak niektóre jej fragmenty zostały w mojej pamięci do dziś. Jednym z nich jest komentarz kardynała do przytoczonej perykopy. Brzmi on mniej więcej tak (cytuję z pamięci): „Pytał ongiś Piotr: Oto my opuściliśmy wszystko i poszliśmy za Tobą, cóż więc otrzymamy? Jezus mu odpowiedział: Każdy etc. odziedziczy. Później Piotr był w więzieniu, i na arenie, i na krzyżu. To już był początek wypłaty!”.

Zapamiętałem ten tekst, choć nie mogę powiedzieć, żebym go wtedy zrozumiał… Nie wiem nawet, czy rozumiem go dzisiaj. Męczeństwo nie wydaje się wszak jakąkolwiek z twarzy wypełnionych Bożych obietnic. Z drugiej strony pierwotny Kościół zawsze mówił o męczeństwie jako o momencie szczególnego doświadczenia łaski i obdarowania – nie, nie gwałtowną śmiercią, lecz radykalną miłością do Boga i do ludzi. Nie dlatego przecież czcimy męczenników, że zostali zabici w przerażający sposób, lecz dlatego, że nawet w samym środku takiego doświadczenia nie stracili swego zawierzenia Bogu i miłości do ludzi – w tym także do… oprawców.

Tego człowiek nie ma sam z siebie. To rodzaj miłości, na który może go otworzyć jedynie komunia z Jezusem. Tę miłość przyjmuje się jedynie jako dar. W doświadczeniu krzyża (to znaczy: w Jezusie!) Piotr odnalazł nową rodzinę tam, gdzie – po ludzku – nigdy by jej sam nie szukał. Doznał szczególnego „rozszerzenia serca”. Zobaczył swoich braci i swoje siostry w ludziach, przed którymi – znów, po ludzku – powinien był uciekać.

To było również doświadczenie kardynała Wyszyńskiego w więzieniu. W Zapiskach wspomina, jak przeżywał więzienną Wigilię Bożego Narodzenia. Wszyscy wiemy, że jest ona jedną z najpiękniejszych celebracji rodzinnych; chcemy być wtedy przy najbliższych, ich brak w Wigilię ma zupełnie inną moc rażenia.

Wtedy – w tamtą Wigilię – kardynał wziął opłatek, wyszedł z celi i podszedł do pilnującego go strażnika – zapewne funkcjonariusza Służby Bezpieczeństwa. Nie pamiętam już reakcji tamtego oficera. Ale nie ona jest tu najważniejsza. Ważne jest doświadczenie bezinteresownej – rodzinnej – miłości do człowieka, który co najwyżej mógł pozostać dla kardynała obojętnym „obcym” (ale pewniej wrogiem), a naraz stał się „bratem”. „Stokroć tyle otrzymacie… braci”.

To już był początek wypłaty.

33/152
GODZINY
I GODZINKI

Na rzymskiej konferencji poświęconej adhortacji Evangelii gaudium papież Franciszek komentował między innymi przypowieść o robotnikach w winnicy (Mt 20, 1–16). Zwrócił uwagę na determinację Gospodarza, który nie raz, lecz aż pięć razy w ciągu dnia wychodzi, by szukać współpracowników. Co więcej, potrafi się ucieszyć zaangażowaniem tych, którzy dali się zaprosić jako ostatni i pracowali jedynie godzinę. Wynagradza ich pracę taką samą kwotą, jaką daje tym, którzy podjęli pracę jako pierwsi.

Ewangelizacja – podkreślał papież – jest zawsze dziełem wspólnym. Jest dziełem Kościoła, wspólnoty, dlatego każdy, kto się jej podejmuje, a już zwłaszcza ten, kto jej przewodzi (biskup, kapłan, katechista, lider wspólnoty), winien wiele swojej energii poświęcić na wyszukiwanie, formowanie, motywowanie współpracowników. Jednym z podstawowych zadań ewangelizatora jest pomoc w rozeznaniu złożonych w nich przez Boga charyzmatów, potwierdzenie ich, wsparcie własną modlitwą i „posłanie do winnicy”. Nie ma co przy tym chować się za pozorne usprawiedliwienia, wymówki i utyskiwania typu: „Teoria! A gdzie ja znajdę tych chętnych?! Nikomu się nie chce!”.

Samo rzymskie sympozjum dało pod tym względem do myślenia: przeszło dwa tysiące uczestników, w tym 34 biskupów, 364 księży, 30 diakonów, niemal 300 sióstr i braci zakonnych oraz ponad 1300 świeckich. Ale z Polski… 10 osób: 3 biskupów, 7 księży. Najwyraźniej nie potrafimy wspierać naszych świeckich Sióstr i Braci na miarę odpowiednią do ich rzeczywistego zaangażowania w proces ewangelizacji w Polsce.

Z przywołanej przez Franciszka przypowieści chciałbym wydobyć jeszcze jeden istotny moment. Otóż ważne wydaje mi się nie tylko to, że Gospodarz winnicy pięć razy wychodzi w poszukiwaniu pracowników. Istotne jest również to,  o  j a k i c h  godzinach to czyni: o pierwszej, trzeciej, szóstej, dziewiątej, jedenastej (czyli wedle naszej rachuby czasu: o szóstej, dziewiątej, dwunastej, piętnastej, siedemnastej). To nie są „dowolne” godziny – to są precyzyjnie wybrane momenty MODLITWY. Przykładowo:  o  s z ó s t e j   g o d z i n i e   d n i a  Piotr modli się, oczekując na wysłanników Korneliusza (Dz 10, 9);  o  d z i e w i ą t e j  Piotr i Jan wchodzą na modlitwę do świątyni (Dz 3, 1); również  o  d z i e w i ą t e j  – na modlitwie Korneliusz otrzymuje w widzeniu polecenie od Boga co do siebie i swojej rodziny (Dz 10, 30). W tradycji Kościoła godziny te stały się godzinami brewiarzowymi, porządkując Modlitwę uświęcenia czasu – starsi ludzie do dziś pamiętają teksty „Godzinek” rozpisane na prymę, tercję, sekstę, nonę itd.

Zaproszeni do ewangelizacji słyszą owo wezwanie w czasie modlitwy! I podejmują je w czasie modlitwy!

To ogromnie ważne. W Kościele można przecież szukać zaangażowania z tysiąca powodów: dla kariery czy awansu społecznego, dla własnej satysfakcji i spełnienia, dla zaspokojenia potrzeby zrobienia czegokolwiek.

Jeśli zaangażowanie w ewangelizację nie rodzi się z modlitwy albo przynajmniej nie zostanie ostatecznie poddane jej skrutacji, obawiam się, że warte jest… funta kłaków.

34/152
TALENT

Przyjrzyjmy się przypowieści o talentach (zob. Mt 25, 14–30). „Pewien człowiek, mając się udać w podróż, przywołał swoje sługi i przekazał im swój majątek. Jednemu dał pięć talentów, drugiemu – dwa, trzeciemu – jeden, każdemu według jego zdolności”.

Nie rozumiemy dzisiaj słowa „talent” albo może lepiej powiedzieć: rozumiemy je inaczej niż w czasach Jezusa. W czasach Jezusa „talent” był po prostu miarą wartości pieniądza, oznaczał równowartość 27 kilogramów złota (lub srebra). Pięć talentów znaczy po prostu tyle, co 135 kilogramów złota.

Jeśli przyjąć, że ceny złota kształtują się mniej więcej na poziomie 145 złotych za gram, będzie to znaczyło, że 1 talent ma równowartość blisko 4 mln złotych (dokładnie: 3 815 000 zł), zaś 5 talentów – nieco ponad 19 mln złotych.

Z całą pewnością mamy w Polsce kilka osób, które potrafią posługiwać się takimi sumami; przyznam się jednak, że ja nie za bardzo potrafię sobie takie sumy wyobrazić. Myślę także, że dalece przekraczały one wyobraźnię Jezusowych słuchaczy…

O to właśnie chodzi: nasza wyobraźnia w niewielkim stopniu jest zdolna opisać skalę obdarowania każdego z nas przez Boga. Nasza wiara (chrześcijaństwo) jest wielka właśnie przez to, co nam daje; nie przez to, czego od nas wymaga. Dopiero gdy o tym wiemy, staje się ona dla nas  D o b r ą   N o w i n ą  (a więc Ewangelią) – wtedy też jesteśmy w stanie ją przekazywać innym. Nie zostajemy/pozostajemy przecież chrześcijanami po to, aby się umartwiać i „metodycznie” cierpieć. I nie dla takich też powodów zapraszamy do wspólnoty Kościoła innych ludzi.

Bóg, którego głosimy (pod warunkiem, że Go takim wcześniej osobiście doświadczamy!), nie daje się wyprzedzić w dawaniu. Jest darem nieustannym. I bezinteresownym. Dar, który od Niego otrzymujemy, wart jest więcej niż 20 mln złotych. Jest nieprzeliczalny. Niewymierny. Nie ma ceny! Ostatecznie bowiem Bóg ofiaruje nam samego siebie! Jest bezinteresownym darem z samego siebie.

Ci, którzy próbują Go przeliczyć – i kupić (!) – dopuszczają się jednego z najcięższych grzechów, zwanego „symonią” (od Szymona z Samarii, który chciał za pieniądze nabyć od apostołów władzę przekazywania Ducha Świętego). Nie można Go kupić. Można natomiast wejść w obustronną relację bezinteresownej miłości, w której na dar Osoby próbujemy odpowiedzieć darem osoby.

35/152
GDZIE
BYŁEŚ?

Wszyscy znamy opis Sądu Ostatecznego zapisany w Ewangelii według św. Mateusza (Mt 25, 34–36.40.43):

Pójdźcie, błogosławieni Ojca mojego, weźcie w posiadanie królestwo, przygotowane wam od założenia świata! Bo byłem głodny, a daliście Mi jeść; byłem spragniony, a daliście Mi pić; byłem przybyszem, a przyjęliście Mnie; byłem nagi, a przyodzialiście Mnie; byłem chory, a odwiedziliście Mnie; byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie (…). Cokolwiek uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili. (…) Wszystko, czego nie uczyniliście jednemu z tych najmniejszych, tegoście i Mnie nie uczynili.

Piękny tekst. Z całą pewnością mówi o tym, co jest istotne w życiu wiary. Z siłą i przenikliwością sprawdza naszą religijność – żąda „ukazania wiary ze swoich uczynków” (por. Jk 2, 18). To prawda. Jeszcze ważniejsze jednak jest to, co ów tekst mówi o Bogu. A mówi wiele – i to w kontekście, w którym Bóg mógł-
by zostać „wywołany do tablicy” czy wręcz postawiony w stan oskarżenia.

Jakże bowiem pogodzić istnienie Boga, który jest miłością i opatrznością, i miłosierdziem, z faktem, że w ogóle istnieją ludzie głodni i spragnieni, i nadzy, i chorzy? Skąd w świecie choroby? Nierówność? Bieda? Cierpienie, zwłaszcza niezasłużone?! Skąd dramaty ludzi prawdziwie niewinnych?

Czy ludzie stający na Sąd Ostateczny nie mają prawa zapytać Stwórcy: A Ty? Gdzie byłeś? Wtedy, gdy my znajdowaliśmy na naszych ulicach i w naszych domach rozmaitego rodzaju biedę? Gdzie byłeś, gdy musieliśmy się zmagać z naszym własnym głodem, nagością i chorobą? Albo śmiercią najbliższych? Gdzie byłeś, gdy umierały nasze małe dzieci? Gdzie byłeś, gdy na oczach całego świata odebrano życie dwudziestu jeden Koptom, których jedyną „winą” było ich wyznanie? Można jeszcze o wiele mocniej: Gdzie byłeś, gdy w czasie II wojny światowej mordowano 1,5 miliona dzieci wyłącznie dlatego, że urodziły się Żydami?

Jedyna odpowiedź, jakiej Bóg udziela nam w Jezusie Chrystusie, brzmi: Byłem w nich! Byłem każdym głodnym i spragnionym, i nagim. Byłem każdym chorym. Byłem każdym umierającym. I każdym opłakującym czyjąkolwiek śmierć. Byłem każdym pobitym i zamordowanym.

To nie poezja. To czysta prawda Wielkiego Postu – prawda o Jezusie spragnionym, bezdomnym, uwięzionym i zabitym. Życie nikogo z nich nie było pozbawione sensu. Z każdym z nich byłem jedno. Choć prawda, że najczęściej nierozpoznany. Ani dla nich samych, ani dla tych, z którymi się spotykali. Także dla tych, którzy im pomagali.

To bardzo piękne objawienie Boga. Stary Testament również mówi o tym, że Bóg jest po stronie tego, który cierpi, doznaje jakiegokolwiek ograniczenia i upośledzenia. Tych, którzy są silniejsi, przestrzega, by nie wykorzystywali słabości swych sióstr i braci: „Nie będziesz złorzeczył głuchemu! Nie będziesz kładł przeszkody przed niewidomym!”. Jakby chciał powiedzieć: „Ja słyszę! I Ja widzę!”. Kiedyś okażę się sędzią nad wami! To ważne, że Bóg ostatecznie okazuje się obrońcą i opiekunem uciśnionych. Ale ważniejsze, że czyni to, będąc jednym z nich! A nie z bezpiecznej i niedostępnej wysokości własnego niecierpienia.

36/152
CZY JAN
SIĘ MYLIŁ?

W Ewangelii św. Marka (Mk 1, 1-2.4) czytamy o czasie, w którym spełniło się proroctwo Izajasza: „Oto Ja posyłam wysłańca mego przed Tobą, on przygotuje drogę Twoją (…). Wystąpił Jan Chrzciciel na pustyni i głosił chrzest nawrócenia na odpuszczenie grzechów”. Jan przygotowuje drogę Jezusowi, przygotowuje ludzi na przyjęcie osoby Mesjasza – tak interpretują jego posłannictwo Ewangeliści. Tymczasem przy uważnej lekturze Ewangelii trudno nie zadać sobie pytania: Czy Jezus rzeczywiście jest takim Mesjaszem, jakiego zapowiadał Jan? Czy Jan i Jezus nie należą do dwóch różnych światów? Czy w obrazie Mesjasza, którego zapowiada Chrzciciel, w ogóle można się dopatrzyć rysów Jezusa?

Jan mówi: „Już siekiera do korzenia drzew jest przyłożona. Plemię żmijowe, kto wam pokazał, jak uciec przed nadchodzącym gniewem”. Jezus: „Syn Człowieczy przyszedł szukać i zbawić to, co zginęło. Radość powstaje u Aniołów Bożych z jednego grzesznika, który się nawraca”.

Jan Chrzciciel: „Ma On wiejadło w ręku i oczyści swój omłot: pszenicę zbierze do spichrza, a plewy spali w ogniu nieugaszonym”. Jezus: „Ja nie będę was oskarżał przed Ojcem (…). Ja nikogo nie sądzę”.

Jan Chrzciciel: „Idzie za mną mocniejszy ode mnie, a ja nie jestem godzien, aby się schylić i rozwiązać rzemyk u Jego sandałów”. Jezus: „Ja jestem pośród was jako ten, kto służy. Czy rozumiecie, co wam uczyniłem (…). Ja, Pan i Nauczyciel, umyłem wam nogi”.

Ewangelia mówi nam, że Jezus sam dostrzegał różnice między sobą a swoim poprzednikiem: „Jan nie jadł ani nie pił (…), Syn Człowieczy je i pije, mówicie [o Nim]: to żarłok i pijak”. Jan domagał się od ludzi, aby przyszli do niego na pustynię, Jezus odwrotnie – z pustyni idzie do ludzi, tam, gdzie żyją i gdzie grzeszą… Jak rozwiązać tę sprzeczność między treścią proroctwa a jego realizacją?

Może postawa Jana ma nas nauczyć właściwej pokory w podejściu do Boga, szacunku i lęku, bojaźni Bożej. Po wiekach św. Augustyn ujmie to w jednym zdaniu zwróconym do Jezusa: „Ty możesz nazwać mnie przyjacielem, ja wiem, że jestem Twoim sługą”. A Jezus? Może dlatego okazał się inny niż wszystkie wyobrażenia Jana, że Bóg w ogóle jest inny niż malowany przez nas obraz. Jego miłość nieustannie znajduje coraz to nowe i zaskakujące formy. Bóg nie zna granic, w których my chcielibyśmy Go zamknąć.

Nie przeciwstawiajmy Jana Chrystusowi. Jan jest prorokiem posłanym przez Boga. Mówiąc o Nim, przecież się nie myli. Na słowa Jana trzeba spojrzeć jak na orędzie Boga, który jest miłością i który objawił się w Jezusie Chrystusie jako miłość.

Może to właśnie Jan pozwala nam zrozumieć, że miłość używa czasem ostrego tonu i nie cofa się przed upomnieniem, i że – z drugiej strony – miłość do Boga, która nie wypowiada się przez nawrócenie, pozostaje pustym słowem.

37/152
SPOSÓB
WIDZENIA

W początkowych rozdziałach Ewangelii według św. Marka znajduje się fragment opowiadający o pierwszych publicznych wystąpieniach Jezusa: „Gdy Jan został uwięziony, Jezus przyszedł do Galilei i głosił Ewangelię Bożą. Mówił: »Czas się wypełnił i bliskie jest królestwo Boże! Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię!«” (Mk 1, 14–15).

Jezus ogłasza czas, który jest pełny. Pełny czego? Czym wypełniony?

Święty Antoni z Padwy odpowiada w jednym ze swoich kazań: Czas pełny Boga! Wypełniony obecnością Boga. Bez Boga bowiem czas jest pusty! Nic w nim nie ma! Natomiast wypełniony Bogiem czas nabiera treści, sensu. Staje się obszarem panowania Boga – Jego królestwem.

O jaki czas chodzi? Odpowiedź brzmi: chodzi o ten moment, w którym żyjemy. Który się właśnie dzieje. W greckim tekście Ewangelii pada w tym miejscu słowo kairos – „chwila”, „moment”, „punkt” w czasie. W świątyniach poświęconych czasowi, czyli Chronosowi, Grecy przedstawiali Kairos jako młodzieńca – urodziwego, ale łysego, z jedynie niewielką kępką włosów na czole. Chcieli w ten sposób podkreślić, iż Kairos wymaga czujności i uwagi; możesz go schwytać jedynie zawczasu, kiedy Cię minie, nie ma go już za co złapać.

A więc Jezus mówi: moment, który się właśnie dzieje, jest pełny Boga! Czy to takie oczywiste? Jaki jest ów moment?

Właśnie uwięziono Jana. Największy spośród narodzonych z niewiasty trafił do więzienia przez kaprys ambitnej kobiety (Herodiady), a za chwilę straci życie z powodu przysięgi danej po pijanemu przez Heroda uwiedzionego tańcem jej córki (Salome): wszystko ci dam, nawet połowę królestwa…

Sam zaś Jezus idzie do Galilei, gdzie już po pierwszym wystąpieniu w rodzinnym Nazarecie zderzy się z odrzuceniem i cudem uniknie śmierci (Łk 4, 14–30). Ewangelista Jan świadczy zresztą, że – udając się tam – tego właśnie Jezus się spodziewał: „Wyszedł stamtąd [z Judei] do Galilei (…) wprawdzie sam stwierdził, że prorok nie doznaje czci we własnej ojczyźnie…” (J 4, 43–44).

A więc? Wygląda na to, że moment, o którym mowa, nie napawa zbytnim optymizmem. Jest pełen (?) zła – agresywnego i bezczelnego, niosącego śmierć i zagrożenie. Jezus jednak postrzega go jako pełny Bożej obecności.

Widzimy tak samo?

38/152
KOREKTA
WIDZENIA

Przynieśli go do Jezusa. We czterech. Przedzierali się z noszami przez tłum, wąskimi, kamiennymi uliczkami Kafarnaum. Im bliżej domu Szymona, tym tłum stawał się gęstszy. W końcu stało się jasne, że muszą się wspiąć na „dach”, i rozsunąwszy go, opuścić nosze ze swoim chorym na dziedziniec, na którym Jezus nauczał.

Marek (podobnie Łukasz) zapisał, iż Jezus „zobaczył ich wiarę”; a widząc ją – powiedział do paralityka: „Synu, twoje grzechy są ci odpuszczone”. Musieli się zdziwić! Czy tego się spodziewali? Czy nie po to go przynieśli, by go uzdrowił? A Jezus mówi o jego grzechach…

Ich wiara została poddana mocnemu skrutynium. Okazało się, że potrzebują wiary nie tylko w to, że Jezus potrafi uzdrowić ich przyjaciela. Potrzebują czegoś znacznie większego: potrzebują zawierzyć Jezusowemu rozeznaniu co do jego stanu. Muszą zawierzyć Jezusowej diagnozie i Jezusowej logice działania. Zapewne potrzebują skorygować swoje widzenie całej sytuacji, i otworzyć się na dary, które Jezus w tej chwili i w tym spotkaniu uznaje za pilniejsze i ważniejsze.

Ale – powie ktoś – czy to nie niedelikatne: mówić (publicznie) do paralityka o jego grzechach?! Czy to nie grubiańskie: wypominać grzechy człowiekowi aż tak „skopanemu” przez los?! Czy wobec takiego cierpienia nie lepiej byłoby raczej zamilknąć? A już zwłaszcza wtedy, gdy sam jesteś młody, zdrowy i pełen sił we wszystkich mięśniach?

Zapewne. Jezus jednak wcale nie od tego zaczyna. Jego pierwszym słowem do paralityka nie jest oskarżenie. Ależ skąd! Pierwszym słowem do niego jest zwrot: „Synu”! „Synu, odpuszczają ci się twoje grzechy”. W wersji św. Mateusza czytamy nawet: „Ufaj, synu! Odpuszczają ci się twoje grzechy” (Mt 9, 2).

Pierwsze jest więc uświadomienie więzi, relacji bohatera z Bogiem, którego objawia mu Jezus: „Jesteś Synem Boga” – Bóg jest twoim Ojcem! Jezus nie zaczyna spotkania z człowiekiem od wypominania mu grzechów. Zaczyna – zawsze – od uświadomienia mu, kim jest, i kim jest Bóg, który go stworzył i podtrzymuje w istnieniu. Bóg jest Ojcem. Ściślej rzecz ujmując: „Tatą” – Abba; i tu nie chodzi o infantylizację wiary, tylko o charakter relacji, o jej ciepło, intensywność, czułość. Możesz Mu zaufać.

Ta relacja jest źródłem Twojej godności – nieusuwalnej i nieporównywalnej z czymkolwiek innym. Żadna choroba czy niepełnosprawność (żaden paraliż) niczego w tym nie mogą zmienić: jesteś obrazem Jedynego Syna Bożego. Nie jesteś w świecie przypadkiem. Nie jesteś nawet wyłącznie „owocem” miłości i decyzji swoich rodziców. Nie jesteś wyłącznie biologią. Istniejesz, gdyż Bóg (Abba) tego odwiecznie zapragnął, i pragnie w tej chwili. Jesteś synem w Synu. Masz w sobie życie z Ojca.

To jest właśnie to, co z całą przenikliwością stwierdza papież Franciszek u początku swego pontyfikatu w encyklice Lumen fidei. Mówi: jeśli chcecie wprowadzić człowieka w chrześcijaństwo, nie zaczynajcie od Dekalogu, lecz od Modlitwy Pańskiej. Najważniejszym tekstem katechumenalnym jest Ojcze nasz. Najpierw kerygmat, potem wykład moralności.

39/152
ŁATANIE STAREGO UBRANIA

Tym razem punktem wyjścia jest czyste skojarzenie. Wyłącznie skojarzenie. Choć – jeśli ośmielam się nim podzielić – to z przekonania, że kryje się w nim coś więcej. W Ewangelii Marka Jezus przestrzega nas przed łataniem dziur w starym odzieniu za pomocą kawałka materiału oderwanego z nowego ubrania (Mk 2, 18–22). Efektem takiego działania jest bowiem „jeszcze większe rozdarcie”. W greckim tekście jest w tym miejscu słowo schizma, które uderzyło mnie z całą siłą zapewne z racji kontekstu Tygodnia Ekumenicznego³.

Tydzień Ekumeniczny uświadamia nam schizmę – nie jedną, lecz wielopostaciową: setki rozdarć, jakimi nadwerężona jest szata Kościoła. Kościół jest jeden, i takim go wyznajemy w odmawianym przez nas Credo nicejsko-konstantynopolitańskim. Ale jest „podarty”. Jest jednym Kościołem podzielonych chrześcijan.

Rozdarcia są objawem „starości”. I nie chodzi o to, że Kościół ma dawną metrykę, że liczy sobie dwadzieścia wieków. Chodzi o to, że jest komunią ludzi, z których każdy – niezależnie od daty urodzenia – nosi w sobie „starego (to znaczy grzesznego) człowieka”. Zostaliśmy przez Pana wezwani do Kościoła właśnie po to, by doświadczyć pełnego odnowienia w Chrystusie. On jest Nowym Adamem. Z Niego możemy się urodzić na nowo.

W omawianej perykopie właśnie do tego wzywa – do odważnej decyzji całkowitej przemiany/nowości. Jej przeciwieństwem jest zmiana pozorna: człowiek chce zostać (i zostaje) przy „starym”, a z całej pełni nauki Jezusa wybiera jakiś pasujący mu fragmencik (2–3 cytaty) i „przyszywa” go do dawnego sposobu myślenia i działania. To z całą pewnością nie czyni go chrześcijaninem. Podobnie jest z Kościołem. Jest „stary” naszą „starością”, jest grzeszny naszymi grzechami, jest rozdarty naszymi rozdarciami.

Czy ich zaleczenie jest w ogóle możliwe? I w jaki sposób można je usunąć?

Ewangelia przestrzega nas przed metodą zakrywania rozdarć przy pomocy oderwanej skądinąd „łaty”. Nie wystarczy w łacińskim Kościele zaśpiewać Akatyst, nawet zachwycając się głębią wschodniej teologii i pięknem muzycznej harmonii. Podobnie niewiele zmieniałoby odśpiewanie w cerkwi Kyrie w notacji gregoriańskiej.

„Łatą” nie może być także wypowiadane przez nas na zasadzie refrenu Jezusowe zdanie: „Ojcze, spraw, aby byli jedno”. Deklamujemy je raz do roku, przez tydzień, pozostając jednak przy swoich starych strukturach myślenia i postępowania w Kościele – w przekonaniu, że „nasze” jest dobre, i w pragnieniu, by spodziewana jedność nie wymuszała na nas żadnej poważniejszej zmiany.

A ona wymaga od nas kompletnego odnowienia się w Chrystusie. Całkowitej nowości. Wszystkich i każdego. Osób i wspólnot. Jedność jest owocem i miarą przyjęcia odkupienia i odrodzenia podarowanego nam przez Boga w Jezusie.

40/152
ŚLEPOTA
SERCA

W Ewangelii według św. Marka zawarty jest epizod, w którym Jezus uzdrawia człowieka z uschłą ręką. Rzecz dzieje się w szabat, dlatego przeciwnicy Jezusa śledzą Go, „żeby Go oskarżyć” o naruszenie świątecznego spoczynku. Pan każe choremu stanąć na środku, a następnie zadaje swym oponentom pytanie: „Co wolno w szabat: Życie ocalić czy zabić?” (Mk 3, 4).

W tekście Ewangelii pytanie to brzmi (ściśle i dosłownie): „Duszę ocalić czy zabić?”. Greckie słowo psyche można tłumaczyć zarówno jako „życie”, jak i „dusza”; św. Hieronim w Wulgacie wybiera – to znamienne – drugi wariant: animam salvam facere an perdere? Chce zapewne powiedzieć, że Jezus postrzega dramat chorego człowieka (a także jego potrzeby!) w zupełnie innych kategoriach niż otoczenie. Jezus widzi nie tylko jego chorą rękę – patrzy o wiele głębiej: w jego duszę. Choroba nie dotyka przecież człowieka jedynie w wymiarze somatycznym! Jest także wyzwaniem duchowym, nierzadko generuje natrętne pytania, na które najczęściej nie ma odpowiedzi, przetrąca nadzieję, kusi do zwątpienia w miłość, dobroć i opatrzność Boga.

To prawda, nie wiemy, w jakim stanie duszy ów chory bohater Ewangelii przyszedł do synagogi; wiemy jednak, że zbawienie, które Jezus chciał mu ofiarować – i ostatecznie ofiarował! – dotyczyło przede wszystkim wymiaru duchowego. Podobnie jak stało się w przypadku uzdrowionego nieco wcześniej paralityka (zob. Mk 2, 1–12): Jezus najpierw odpuścił mu grzechy, a dopiero potem (na dowód prawdziwości rozgrzeszenia!) przywrócił mu władzę w mięśniach.

Zanim wszakże dokonało się uzdrowienie, św. Marek – i tylko on (wydarzenie bowiem relacjonują wszyscy synoptycy) – zanotował reakcję Jezusa na postawę otoczenia: „Spojrzał wkoło po wszystkich z gniewem, zasmucony z powodu zatwardziałości ich serca” (Mk 3, 5).

Także i w przypadku tego wersetu warto sięgnąć do tekstu oryginalnego. Nie mówi on bowiem o „zatwardziałości” serca. Marek zna to pojęcie i czasami go używa – również w odniesieniu do apostołów (por. Mk 16, 14); tym razem jednak mówi o „ślepocie serca” (u św. Hieronima: caecitas cordis). Nie chodzi o to, że mają twarde serca i że nie dociera do nich w żaden sposób Boże przesłanie; chodzi o to, że nie patrzą sercem! Sam Jezus – przeciwnie – patrzy sercem, i właśnie dlatego widzi nie tylko rękę, lecz i duszę chorego. Duszy nie można zobaczyć inaczej, jak tylko sercem…

Oni jednak mają ślepe serca, dlatego nie rozumieją ani owego postawionego na środku człowieka, ani Boga, który objawia się właśnie w Jezusie Chrystusie. Nie bez powodu św. Paweł życzy Efezjanom: „Niech Pan da wam światłe oczy serca…” (Ef 1, 18).

41/152
BLISCY

W Ewangelii według św. Marka czytamy:

Potem przyszedł do domu, a tłum znów się zbierał, tak że nawet posilić się nie mogli. Gdy to posłyszeli Jego bliscy, wybrali się, żeby Go powstrzymać. Mówiono bowiem: „Odszedł od zmysłów” (Mk 3, 20–21).

Polski przekład znów nieco łagodzi sens oryginału, używając bezosobowej formy: „mówiono”. Tak naprawdę Marek napisał: „mówili” (grec. elegon; Wlg. dicebant) – „oni mówili”. Jacy „oni”? Oni – bliscy! Krewni Jezusa, słysząc o tym, jak postępuje, nabrali podejrzeń, że zwariował. I przyszli Go powstrzymać.

Najwyraźniej nie wystarczy być fizycznie blisko Chrystusa, by od razu, automatycznie, stać się Jego uczniem. Nie przesądzają o tym nawet więzy krwi. Można stać pół metra od ołtarza, a nawet trzymać Jezusa w swoich rękach – jak ja to czynię (czasami kilka razy dziennie) – i uważać właśnie taki (eucharystyczny) styl Jego bycia, całkowite wydanie się do dyspozycji człowiekowi, za czyste wariactwo. Za szaleństwo, w którym człowiek gubi samego siebie.

Ta Ewangelia o „krewnych Jezusa” znalazła swój przedziwny ciąg dalszy pod koniec I w., w czasach prześladowania Kościoła przez cesarza Domicjana. Znamy tę historię dzięki Euzebiuszowi z Cezarei:

W czasie, gdy Domicjan rozkazał zgładzić potomków Dawida, niektórzy donieśli również o potomkach Judy, który był bratem Pańskim, jako o należących do rodu Dawida i krewnych samego Chrystusa (…). Żołnierz przyprowadził ich przed oblicze Domicjana. Zapytał ich o to, czy są potomkami Dawida. Otrzymał odpowiedź twierdzącą. Pytani o Chrystusa, Jego królestwo, naturę, miejsce i czas, odpowiedzieli, że Jego królestwo nie jest z tego świata ani z tej ziemi, lecz niebiańskie i anielskie, a objawi się ono na końcu czasów, gdy Chrystus nadejdzie w swojej chwale sądzić żywych i umarłych, oddając każdemu według jego uczynków. Domicjan nie kazał im wymierzyć żadnej kary, lecz wzgardził nimi, uważając ich za ludzi nieokrzesanych, i pozwolił im odejść. Innym dekretem zarządził przerwanie prześladowania przeciwko Kościołowi. Oni zaś po uwolnieniu stali się głowami Kościołów, jako świadkowie i krewni Pańscy, a po powrocie dożyli czasów Trajana w pokoju.

Zawsze mnie intrygowała ta decyzja cesarza. Domicjan nie był barankiem. Z jego rozkazu w tym właśnie czasie torturowano św. Jana (tradycja mówi o „smażeniu go w oleju”), a następnie zesłano na Patmos; papieża Klemensa utopiono, rzucając go w morze z kotwicą u szyi. Najwyraźniej w rozmowie z krewnymi Jezusa cesarz uznał, że nie ma się kogo obawiać – nie stanowią dla Rzymu żadnego zagrożenia. Euzebiusz zresztą wprost stwierdza, że liderami Kościoła stali się oni dopiero po powrocie do domu. Czy uczyniło ich nimi dopiero prześladowanie? Doświadczenie współudziału w cierpieniach Chrystusa? Wspólne z Nim przejście ze śmierci do życia?

42/152
SPRAWA
MIŁOŚCI

Fragment Ewangelii według św. Marka mówi o bezradności Jezusa: „ N i e   m ó g ł   t a m   z d z i a ł a ć   ż a d n e g o   c u du…”  (por. Mk 6, 1–6). „Tam” – czyli gdzie? W swoim rodzinnym mieście. W Nazarecie. Wśród swoich krewnych, przyjaciół, ziomków.

Dlaczego „nie mógł”? Co stanęło Mu na przeszkodzie w dotarciu do nich ze swoją łaską i mocą (wszechmocą!)? Co ich tak kompletnie zablokowało na Jego działanie?

Blokadą okazała się ich wiedza na Jego temat. Ich długa znajomość. Wiedzą o Nim więcej niż wszyscy inni. Znają Go od przeszło trzydziestu lat – spędzonych razem: na tych samych ulicach, w tej samej synagodze, przy tej samej bramie (w końcu Nazaret to nie jakaś wielka metropolia…). Znają Jego Matkę, pamiętają Józefa, który wprowadził Go w uprawiane przez siebie rzemiosło („cieśla”). Potrafią na zawołanie wyliczyć po imieniu wszystkich Jego kuzynów. Paradoksalnie to właśnie ta wiedza zamyka ich na Jezusa. Nie pozwala im dotrzeć do Jego tajemnicy.

A przecież – przypominał o tym Benedykt XVI w jednym ze swoich rozważań na Anioł Pański – człowieczeństwo Jezusa jest najdoskonalszym „narzędziem” objawienia Boga, najpełniej Go ukazuje. Czemuż więc mieszkańcy Nazaretu, mający daleko większą niż inni ludzie możliwość Jego poznania, okazują się niewierzący? I to w stopniu „zdumiewającym” samego Jezusa?

Do tego pytania papież dodał inne, kryjące już w sobie intuicję odpowiedzi: A dlaczego Maryja, Ta, która najpełniej ze wszystkich poznała człowieczeństwo swego Syna, nie zgorszyła się Nim? Bo wiara – odpowiedział Benedykt XVI – nie jest sprawą mocy, lecz miłości. W mieszkańcach Nazaretu ich wiedza zaowocowała pewnością siebie, pychą i samozadowoleniem. Swoją wiedzę o Jezusie uznali za wystarczającą. Dla Maryi – poznającej swego Syna z miłością – żadna wiedza na Jego temat nie była dość wystarczająca; z każdym dniem była Go coraz bardziej ciekawa i spragniona Jego poznania. Rozumiała, że to, co odkrywa (nawet w ludzkim porządku), to ciągle dopiero wierzchołek góry lodowej.

Nazaret bardzo przypomina Kościoły starej metryki – te, o których ostatni papieże z naciskiem powtarzają, że potrzebują nowej ewangelizacji. Kościoły, które łatwo wpadają w pokusę pewności siebie i fałszywego poczucia bezpieczeństwa. Wiedzą o Jezusie więcej niż ktokolwiek inny – szczycą się poziomem wykładanej na wydziałach swoich uniwersytetów teologii, podkreślają dawność swojej wiary (liczonej w stu- i tysiącleciach), przełożonej na procent ochrzczonych, na sprawnie działające struktury, kolorowe tradycje, organizacje i instytucje, na które można czynić odpisy podatkowe. Wszystko to – oglądane z pewnego dystansu – wydaje się równie sprawne (mocne), co… płaskie! Skąd się bierze w naszych Kościołach niewiara? I co znaczy zewangelizować je na nowo?

43/152
JESTEŚ
KAPŁANEM

W Ewangelii według św. Marka znajdujemy opis jednego ze sporów Jezusa z faryzeuszami i uczonymi w Piśmie (Mk 7, 1–13). Spór dotyczył fragmentu tradycji starszych – zgodnie z nią uczniowie Jezusa (i On sam) nie powinni siadać do posiłku bez umycia rąk.

Nie, nie chodzi o higienę. Chodzi o rytualne obmycie „rozluźnionej pięści” – adwersarze zarzucają apostołom, iż biorą posiłek nie tyle brudnymi, co dosłownie „pospolitymi” rękami (św. Hieronim przetłumaczył: communibus manibus). Nie chodzi więc o to, że się nie myją, tylko o to, że zaniedbują obmycie rytualne, które winno im uświadomić świętość sprawowanej czynności, a jeszcze bardziej ich kapłańską godność, którą realizują w każdej chwili życia – nie tylko w świątynnym kulcie.

Także w domu; także przy stole. Dla tych, którzy przynależą do Ludu Kapłańskiego (a takim był i jest Izrael), rzeczywistość nie powinna być dłużej dzielona na „świętą” (należącą do Boga) i „pospolitą” (prophanum). Bóg ma prawo nie tylko do tego szczególnego stołu, jakim jest ołtarz w świątyni, ale także do naszych stołów w kuchni i jadalni. Należą do Niego nie tylko naczynia liturgiczne, ale również te pospolite, których używamy na co dzień w naszych domach. Liturgią jest więc wszystko, co człowiek czyni, gdyż jest kapłanem. To nie nazwa funkcji czy zawodu, lecz tożsamość.

Jak widać, tradycja, o którą upominają się faryzeusze, jest sprawą poważną; jest w niej zakodowany poważny przekaz. Jezus z tym nie dyskutuje: Jego uczniowie są również Ludem Kapłańskim (każdy na mocy chrztu, a nie święceń), a czas mesjański, który się wypełnia z Jego przyjściem, oznacza – zgodnie z zapowiedzią zawartą w ostatnich akapitach proroka Zachariasza – poddanie Bogu całej rzeczywistości (por. Za 14, 20n.). Nie składamy Bogu na ofiarę martwych zwierząt; ofiarą dla Boga winno być to, w jaki sposób człowiek żyje – liturgia nie jest ograniczona do kultu sprawowanego na tej czy innej górze, ona dokonuje się w Duchu i w prawdzie (J 4, 19n.).

Jezus mówi natomiast, że znaki liturgiczne mogą się stać wyłącznie pustą formą, a nawet więcej: mogą się stać sposobem ucieczki przed prawdziwymi zobowiązaniami, jakie „ciążą” na człowieku. Przykładem jest w ustach Jezusa Korban, czyli ofiara złożona Bogu w taki sposób, iż zwalnia człowieka z finansowego wsparcia własnych rodziców.

Tę postawę Jezus opisuje słowem hypokritoi („obłudnicy”), które pierwotnie znaczy tyle, co „aktorzy”. Liturgia bowiem może stać się wyłącznie aktorstwem – odegraniem roli przez ludzi, którzy na ten moment ubierają maski, by przez chwilę stać się kimś innym, niż są. Jak widać, Jezusowi nie chodzi o unieważnienie liturgii i jej znaków. Chodzi natomiast o jej najgłębszą prawdę. O to, by liturgia nie była kryjówką, czymś, co daje człowiekowi fałszywe poczucie bezpieczeństwa. By nie była chwilową rolą. By – ostatecznie – nie była formą bałwochwalstwa, realizowania własnych projekcji na temat tego, co święte.

44/152
OD DRUGIEGO
OŁTARZA

Przy drugim ołtarzu procesji Bożego Ciała czyta się fragment Ewangelii o drugim rozmnożeniu chleba (Mk 8, 1–9): „A wziąwszy siedem chlebów, odmówił dziękczynienie, połamał i dawał uczniom, aby je rozdzielali. I rozdali tłumowi”.

To jeszcze nie Eucharystia, to jej zapowiedź, a także zapowiedź dyscypliny, jakiej – z Jego woli – będzie ona poddana, jej przekazu we wspólnocie wierzących: On przemienia i łamie chleb, daje apostołom, ci zaś podają go wiernym. Nie czyni tego sam, lecz przez pośredników, przez ustanowionych do tego szafarzy. Być pośrednikiem, szafarzem Eucharystii – czyli duchownym – to nie żaden tytuł do chwały czy wynoszenia się. To tytuł do… bojaźni, odpowiedzialności. Szafarstwo wymaga pokory (po obu stronach ołtarza), poddania się mu w posłuszeństwie Jezusowi.

Dziś owo posłuszeństwo nie jest takie proste, bo i pośrednictwo nie jest czymś „prostym i naturalnym” – wiele miejsca poświęca tej sprawie papież Franciszek w swojej pierwszej encyklice Lumen fidei. Mówi w niej o dzisiejszym człowieku, który – nastawiony bardzo indywidualistycznie – łatwo odnajduje się w pretensji wypowiedzianej przez J.-J. Rousseau: „Iluż ludzi między Bogiem a mną! Czy to takie proste i naturalne, że Bóg poszedł do Mojżesza, aby mówić do Jeana-Jacques’a Rousseau?”.

Czy Bóg musi przyjść do kapłana, by mógł przyjść do mnie? Na co mi te ręce? A jeśli jeszcze nie są one wystarczająco czyste? A jeśli są obciążone grzechem? Pośrednictwo – samo w sobie trudne – staje się jeszcze trudniejsze: trudność jest spotęgowana zgorszeniem. Doświadczeniem grzechu! Potrzeba pokory po obu stronach ołtarza. A ile ma jej Jezus!

W Lumen fidei papież wzywa, by pośrednictwo – jako zasada wpisana w dzieje i teraźniejszość objawienia – nie było przeszkodą, lecz otwarciem. Staje się to możliwe wtedy, gdy nie jest jedynie „podawaniem Chleba”, lecz prawdziwym przekazem wiary (bo wiara to nie „zbiór prawd”, ale życie – również życie sakramentalne). Podać komuś Eucharystię znaczy także poprowadzić go do wiary w nią, samemu najpierw w nią wierzyć – jej wierzyć – by potem wtajemniczyć drugiego. Dziś znaczy to także: uświadomić człowiekowi – który braku Boga często nie przeżywa jako braku – naturę jego głodu. Czy nie po to podczas Bożego Ciała wychodzimy na ulice, by krzyczeć o tym właśnie: „Jest Chleb”? Nie musicie być dłużej głodni! Dziś „podawanie chleba” Eucharystii oznacza ewangelizację.

Modlimy się za „pośredników”, za wezwanych na drogę do kapłaństwa, i za kapłanów. Modlimy się o świętość, wierność, wiarę, nawrócenie. O bojaźń Bożą. O prawdziwe świadectwo. I zdolność do przekazywania wiary, tak jak się przekazuje światło, odpalając świecę od świecy.

Ostatnie słowo – w imieniu kapłanów – to „dziękuję”. Dziękujemy za Waszą wiarę w Eucharystię, za wiarę, z jaką przyjmujecie ją z naszych rąk. Ta wiara nas buduje, powołuje i wzmacnia, czasami wręcz nas ratuje. Podawanie Eucharystii odbywa się w jedną stronę, ale przekaz wiary – w obydwie.

45/152
MISJONARZE,
NIE POSIADACZE

Kluczem do zrozumienia i wypełnienia Ewangelii o rozmnożeniu chleba (Mk 8, 1–9) jest pytanie o to, gdzie miało ono miejsce. „Jezus opuścił okolice Tyru i przez Sydon przyszedł nad Jezioro Galilejskie, przemierzając posiadłości Dekapolu” (Mk 7, 31). To znaczy, że był po wschodniej stronie jeziora, w świecie zamieszkiwanym w większości przez pogan. Zabrał tam uczniów, pokazując im główny kierunek ich przyszłej misji. To spośród pogan zebrał się ów „wielki tłum”, to w ich świecie Jezus dokonuje znaku, który jest zapowiedzią Eucharystii. Podkreśla to też powracająca liczba 7: 7 chlebów, 7 koszów jak 7 ludów pogańskich zamieszkujących te tereny.

Czy Eucharystia nie jest pokarmem zastrzeżonym tylko dla wiernych? Czy można ją w ogóle obiecywać poganom? Zapytajmy inaczej: a czy możemy ją jeść tylko we własnym gronie? Czy mamy prawo cieszyć się nią, spożywając ją tylko we wspólnotach „wiernych” i „świętych”?

Ewangelia Marka zna dwa rozmnożenia chleba: pierwsze, opisane dwa rozdziały wcześniej (Mk 6, 34–44), dokonało się po zachodniej stronie jeziora, gdzie Jezus nakarmił garnących się do Niego pobożnych Żydów. Drugie było jednak dla pogan. Czy można więc spokojnie spożywać Eucharystię, nie myśląc o tych, którzy jej nie jedzą? Czy po to wychodzimy na ulice z tym Chlebem, by powiedzieć światu: „Nigdy nie będziesz Go jadł. Zobaczcie, jaki mamy skarb! Ale nie dla was”? Dla kogo jest ten chleb? Kto Go spożywa? Nie jesteśmy posiadaczami Eucharystii, jesteśmy jej misjonarzami.

Mówmy konkretnie o nas, o polskim Kościele. Nieco ponad 16 proc. z nas przyjmuje Komunię. To nawet nie połowa z tych, którzy co niedzielę chodzą do kościoła. I niespełna jeden na sześciu ochrzczonych. Obchodzi nas ta piątka? Zostawimy ją z jej problemami, czy pozwolimy Jezusowi zaprowadzić nas w sam środek jej świata? Obchodzi nas Jego wola pójścia do nich z Eucharystią? Obchodzi nas ich głód? Czy nie łatwiejszy jest osąd? Czy jedyne, co potrafimy, to spierać się o to, kto ma prawo do komunii? I czy dopuszczalna jest komunia dla „rozwodników”? Czy to jest optyka Jezusa?

On widzi najpierw to, że „trwają przy Nim”, nazywa ich „Ludem” (choć formalnie do niego nie należą). Widzi więc najpierw to, co Go z nimi łączy, a nie to, co ich oddziela. (Warto przy tym zadać pytanie: Dlaczego przy Nim trwają? Czy nie dlatego, że „dobrze im uczynił wszystko?”; por. Mk 7, 37).

Dalej: widzi ich potrzeby. Wie, skąd przyszli. Jest na nich uważny. Nie wmawia im potrzeb. Patrzy, słucha, rozumie. My pytamy najczęściej: Na co człowiek zasługuje? (Czy w obliczu Eucharystii nie jest to najgłupsze i najbardziej niestosowne pytanie? Ktoś z nas zasługuje?). Dlaczego nie pytamy, czego człowiek potrzebuje? Jakie są potrzeby tych, których nie ma przy naszych ołtarzach? Czy potrafimy te potrzeby usłyszeć i rozeznać? Postawić je przed naszymi? Przyznać tamtym pierwszeństwo?

Nie wzywam do rozdawania Komunii „na lewo i prawo”. Chrystus nakarmił tych ludzi, rozmnażając dla nich nie tylko chleb, ale także „kilka rybek”. Najwyraźniej Jezusa można dawać nie tylko w postaciach eucharystycznych. Jest też w słowie, jest w doświadczeniu miłości, jest w uznaniu – w propozycji zaangażowania się, w modlitwie, w całym obszarze caritas. Można nawet powiedzieć, że chleb to nie wszystko. Kult nie wyczerpuje wiary. Choć jest szczytem działania Kościoła, dla nas jest źródłem… misji.

46/152
MOC
KRÓLESTWA BOŻEGO

W Ewangelii Markowej znajdujemy intrygujące słowa Jezusa: „Zaprawdę (Amen!), mówię wam: Niektórzy z tych, co tu stoją, nie zaznają śmierci, aż ujrzą królestwo Boże przychodzące w mocy” (Mk 9, 1).

Skoro te słowa wypełniły się na niektórych z Jego ówczesnych słuchaczy (skoro oni „zobaczyli królestwo Boże przychodzące z mocą”), to czy tym bardziej nie powinny wypełniać się na nas? Skoro wypełniły się wtedy, to tym bardziej są wypełnione dziś.

A może także w naszym pokoleniu wypełniają się tylko na „niektórych”? Może także dziś tylko niektórzy potrafią „ujrzeć” moc królestwa Bożego? Inni zaś jej nie widzą, ponieważ szukają tam, gdzie jej nie ma, albo – gdy już patrzą naprawdę na nią – wydaje się im ona raczej słabością niż mocą?

Czy jest jakaś inna moc królestwa Bożego niż ta, która objawiła się w Jezusie Chrystusie? Czy Chrystus był człowiekiem doświadczającym w sobie mocy Boga czy Jego bezsiły?

A dawniejsi i dzisiejsi męczennicy – kiedy wybaczają swoim zabójcom – czego w sobie doświadczają, jeśli nie porządkującej ich wewnątrz mocy Bożej, rzeczywistego królowania Boga, Jego władzy nad ich emocjami (strachem, gniewem), bólem, poczuciem krzywdy i gwałtu, chęcią odwetu (lub choćby elementarnej sprawiedliwości…)?

Królestwo Boże przychodzące „w mocy” to także cały wymiar charyzmatów wzbudzanych przez Ducha Świętego w Kościele. Duch porusza, uruchamia, przynagla, wzywa, uzdalnia do posługi, do świadectwa, do modlitwy, do wiary owocującej znakami. Znów, czy każdy z nas „widzi” tę moc? Czy każdy z nas jest jej ciekaw? Czy się jej nie boimy? Czy się przed nią nie kryjemy w bezpiecznych (?), bo dawnych strukturach myślenia i działania? Czy czasem nie działamy odwrotnie: czy nie „gasimy Ducha!” (zob. 1 Tes 5, 19) w sobie (ze strachu, by się nie odróżniać, by nie być uznanym za „cudaka”) i w innych (wyśmiewając, ściągając w dół, zawodowo podejrzewając, łatwo oskarżając)? A czy to nie jest jedno z ważnych zadań w Kościele: rozeznawać charyzmaty, udzielać im rekognicji i otworzyć się na ich dynamizm?

47/152
WDOWI
GROSZ

Przypomina o nim 12 rozdział Ewangelii według św. Marka: „Przyszła jedna uboga wdowa i wrzuciła dwa pieniążki, czyli jeden grosz” (Mk 12, 42). Zawsze mnie to intrygowało: jak to d w a pieniążki, skoro  j e d e n   g r o s z?  Przecież grosza nie da się podzielić – jest najmniejszą monetą w obiegu: nikt nigdy nie widział „półgroszówek” (analogicznie jest w przekładzie angielskim: two small coins, the equivalent of a penny). Zagadkę łatwo rozwiązać: w Izraelu w tym czasie były w obiegu różne monety, między innymi rzymskie i greckie. Najmniejszą rzymską monetę stanowił „kwadrans”, zaś najmniejszymi greckimi były (warte jego połowę) „lepty”. Tak więc ewangeliczna wdowa wrzuciła do świątynnej skarbony „dwa lepty, czyli jeden kwadrans” (i tak to jest zapisane w greckim tekście Marka).

Czy to już jednak cała odpowiedź? Czy nic więcej nie kryje się za tą „numizmatyczną łamigłówką”?

A może rzeczywista – prawdziwa – odpowiedź dotyczy czegoś zupełnie innego niż kantorowe przeliczniki?

Czy nie jest tak, że każdą – nawet najmniejszą – ofiarę składaną Bogu jesteśmy w stanie podzielić tak, żeby choć część z niej zachować dla siebie? Czy to nie jest nasza stała pokusa, żeby jednak ze swojego bycia dla Boga cokolwiek zachować dla siebie? Jesteśmy w stanie dać wiele, ale czy wszystko?!

Nawet jeśli oddamy Bogu  c a ł y  grosz (a nie tylko połówkę), to czy nie zostaje nam przynajmniej poczucie satysfakcji z tego, jakim jestem człowiekiem?! Z całą pewnością nie takim, „jak inni ludzie: zdziercy, oszuści, cudzołożnicy” (por. Łk 18, 11).

I tu dochodzimy do sedna sprawy: jest bowiem oczywiste, że tym, co składamy Bogu na ofiarę, nie są pieniądze (ani cokolwiek materialnego), nawet jeśli formą naszej ofiary jest „składka”. W ostateczności składamy zawsze na ofiarę siebie samych. Tak o tym pisze św. Paweł: „Proszę was, bracia, (…) abyście dali ciała swoje na ofiarę żywą, Bogu przyjemną” (Rz 12, 1), a więc nie  m a r t w e  zwierzęta (baranki, woły, gołębie itd.), lecz siebie  ż y j ą c y c h.  Dać Bogu siebie w całości, szukać Boga, a nie siebie samego w relacji z Bogiem – oto prawdziwe wezwanie ewangelicznej wdowy!

48/152
W DRZWIACH

Fragmenty eschatologicznej mowy Jezusa w redakcji św. Łukasza oraz św. Marka brzmią następująco:

Usłyszycie o wojnach i pogłoskach wojennych (…). Powstanie naród przeciw narodowi i królestwo przeciw królestwu, będą miejscami trzęsienia ziemi, będą klęski głodu. Wydawać was będą sądom i w synagogach będą was chłostać, i będziecie w nienawiści u wszystkich z powodu Jego imienia (zob. Mk 13, 7–13).

Każde pokolenie zderza się z tymi znakami. Każde słyszy o wojnach albo samo ich wprost zaznaje. W każdym pokoleniu narody powstają przeciw sobie. Każde pokolenie musi się zmagać z klęskami elementarnymi, każde modli się do Boga o zachowanie od powietrza i ognia, każde – również nasze – w ciągu swego życia wielokrotnie dowiaduje się o powodziach, trzęsieniach ziemi, wybuchach wulkanów, pochłaniających setki, nieraz tysiące ludzkich ofiar. Każde pokolenie zna swoich głodnych – nieraz całe obszary głodu – i to w najbliższym sąsiedztwie niepohamowanej niczym konsumpcji. W każdym pokoleniu, z naszym włącznie, słyszymy o prześladowaniach uczniów Chrystusa. Wszystkie takie momenty, zwłaszcza wzięte razem – wypiętrzone jeden na drugim – momenty skondensowanego, przerażającego, przemyślanego i bezczelnego zła, wyrywają nam z ust pytanie: Gdzie jest Bóg? Gdzie jest Pan i Jego królowanie nad światem? Jego Opatrzność? I miłosierdzie? Skoro takie rzeczy się dzieją? Gdzie On jest?! W tekście Markowym pada bardzo ważna odpowiedź. Gdy ujrzycie, że to się dzieje, wiedzcie, że blisko jest, WE DRZWIACH (Mk 13, 29). Gdzie jest Pan? Stoi we drzwiach! Pozwolicie Mu w nich stać? Nie zerwiecie się, by Mu otworzyć i zaprosić Go do środka? Nie powiecie Mu: „Wejdź”? „Panie, proszę, wejdź! Marana tha! Nie stój w drzwiach! Wejdź dalej i rozgość się! Proszę, usiądź. Poczuj się jak u siebie”. Czy nie tę właśnie wrażliwość budzi w nas Kościół każdego roku? Czy nie jest ona postawą wręcz oczywistą? Czy nie odpowiada naszym najgłębszym oczekiwaniom? Jak niesamowity jest Bóg, który – jak ubogi pielgrzym – stoi w drzwiach do własnego przecież domu, i czeka na zaproszenie. Nie, nie usuwa wszystkich wyżej wypomnianych dramatów z naszego życia i świata. Nawet nie tłumaczy do końca, skąd one się biorą. Chce jednak przeżywać je razem z nami. Chce, byśmy je przeżywali razem z Nim. Czy można Mu zamknąć drzwi przed nosem? Można. Ale czy warto? Blisko jest – we drzwiach. Ojcowie Kościoła mawiali nierzadko, że drzwiami człowieka są jego uszy. Chrystus, który stoi „we drzwiach”, to słowo Boga – LOGOS – które dociera do naszych uszu i „staje w nich”. Tak się dzieje choćby podczas każdej liturgii: odczytywane jest słowo, które dociera do naszych uszu. Od nas jednak zależy, czy zaprosimy je dalej. Może natrafić na drzwi zamknięte. Może się odbić od naszego braku zainteresowania. Natrafić na opór lub po prostu zlekceważenie. Możemy je puścić mimo uszu. Możemy je też zaprosić. Otworzyć przed nim drogę od uszu i do rozumu, i dalej do SERCA. Niektórzy mówią, że jest to najdłuższa droga, jaką słowo musi przebyć.

49/152
ZNAK

Czy jest jakieś słowo Boga zdolne choć trochę objaśnić niektóre wydarzenia? Wojnę w Libii⁴? Dramat Japonii⁵?

„Powstanie naród przeciw narodowi i królestwo przeciw królestwu, będą miejscami trzęsienia ziemi, będą klęski głodu. To jest początek boleści” – to słowa z niemal ostatniej mowy Jezusa, zwanej „eschatologiczną” (Mk 13, 8; por. Mt 24, 7-8). W pierwszej chwili mamy poczucie, iż niczego nie rozjaśniają – nie mówią bowiem ani „dlaczego?”, ani „skąd?”, ani „jak to możliwe?”. Mówią tylko, że możemy te wszystkie dramaty (głód, wojnę, zarazę, tsunami) przeczytać jako „znak”.

Znak dla kogo? Skoro mowa „eschatologiczna”, to może znak dla tych tylko, którzy doczekają paruzji i „końca świata”? Ale czy było choć jedno pokolenie ludzkie, które nie musiało się mierzyć z tym „znakiem”? Zabezpieczone od doświadczenia wojny czy trzęsienia ziemi? Więc może to nie odesłanie do nieznanej przyszłości, tylko klucz do rozumienia teraźniejszości – wskazówka, że w każdym czasie mamy być otwarci na Rzeczywistość, która go przekracza? Jest to więc znak także dla nas.

Ale znak czego? Co oznacza? Odpowiedź Jezusa brzmi: „początek boleści”. Byłoby lepiej przetłumaczyć: to znak, że „zaczęły się bóle” – domyślnie „bóle porodowe”, gdyż takie jest pierwsze znaczenie użytego przez obu Ewangelistów greckiego słowa odin. Zapyta ktoś: czy może się coś urodzić z takiego cierpienia? Inny doda: czy to nie za łatwa (a może nawet bezczelna) odpowiedź, sformułowana gładko przez kogoś, kto tylko ogląda te dramaty w telewizji? I co by to miało być – owo „coś”, co się rodzi? Nowe niebo i nowa ziemia? Przyszły świat? Już bez cierpień, głodu i zarazy? Czy to nie jest odpowiedź, z powodu której Lenin nazywał chrześcijaństwo rodzajem „duchowej gorzałki”?

Postawmy więc inne pytania: czy z owych kataklizmów nic nie ma się narodzić? Żadne dobro? Żaden rodzaj aktywności – solidarności, pomocy, wrażliwości? A dalej: czy naprawdę jedynym wymiarem naszego życia pozostaje doczesność? Czy musi ona wypełniać nam cały horyzont myślenia i wartościowania? Czy nie przywraca nam poczucia sensu wiara w taki wymiar rzeczywistości, gdzie żadne wypracowane przez nas dobro nie ulega zniszczeniu, lecz zawsze trwa? Czy wiara w „nowe niebo i nową ziemię” musi nas czynić obojętnymi na los obecnego świata? Czy nie lepiej przyjąć, że przemieniając nasze „dziś”, współpracujemy (za cenę „bólu”) z Bogiem, który chce je podnieść do poziomu swojego, wiecznego „Dziś”?

50/152
NOWOŚĆ

Wziął chleb, odmówił błogosławieństwo, połamał i dał uczniom, mówiąc: „Bierzcie, to jest Ciało moje”. Potem wziął kielich i odmówiwszy dziękczynienie, dał im, i pili z niego wszyscy. I rzekł im: „To jest moja Krew Przymierza, która za wielu będzie wylana. Zaprawdę, powiadam wam: Odtąd nie będę już pił [napoju] z owocu winnego krzewu aż do owego dnia, kiedy pić go będę nowy w królestwie Bożym” (Mk 14, 22–25).

Dwa „okruchy” z tego Słowa uderzyły mnie z nową siłą. Pierwszy jest związany z pojęciem „Krew Przymierza”. Już ojcowie zwracali uwagę na to, że zawarcie Przymierza (zarówno Synaickiego, jak i Nowego – w Chrystusie) dokonało się „we krwi”.

Pod Synajem Mojżesz pokropił najpierw ołtarz (symbolizujący Boga), a potem cały Lud tą samą krwią, pochodzącą ze złożonych na ofiarę zwierząt. Wyrażając w tym znaku pragnienie wpisane w ideę Przymierza: by jedna Krew mogła połączyć Boga i ludzi, by człowiek i Bóg stali się (na nowo) krewnymi.

Jezus – pieczętując Nowe Przymierze – daje nam swoją Krew do picia. Pragnienie Mojżeszowe staje się rzeczywistością: Krew wcielonego Boga może płynąć w naszych żyłach…

Myślę jednak o tym szczególe: pokropienie i picie. Znaczenie to samo. Pragnienie to samo. Jest jednak różnica między pokropieniem z zewnątrz a piciem – przyjęciem do wnętrza, do krwiobiegu, do serca. To jest to, co zapowiadał Jeremiasz, twierdząc o Nowym Przymierzu, że będzie wypisane na ludzkich sercach. Na tym właśnie polega jego nowość: nie na treści (pierwsze przykazanie pozostaje to samo: „Słuchaj… Pan jest jeden… Będziesz Go miłował…”), lecz na sposobie zapisu: w sercu, a nie na kamiennych tablicach, wewnątrz, a nie na zewnątrz człowieka.

Drugi szczegół („okruch”) jest jeszcze bardziej uderzający. Jezus mówi o swojej „Krwi Przymierza” – nie Nowego Przymierza. Uderzyło mnie to bardzo, zapewne z racji automatyzmu myślenia: Krew Jezusa jest Krwią Nowego Przymierza. Tak zresztą jest w Wulgacie: Hic est sanguis meus novi testamenti. Tekst grecki, oryginalny, w tym miejscu (zapewne w większości lekcji – także w zapisie Ewangelii Mateuszowej) nie mówi o Nowym Przymierzu. Słowo „nowy” pada dopiero w odniesieniu do Napoju Przymierza w królestwie Bożym. To jest dopiero nowość – ucztowanie z Bogiem w Jego królestwie! To jest zupełnie inna rzeczywistość. Spełnienie, a nie zapowiedź – nawet najdoskonalsza, ale ciągle w znaku (w sakramencie).

To jest niesamowite: ustanawiając i pieczętując własną Krwią Nowe Przymierze, Jezus – w tym samym momencie – odsyła nas dalej. Spełniając zapowiedzi, natychmiast wzbudza w nas następne pragnienie. Pokazuje Rzeczywistość, która jest ciągle przed nami. Oczekująca. I wzbudzająca oczekiwanie!

51/152
TAMTEJ
NOCY

„Po odśpiewaniu hymnu wyszli w stronę Góry Oliwnej. Wtedy Jezus im rzekł: »Wszyscy zwątpicie [we Mnie]. Jest bowiem napisane: Uderzę pasterza, a rozproszą się owce«” (Mk 14, 26–27).

To pierwsze zdanie, jakie apostołowie usłyszeli po wyjściu z Wieczernika. Po Ostatniej Wieczerzy. Po pierwszej Mszy świętej, która była jednocześnie Mszą ich święceń („To czyńcie na Moją pamiątkę”). Pierwsze zdanie (!), które dopiero co wyświęconym kapłanom/biskupom przepowiadało w sposób otwarty i zdecydowany ich grzech. I zdradę. I to zaraz. Tej samej nocy. Ciekawe, czy którykolwiek biskup odważyłby się powiedzieć podobne słowa swoim neoprezbiterom – w chwilę po wyjściu z katedry, po udzieleniu im święceń…

W ostatni Wielki Czwartek dostałem (pewnie jak każdy ksiądz) wiele życzeń. Również wiele wyrazów szczerej wdzięczności. W żadnym z tych tekstów nie usłyszałem nawet echa tamtych słów Jezusowych – aż do momentu, kiedy z krakowskimi klerykami na adoracji Pana Jezusa w ciemnicy otwarłem Markową Ewangelię i przeczytałem: „Wszyscy zwątpicie we Mnie!”. Czy to w porządku? Czy to wypada? Mówić tak do księży w dniu ich święta?

Czy nie wiedział tego trzy godziny wcześniej? Wtedy, gdy sprawował z nimi pierwszą Eucharystię i gdy celebrował z nimi sakrament święceń? Czy nie znał tej zapowiedzi proroka (Zachariasza)? Nie wiedział, że zbliża się moment jej wypełnienia? Czy nie wiedział, że za chwilę Go zostawią, i że w Niego zwątpią?

Wiedział!

Nie zrozumiał tego przecież dopiero po wyjściu z Wieczernika…

Wiedział – i mimo to ich wyświęcił?!

Tak! Święcąc ich – czyniąc ich kapłanami, jakby zapomniał nie tylko o ich przeszłości, ale także o ich  p r z y s z ł o ś c i.  Pewność co do tego, że już za progiem się nie sprawdzą, nie odebrała Mu przekonania o słuszności i sensie ich powołania. Nie odebrała Mu wiary i zaufania co do tego, że na tej drodze się zbawią. I że pomogą w zbawieniu wielu, wielu innym.

Bóg zna całą moją  p r z y s z ł o ś ć.  I często o niej zapomina. Zapomina o niej za każdym razem, gdy odpuszcza mi grzechy. (Nie mówi: „Nie przebaczę Ci, wiem, że jutro i tak zrobisz to samo”). Zapomina o niej, gdy z przekonaniem prowadzi mnie do przyjęcia święceń czy do złożenia ślubów, czy do życia w małżeństwie. Gdybyśmy mieli taką wiedzę (jak On) o przyszłości – swojej, naszej, drugiej osoby – czy w ogóle stać by nas było na podjęcie jakiejkolwiek pozytywnej decyzji?

52/152
POMIMO
GRZECHU

Kobiety, które przyszły do grobu Jezusa w poranek wielkanocny, usłyszały od Anioła: „Idźcie, powiedzcie uczniom i Piotrowi: Idzie przed wami do Galilei, tam Go ujrzycie, jak wam powiedział” (Mk 16, 7).

Dlaczego uczniom i  P i o t r o w i?  Skąd to imienne wskazanie Piotra? Po co? Czemu ma służyć?

Jak to czemu? – powie ktoś. To przecież oczywiste: Piotr musi zostać poinformowany! Osobno i dokładnie. Kto, jeśli nie on?! Pierwszy papież. Wikariusz Chrystusa. Najważniejszy autorytet w Kościele. Cóż będzie warte orędzie owych kobiet (a nawet pozostałych apostołów!), jeśli nie otrzyma rekognicji od Piotra? Czyż to nie Piotr przemawia w imieniu uczniów? I całego Kościoła? Czy i dziś z taką nowiną nie należałoby iść prosto i najpierw do papieża – następcy Piotra?

Zapewne takie właśnie jest nasze myślenie – wyznaczone kategoriami kościelnych struktur, władzy, autorytetu, nauczania itd. Stąd też Markowy zapis nie budzi w nas żadnego zdziwienia. Tymczasem przez wiele wieków interpretowano owo polecenie kompletnie w innym kluczu; lepiej powiedzieć: w innym duchu (Duchu!). U początku tego nurtu stoi Grzegorz Wielki (w każdym razie inni autorzy powołują się zwykle na niego). W swojej Homilii XXI mówi on tak: „Trzeba nam zapytać, czemu po [wspólnym] wezwaniu uczniów Piotr zostaje wskazany z imienia. Ależ gdyby anioł nie wywołał po imieniu tego, który zaparł się był Mistrza, ten nie ośmieliłby się przybyć pośród innych uczniów. Zostaje więc wezwany z imienia, by nie utracił nadziei z powodu swojego zaparcia się”.

Powodem wymienienia Piotra z imienia nie jest wyjątkowość jego urzędu i funkcji, ale wyjątkowość jego grzechu! Piotr jest przekonany, że po tym, co uczynił, nie ma moralnego prawa, by pojawić się ponownie w gronie apostołów (kto wie, czy tak samo nie myślą wszyscy jego współbracia?). Sam się wykluczył. Potrzebuje imiennego wezwania (i to od Chrystusa!), gdyż inaczej nie pójdzie do Galilei. Jest przekonany, że dla niego ta historia się skończyła. Tymczasem dla Chrystusa ona się tak naprawdę dopiero zaczyna…

Tylko św. Marek przekazał nam rozważane polecenie w tej formie: „powiedzcie uczniom i  P i o t r o w i”.  U Mateusza jest: „powiedzcie Jego uczniom” (Mt 28, 7). Łukasz podobnie stwierdza: „ogłosiły to wszystko Jedenastu” (Łk 24, 9). Tradycja uważała zawsze Ewangelię Markową za przekaz Piotrowy: Marek miał zapisać wydarzenia zbawcze tak, jak je zapamiętał – i jak je przepowiadał – Piotr. Tak więc to sam Piotr chciał, byśmy zapamiętali, z jakiej zapaści – grzechu i rozpaczy po nim – z jakiego poczucia wykluczenia wyrwał go ZMARTWYCHWSTAŁY PAN!

53/152
PRAWDA
I ŁASKA

Uderzający jest sam początek Ewangelii według św. Łukasza, adres, który Ewangelista kieruje do dostojnego Teofila (a więc do każdego z nas; „Teofil” znaczy tyle co „miłujący Boga”). Łukasz wyjaśnia cel swojej pracy: „Postanowiłem zbadać dokładnie wszystko od pierwszych chwil i opisać ci po kolei, byś się mógł przekonać o całkowitej pewności nauk, których ci udzielono” (Łk 1, 3–4). W dosłownym przekładzie Łukaszowy tekst brzmi: „byś poznał siłę tych słów, którymi byłeś katechizowany”.

O tak, właśnie to jest celem Ewangelisty: o to chodzi w ewangelizacji, by otworzyć słuchacza na doświadczenie mocy słów, które zna. Zna, bo był katechizowany. To jest intuicja zawarta w powtarzanym od 35 lat przez kolejnych papieży pojęciu „Nowa Ewangelizacja”.

Może bowiem tak być – i zapewne jest w przypadku każdego z nas (!) – że jesteśmy katechizowani całymi latami: od przedszkola po liceum i technikum, w szkole i w kościele parafialnym (przed sakramentami wtajemniczenia). Może być nawet tak, że opanujemy wiedzę z przedmiotu „religia” w stopniu ponadprzeciętnym, i że – w wypadku wygrania jakiejś olimpiady – otworzy nam ona drogę na Wydział Teologiczny. I może się okazać, że, znając każde z religijnych pojęć, nie będziemy się nawet domyślać zawartej w nich mocy. Albo – podejrzewając ją – zawczasu i świadomie zamkniemy się na jej działanie.

Ale może być też i tak – i w to mocno wierzy Kościół – że jeśli tylko rzeczywiście otworzę się w końcu na Ewangelię, odkryję naraz siłę każdego słowa, jakie od dawna w sobie noszę; noszę, gdyż – na szczęście (!) – latami ktoś mnie katechizował (jak widać, św. Łukasz przełamuje nieco „sztywną” konstrukcję programów ewangelizacji: „najpierw kerygmat, potem didache/katecheza”).

Skąd się bierze owa moc słów, którą przepowiada Łukasz? Przecież nie tylko z ich spójności! I nie tylko z ich mądrości, błyskotliwości czy logiki!

Bierze się ona z wydarzenia, które nie należy do historii. Nie jest przeszłe, lecz teraźniejsze. Dzieje się tutaj i teraz. Na imię ma: Jezus Chrystus! Słowo jest mocne, gdyż jest aktualne, jest ciągle nowe. Niesie w sobie – jak mówi do nas Jan (w trzykrotnie odczytanym w okresie Bożego Narodzenia Prologu) – nie tylko prawdę, ale też i łaskę! Prawda i łaska wcielone w Osobie mają moc uruchamiania. I uruchamiają!