Tytuł oryginału

Meditation and Contemplation

An Ignatian Guide to Praying with Scripture

Copyright © by Father Timothy M. Gallagher, OMV Published by arrangement with The Crossroad Publishing Company

© Wydawnictwo WAM, 2015

Redakcja: Katarzyna Stokłosa

Korekta: Małgorzata Płazowska, Dariusz Godoś

Projekt okładki: ChapterOne

zdjęcia na okładce:

© clivewa – Fotolia

Skład: Edycja

NIHIL OBSTAT

Prowincja Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego

ks. Jakub Kołacz SJ, prowincjał, Kraków, 28 maja 2015 r., l.dz. 32/2015

ISBN 978-83-277-0480-1 (ePub)

ISBN 978-83-277-0481-8 (Mobi)

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200 • faks 12 42 95 003

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

www.wydawnictwowam.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260, 12 62 93 446-447

faks 12 62 93 261

e.wydawnictwowam.pl

Przygotowanie wydania elektronicznego: 88em.eu

Spis treści

Wstęp

Schemat medytacji i kontemplacji

1. „Czego chcę i pragnę”

„Oczyszczające łzy”

„Dopuściłem te słowa do serca”

2. Zasadnicza część modlitwy. Medytacja

Potrójny proces

„Otworzyłam więc listy świętego Pawła”

„Nie bój się”

3. Zasadnicza część modlitwy. Kontemplacja

Potrójny proces

Skąd wiem, że nie jest to tylko moja wyobraźnia?

„Wyobraziłem sobie, że jestem na miejscu Zacheusza”

„Pozwólcie dzieciom przychodzić do Mnie”

Czy mogę modlić się w ten sposób?

Zasadnicza część modlitwy: medytacja i kontemplacja

4. Nim zaczniemy się modlić

„Boże, moje serce jest gotowe”

„Zawsze wynoszę coś z lektury Ewangelii”

„Musi to być coś, co mnie porusza”

„Systematycznie czytam Ewangelie”

„Zazwyczaj posługuję się czytaniami ze Mszy świętej na dany dzień”

„W ciągu tygodnia modlę się Ewangelią z niedzieli”

Przygotowania do modlitwy

5. Rozpoczęcie modlitwy

Gdy serce przemawia do serca

„Rozważę, jak Bóg, Pan nasz, patrzy na mnie”

Ofiarowuję całą moją wolę i czyny Bogu
(modlitwa przygotowawcza)

Przypominam sobie fragment Pisma Świętego przeznaczony na tę modlitwę

W wyobraźni umieszczam siebie w miejscu, w którym rozgrywa się wybrana scena biblijna
(ustalanie miejsca)

Proszę Boga o to, czego chcę i pragnę w tej modlitwie

Jak używać tych narzędzi duchowych?

6. Zakończenie modlitwy

Rytmy serca

Gdy moje serce jest poruszone, mówię do Boga
(kolokwium)

Na zakończenie odmawiam Ojcze nasz

Refleksja nad naszą modlitwą

7. Dalsze rady na temat modlitwy

„Do lepszego znalezienia tego, czego się pragnie”

Modlitwa i ciało

„Zatrzymam się i spocznę”

Zmagania na modlitwie

Wzrastanie w modlitwie

Towarzyszenie na modlitwie

8. Podsumowanie. Przykład

Elementy elastycznej całości

Dzień pierwszy

Dzień drugi

Dzień trzeci

Kolejne dni

Poddać się twórczemu tchnieniu Ducha Świętego

9. Owoce modlitwy

Co się stanie, jeśli będę się w ten sposób modlić?

„Czysty dar łaski”

Podziękowania

Przypisy

Wstęp

Moje pierwsze doświadczenia z medytacją zdobyłem dzięki świętemu Franciszkowi Salezemu. Przez wiele lat słyszałem o medytacji i spotykałem się z zaleceniami tej formy modlitwy w książkach o życiu duchowym. Odnosiłem przy tym wrażenie, że jest ona źródłem wielkiego błogosławieństwa, co wzbudzało moje zainteresowanie. Nie wiedziałem jednak, jak mam się jej nauczyć. Była fascynująca, lecz tajemnicza. Nigdy nie wyobrażałem sobie, że może być dostępna dla zwykłego chrześcijanina, takiego jak ja.

Wtedy przeczytałem Filoteę świętego Franciszka Salezego, dzieło, którego podtytuł brzmi: Wprowadzenie do życia pobożnego. Tam odkryłem przeznaczony dla początkujących opis dziesięciu medytacji. Nie wiedziałem wówczas, że święty Franciszek Salezy odprawiał Ćwiczenia duchowe świętego Ignacego Loyoli i że wiele wyniósł z tego doświadczenia. Wiedziałem jedynie, że po raz pierwszy odnalazłem drogę ku medytacji.

Zacząłem praktykować dziesięć medytacji świętego Franciszka Salezego; doświadczenie to sprawiało mi radość. Gdy jednak ukończyłem dziesiątą medytację, znów poczułem się zagubiony. Był to zaledwie pierwszy krok zachęcający mnie do dalszej wędrówki. Nie miałem jednak pojęcia, co mam robić dalej i gdzie szukać kolejnych wskazówek.

Wiele lat później, w czasie mojej formacji seminaryjnej, dowiedziałem się więcej o medytacji. Wraz z kolegami uczyłem się medytować; praktykowaliśmy tę formę modlitwy codziennie. Byliśmy wdzięczni za pomoc naszym nauczycielom. Medytacja nie wydawała mi się już rzeczywistością odległą i tajemniczą.

Siedem lat później odprawiłem Ćwiczenia duchowe świętego Ignacego. Podczas rekolekcji dzień po dniu prowadzący je kapłan wyjaśniał nam rady Ignacego na temat modlitwy. Wprowadzaliśmy je w życie i podczas osobistych spotkań z kierownikiem duchowym odnajdowaliśmy odpowiedzi na nasze pytania. Po zakończeniu rekolekcji pomyślałem: „Ktoś w końcu nauczył mnie, jak się mam modlić”. Odczuwałem wdzięczność wobec świętego Ignacego Loyoli za jego naukę o modlitwie; wdzięczność ta miała się odtąd pogłębiać. Jasne i praktyczne rady świętego Ignacego otworzyły przede mną, jak wcześniej przed wieloma innymi osobami, pewną drogę modlitwy.

Ukończywszy seminarium duchowne, zacząłem dzielić się zdobytą tam wiedzą z innymi, prowadząc rekolekcje. Widziałem, jak kolejni rekolektanci doświadczają wciąż tego samego. Wciąż na nowo byłem świadkiem budzenia się siły duchowej, wyzwalanej przez naukę świętego Ignacego o modlitwie. Uwalniała ona pragnienie modlitwy hamowane dotąd przez niepewność i otwierała pewną drogę ku modlitewnemu doświadczeniu. Celem tej książki jest podzielenie się z czytelnikiem tą właśnie nauką.

Skupimy się na dwóch zasadniczych metodach modlitwy z użyciem Pisma Świętego, jakie proponuje święty Ignacy: na medytacji odwołującej się do refleksji i na kontemplacji odwołującej się do wyobraźni. Obie te metody, posługując się różnymi władzami poznawczymi – naszą zdolnością do refleksji nad sensem tekstu i naszą zdolnością do przybliżania sobie opisanych w nim scen za pomocą wyobraźni – otwierają przed nami przesłanie Biblii. To dwie różne drogi, ale obie wiodą do serca.

Wybrałem te dwie metody, gdyż święty Ignacy uznaje je za punkt wyjścia w modlitwie Pismem Świętym. Inne metody modlitwy budują na nich; stanowią zatem fundament innych form doświadczenia modlitewnego. Ów wybór pozwoli nam też dogłębnie rozważyć medytację i kontemplację mimo szczupłości miejsca. Jasność, którą dzięki temu uzyskamy, jest nieoceniona. Pozwoli nam ona na rzeczowe wykorzystywanie tych metod w sposób elastyczny i dostosowany do naszego szczególnego powołania, udzielonego nam przez Ducha Świętego. Taka wolność pomnaża wielce owocność modlitwy Pismem Świętym.

Moje ujęcie nauki świętego Ignacego o medytacji i kontemplacji opiera się na dwóch założeniach. Po pierwsze to przekonanie, że naukę tę najlepiej zrozumiemy wówczas, gdy prześledzimy uważnie to, co święty Ignacy faktycznie mówi w swoich Ćwiczeniach duchowych: powinniśmy pozwolić samemu Ignacemu, w jego własnych słowach, wyłożyć wspomniane metody. Bezpośredni kontakt z jego słowami otworzy nas na pełne bogactwo i nieustanną aktualność tej nauki^1.

Terminy medytacja i kontemplacja są dziś bardzo różnie rozumiane. Święty Ignacy używa ich w swoistym, okreslonym znaczeniu, na które pokrótce tu wskazujemy, precyzując je w całym tekście książki. Oba zakładają Objawienie chrześcijańskie. W kontekście tradycji chrześcijańskiej ignacjańskie rozumienie terminu kontemplacja różni się od znaczenia, w jakim używa go święty Jan od Krzyża. Dla świętego Jana od Krzyża kontemplacja to wlana, bierna modlitwa mistyczna. Dla świętego Ignacego to samo słowo oznacza aktywny udział w wydzarzeniu ewangelicznym za pomocą wyobraźni.

Drugie założenie sprowadza się do przeświadczenia, że wykład o modlitwie ożywiają konkretne przykłady. Doświadczenie ożywia słowo pisane, ukazując jego praktyczne odniesienie do naszej codziennej modlitwy. W tej książce będziemy konsekwentnie odwoływać się do zaczerpniętych z życia przykładów, ilustrujących naukę świętego Ignacego.

Niektóre z tych przykładów czerpię ze źródeł pisanych. Większość z nich pochodzi jednak z osobistych relacji. Ich autorzy podzielili się ze mną swoimi doświadczeniami medytacji i kontemplacji, udzielając mi wyraźnej zgody na cytowanie ich słów. Czyniąc to, starałem się uszanować ich prawo do prywatności. Dlatego przytaczając ich relacje, albo nie używam imion (pisząc na przykład „pewien mężczyzna” lub „pewna kobieta”), albo też posługuję się imionami fikcyjnymi. Same przykłady opisują jednak rzeczywiste doświadczenia^2.

Autorzy przytoczonych przeze mnie świadectw są osobami różnych powołań i stanów. Są wśród nich kapłani i osoby zakonne, większość jednak to ludzie świeccy. Część z nich modli się Pismem Świętym od lat; inni praktykują ten rodzaj modlitwy dopiero od niedawna. Kontekstem dla ich doświadczeń są zwykłe okoliczności życia, właściwe różnym powołaniom: rodzina, wspólnota, praca zawodowa czy posługa duchowa. Wszyscy dojrzeli do umiłowania modlitwy Pismem Świętym. Jestem głęboko wdzięczny moim rozmówcom; ich świadectwa składają się na najbogatszą część tej książki.

To książka dla wszystkich, którzy pragną modlić się Pismem Świętym. Mogą sięgnąć po nią osoby, które nigdy nie modliły się Pismem Świętym i chcą zacząć się w ten sposób modlić. Mogą korzystać z niej ci, którzy próbowali modlić się Pismem Świętym, lecz napotkali pewne trudności. Jest to też książka dla tych, którzy modlą się Pismem Świętym i chcą odnowić swoją praktykę tej modlitwy. Napisałem ją także z myślą o kierownikach duchowych, rekolekcjonistach i wszystkich, którzy uczą modlitwy Pismem Świętym. Każdej z tych grup święty Ignacy oferuje swe pomocne rady.

Moje rozważania rozpoczynam od schematu medytacji i kontemplacji. Podaję w nim wszystkie elementy obu tych metod świętego Ignacego. Następnie przechodzę do bardziej szczegółowego ich omówienia, traktując je najpierw jako poszczególne kroki, a następnie jako jedną elastyczną całość.

Pierwszy rozdział poświęcony jest pragnieniu, które motywuje nas do modlitwy Pismem Świętym. Następne rozdziały wyjaśniają główne intuicje, na których opierają się obie metody: refleksyjne (medytacyjne) i wyobrażeniowe (kontemplatywne) wnikanie w treści biblijne. W kolejnych rozdziałach rozważam rady świętego Ignacego, który uczy nas, jak przygotowywać się do tego rodzaju modlitwy, jak ją rozpoczynać i jak ją kończyć. W ostatnim rozdziale łączę wszystkie te elementy w jedną całość, skupiając się zwłaszcza na ich owocach.

Oczywiście o modlitwie można powiedzieć o wiele więcej. Książce tej przyświeca jednak jeden zasadniczy cel: ma w sposób klarowny i praktyczny przedstawić dwie ignacjańskie metody modlitwy Pismem Świętym. Tym, którzy od jakiegoś czasu praktykują tę modlitwę, pogłębiając swoje życie duchowe, mogą nasuwać się kolejne pytania. Jeśli tak się dzieje, należy zasięgnąć rady kompetentnych osób. Szczególny dar, jaki obie opisane w tej książce metody wnoszą do naszego życia modlitwy, polega na tym, że dzięki nim od początku obieramy właściwy kierunek, pewnie zmierzając ku takiemu właśnie pogłębieniu.

Słuchanie świadectw moich rozmówców bywało poruszającym doświadczeniem. Rozmawiając z nimi, czułem, że stąpam po świętej ziemi. Zdumiewało mnie, jak twórczo działał w nich Duch Święty, posługując się refleksyjną i wyobrażeniową modlitwą, odwołującą się do Pisma Świętego. Dzięki nim zrozumiałem na nowo, jak skutecznie metody te odpowiadają podczas modlitwy na najgłębsze potrzeby naszego serca. Słuchając kolejnych historii, ujawniających przemieniające działanie łaski Bożej w naszym świecie, czułem nowy przypływ nadziei.

Święty Ignacy może nas wiele nauczyć o modlitwie. W tej książce postaramy się zgłębić jego naukę, odkrywając oferowane przez nią bogactwo duchowego wzrostu.

Schemat medytacji i kontemplacji

Na dwóch kolejnych stronach przedstawiam klasyczny schemat ignacjańskiej medytacji i kontemplacji. Zawiera on kroki opisane przez świętego Ignacego Loyolę w Ćwiczeniach duchowych. Charakteryzując je, święty Ignacy używa zazwyczaj pierwszej osoby liczby pojedynczej („Rozważę…”); ja rozszerzyłem tę formę na całą metodę. W kluczowych punktach dodałem tradycyjne nazwy poszczególnych kroków medytacji i kontemplacji, umieszczając je w nawiasach.

Medytacja

„[Rozważę], jak Bóg, Pan nasz, patrzy na mnie” (Ćd 75).

Ofiarowuję całą moją wolę i czyny Bogu (modlitwa przygotowawcza).

Przypominam sobie fragment Pisma Świętego przeznaczony na tę modlitwę.

W wyobraźni umieszczam siebie w miejscu, w którym rozgrywa się wybrana scena biblijna (ustalanie miejsca).

Proszę Boga o to, czego chcę i pragnę w tej modlitwie.

Zasadnicza część modlitwy. Dla każdego punktu:

- przypominam sobie z miłością prawdę zawartą w Piśmie Świętym,

- z miłością ją rozważam,

- z miłością i ochoczo ją przyjmuję.

Gdy moje serce jest poruszone, mówię do Boga (kolokwium).

Na zakończenie odmawiam Ojcze nasz.

Kontemplacja

„[Rozważę], jak Bóg, Pan nasz, patrzy na mnie” (Ćd 75).

Ofiarowuję całą moją wolę i czyny Bogu (modlitwa przygotowawcza).

Przypominam sobie fragment Pisma Świętego przeznaczony na tę modlitwę.

W wyobraźni umieszczam siebie w miejscu, w którym rozgrywa się wybrana scena biblijna (ustalanie miejsca).

Proszę Boga o to, czego chcę i pragnę w tej modlitwie.

Zasadnicza część modlitwy. Dla każdego punktu:

- widzę osoby uczestniczące w wydarzeniu,

- słucham, co mówią,

- patrzę, co czynią.

Gdy moje serce jest poruszone, mówię do Boga (kolokwium).

Na zakończenie odmawiam Ojcze nasz.